Baıaǵyda-a... bala kúninde Qarataý eteginde ekeýi birge qoı baǵypty.
– Bizge jıen, úlken apaıymyz Úrbıbiden týǵan bala ǵoı, sosyn da jaz boıy aýylǵa kelip, ekeýmiz taý bókterindegi bulaq basynda ýaqyt ótkizetinbiz, – deıtin ákem Álmash Jumatuly. – Bizge tapsyrylǵany – qoraly qoıǵa qaraý, bas-kóz bolý! Kezekpen baryp, ıirip ákelip, bulaq basyna jýsatamyz. Eńbekke bala kezimizden jaqyn boldyq.
О́tken ǵasyrdyń 60-jyldarynyń orta tusynda mektepti oıdaǵydaı aıaqtap, Almatydaǵy aýylsharýashylyq ınstıtýtyna oqýǵa túspek bolyp talaptandym. Men eń úlken uly bolǵan soń ba, ákeı úlken qalaǵa jalǵyz jibergisi kelmegen. Sonyń syltaýymen ákeı Almatyǵa saparǵa shyǵyp, sol ýaqytta osy ınstıtýttyń bir fakýltetinde dekan bolyp qyzmet atqaratyn Aıdarhan Erjanovqa kirmeı me! Aıdarhannyń kabınetinde taǵy bir ulty orys ǵalym otyrady, ekeýi áńgimelesý ústinde eken.
Aıdekeń ákemdi kóre sala ornynan ushyp turyp, qýana adymdaıdy. Kele sala qushaqtaı alǵan. Saǵynyshty kóńili sózinen de, ózinen de baıqalyp turǵan.
– Meniń bala kezgi dosym, – dep Aıdarhan bizdiń ákeıdi qushaqtap turyp, álgi orys ultynyń azamatyna asyǵys tanystyrady. – Ekeýmiz jastaý kúnimizde birge qoı baqqanbyz.
* * *
Ashyǵyn aıtqanda, biz sekildi aýylda ósken qaradomalaq balalarǵa Aıdekeńniń ólsheýsiz kóp kómegi tıgeni aıdaı aqıqat. Joǵary oqý ornyna túsken soń da ol kisiniń aqyl-keńesin tyńdap erjettik.
Keıinnen esimderi búkil qazaq jurtyna tanymal bolǵan, ǵylym salasynda erekshe kózge túsip, ártúrli jaýapty qyzmetter atqarǵan oqymysty ǵalymdar Qalybek Qonysbaı, Arhımed Janǵazıev, Ábdikamal Omarovtarmen birge qoıan-qoltyq eńbek etti. Al shákirtteri arasynda aǵaıyndy professorlar Birles pen Esenjol Alııarovtar, belgili ǵalymdar Tilektes Espolov, Polatbek Júnisbekov, Shanshar Nurtaev, qoǵam qaıratkerleri Qanjarbek Ájibekov, Almas Nálibaev, t.b. sekildi aıtýly azamattar A.Erjanovtan úlgi alǵan izbasar inileri boldy, bolyp qala bermekshi.
О́zim oqý bitirgen soń Almaty qalasynda qalyp, ǵylymǵa qulash ursam, ol da Aıdarhan aǵanyń aqyly edi, jol silteýi edi.
– Seniń ǵylymǵa beıimiń bar eken, osy salany aınaldyr, – dep arqamnan qaqqanyn umytarmyn ba. Úlken júrekti aǵanyń aq tileýimen ǵylymǵa da aralastyq, azdy-kópti jetistikterge de qol jetkizdik. Ǵylymı ataq ta aldyq.
Qaı kezde de úıine shaqyryp, dastarqan basynda aqyl-keńesin aıtyp otyratyn. Jeńgemiz Zylıha Tólegenqyzy ekeýi óte jarasty otbasy boldy. Úlgi alýǵa turarlyq, asa mádenıetti jandar bolatyn-dy.
Ol kisiniń týǵan jeri Qyzylorda oblysyndaǵy Jańaqorǵan topyraǵy. 1921 jyly dúnıe esigin ashqan zerek bala 1941 jyly Uly Otan soǵysy bastalǵanda óz erkimen maıdanǵa suranypty. Sóıtip, 1942 jyly jaralanyp, sodan soń Polshada partızan otrıadynda bolady. Ol – óz aldyna bir tarıh.
О́zi soǵystan soń Almatyǵa kelip, Aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyna oqýǵa túsip, ony 50-jyldary aıaqtaǵan. Aıdarhan aǵa qalǵan ǵumyryn osy oqý ornymen baılanystyrǵan. Sóıtip, ǵylym kandıdaty, dosent ataǵyn alyp, óz ortasynda zor abyroıǵa bólendi. Al 1964-1974 jyldar aralyǵynda atalmysh ınstıtýttyń aýyl sharýashylyǵyn mehanıkalandyrý fakýltetiniń dekany boldy, kóptegen bilim qýǵan jastarǵa ákesindeı qamqorlyq tanytyp, qolushyn berdi.
Ony týǵan topyraǵy kózi tirisinde asa qatty qadirledi. Qashan kelse de tóbege kóterip, tórden oryn beretin. Elden shyqqan talaby zor ul-qyzdardy ylǵı da qoldap, shamasy jetkenshe qolǵabys tıgizgenin kózimiz kórdi.
Jeńgemiz Zylıha Tólegenqyzy ekeýi ul-qyz ósirip, nemereler súıdi.
Aıtpaqshy, Zylıha apaı da ulaǵatty ustaz. Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent. Ol kisi de osy Aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynda uzaq jyl eńbek etip, zeınetke shyqty. Otbasynyń uıytqysy, aǵaıynnyń aýyzbirshiligin oılaǵan abzal ana edi. Qazir ol kisi de ómirde joq, biraq ónegeli isi qaldy artynda.
* * *
Mine, ómirden ozǵanyna otyz jyldan astam ýaqyt ótse de abzal aǵa, úlgili ustaz, bilikti ǵalym Aıdarhan Erjanov esimi el esinen bir sát te shyǵar emes.
Taıaýda ózi týyp-ósken Syr elindegi Jańaqorǵan kentinde onyń atyna kóshe berilip jatqanyn estidik.
Bul – asyl azamatqa jasalǵan laıyqty qurmet.
Daýtbek JUMATOV,
ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent
ALMATY
