Alyp taýlar alystaǵan saıyn bıikteıdi

Ulttyq akademııalyq kitaphanada belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri, etnograf-ǵalym, tarıhshy О́zbekáli Jáni­bekovtiń 80 jyldyq mereıtoıy­na arnalǵan kitap kórmesi ashyldy. «Halyq úshin, el úshin aıanbaı ter tókti» degen sóz bireýlerge jalǵan patrıotızm sııaqty estilýi múmkin. Jáne de ondaı azamattar keshegi ke­ńestik kezeńniń tusynda ómir súrgen bolsa, kúdiktene qa­raýshylar tipten kóp bolýy zańdy qubylys. Biraq qa­laı desek te tarıh sabaqtastyǵy sa­na­ly ǵumyryn týǵan halqyna qalt­qy­syz qyzmet etýge arnaǵan adal da ádiletti jandardyń sanadaǵy sań­laq beınesin qaıta jańǵyrtyp, mu­ra­syn muqaltpaı jetkizýde tolaıym mindet atqaryp jatqanyna kýámiz. Alyp taýlardyń alystaǵan saıyn bıikteı túsetini tárizdi, sońyndaǵy som týyn­dylarymen máńgi jasamaq sondaı tulǵanyń biri – memleket já­ne qoǵam qaıratkeri О́zbekáli Jáni­bekovtiń 80 jyldyǵyna oraı ótki­zilgen sharanyń ónegeli órnegi ósh­pek emes. О́negeli dep aıtyp otyr­ǵan sebebimiz, Táýel­sizdiktiń 20 jyl­dy­ǵy qarsańynda esimi erekshe ar­daq­­talýy tıis eki ǵalym bolsa, so­nyń basynda qashan­da ulttyq má­denı murany saqtap qalýǵa baryn­sha ter tókken О́z­bekáli Jánibekovtiń esimi turaty­ny zııaly qaýymnyń talassyz moıyn­dar shyn­dyǵy. Bas­qosý­da sóz sóılegen halyq­ara­lyq «Qazaq tili» qoǵamy­nyń prezıdenti, akademık О́mirzaq Aıtbaı­uly, aqyn Farıza Ońǵar­synova, belgili jazý­shy Tólen Ábdik, Parlament Sena­ty­nyń de­pý­taty Aqan Bıjanov, Mádenıet mınıstrligi Tarıhı-máde­nı mura­lar basqarmasynyń bastyǵy Bazarbaı Altaev, tarıh ǵylymdary­nyń dok­tory, professor Seıden Jol­­das­baev syndy kezinde О́zekeń­men birge qyzmet istegen, dámdes bol­ǵan adam­dardyń shertken syr­lary men kór­se­tilgen derekti fılmnen keıingi ur­paq tyń derekterge qa­nyǵary sózsiz. Etnograf-ǵalymǵa degen qur­met pen izet az dep aıtýǵa taǵy bolmas, onyń esimin ıelengen óner ujymy, bilim ordasy, kósheler turǵanda árı­ne, qaıratker tulǵaǵa el-jurty­nyń súıispenshiligi asqar taýdaı kórineri sózsiz. Alaıda el Táýel­sizdiginiń me­reı­toıy qar­sańyn­da ótkenge taǵy da kóz júgir­tip, zer salý mindet desek, áli de ke­shegi kúnniń jetpeı jat­qan jań­ǵyryǵy mol ekenin joq­qa shy­ǵa­ra almaımyz. «Merzimdi ba­sylym betterinde», «Qazaq etno­grafııa­sy­nyń janashyry», «Rýh sardary», «О́zbekáli Jáni­bekov já­ne ulttyq qundylyq» deıtin bólimderden tu­ra­tyn kitap kór­mesi oqyrmandy ǵa­jaıyp taǵdyrdyń móldir bastaý­laryna jeteleı túseri anyq. «Jo­laıryqta» kitabynyń qys­qasha tú­si­niktemesindegi «Qazaq qoǵa­my­nyń aı­naladaǵy ortany estetı­ka­lyq tur­ǵydan ıgergen is-táji­rı­besimen tikeleı baılanysty halyq sáýlet­ker­ligine arnalǵan, qa­zaq­qa qatysty etnografııalyq áde­bıette alǵash ret jyljymaly baspana men turaqty mekenjaı úlgi­lerin ǵylymı jaǵy­nan jiktestirgenimen ǵana emes, olar­dy memlekettik esep­ke alý, qal­pyna keltirý, qorǵaý, ónegeli tus­taryn qazirgi turmysqa paıdalaný arqyly halqymyzdyń ót­ken ómiri­ne, turmys-saltyna, na­nym-tany­my­na, talǵamyna, óndir­gish kúshteri­ne, qurylys mádenıe­ti­ne iltıpatpen qaraýǵa yntalan­dy­ratyn dúnıe» dep kópshilikke berilgen az-kem maǵlu­mat­tyń ózinen ǵa­lymnyń ulttyq sáýlet óneri tarı­hyn baǵa jetpes qundy týyndymen tolyqtyrǵanyn kóremiz. Bir bul ǵana emes, 1990 jyly onyń bas­qarýy­men «Arqas» qoǵamy dúnıege kelip, Qazaqstannyń tarıhy men mádenı eskertkishterin saqtaý men qalpyna keltirý jumys­tary bas­talyp ketkende, respýb­lı­ka­nyń ár óńirinen rýhanı qamqor­lyq­qa zárý qanshama kóne jádiger­lerdiń tabyl­ǵanyn jurtshylyq áli jadynan shyǵara qoıǵan joq. Memlekettik «Mádenı mura» baǵdarla­masyndaǵy is-sharalardyń birqa­tary sol kezdiń ózinde is júzine asy­ryla bastaǵanyn rastaıtyn tarıhı aıǵaqtar kóptep tabylady. «Qazaq qoltýmasynyń mádenıeti», «Altyn dombyra týra­ly ańyz», «Ýaqyt kerýeni», «Jań­ǵyryq», «Ejelgi Oty­rar», «Taǵdyr taǵylymy», «Qazaq­tyń ulttyq kıimi» «Ýaqyt kerýen» sekildi tamasha etnologııalyq kitap­tarynyń qaı-qaısysyn alyp qara­sa­ńyz da, má­denıet pen tildiń, dás­túr men ádet-ǵuryptyń jańa dáýir­men jalǵa­sýy­na ólsheýsiz ter tókken naǵyz eńbekqor adamnyń tynysyn sezesiz. Ol kóptegen oblystarda et­no­gra­fııa­lyq murajaılardyń ashy­lýy­na, aıtysker aqyndardyń dás­túrli jyr dodasynyń jalǵa­sýy­na, halqymyz­dyń ulttyq merekesi – Naýryzdyń respýblıkalyq deńgeıde toılanýy­na birden-bir uıytqy bolǵan má­denıet pen ónerdiń taza janashyry edi desek te, oǵan mysaldar jetip artylady. Táýelsizdik merekesi men qaı­ratker tulǵa mereıtoıynyń bıyl qatarlasyp kelip jatýynyń ózi beker emes. Eldik máseleni tý etken tý­ra­shyl beınesimen este qalǵan aza­matty jyrǵa qosqan aqyn Farıza­nyń keshte oqyǵan óleńi sol bıikke halqynyń máńgi taǵzymy ispetti edi. Mańdaıyna bitken halqymnyń, Dara tulǵa ediń, jan aǵa! Sóngendeı kókte altyn kún, Túnerdi búgin dala da.   Jaısańdar ketti, Kim qaldy? Sáýle sebýshi eń sanaǵa, Suńqardaı sulý tulǵańdy, Sum ajal alyp bara ma.   Súısinseń júziń nurlanyp, Jalǵandyq sezseń, shart syndyń. О́nerli bolsa, tulǵa ǵyp, Jas balaǵa da bas burdyń.   Jaramsaqtardy jasqadyń, Shyndyqty aıtýdan qashpadyń. Qandaı saılarda júrseń de, Bıikterge eldi bastadyń, – degen joldardan tulǵanyń keskin-kelbeti oı tórine shynaıy kestelener edi. Qarashash TOQSANBAI.