Tórt elý

M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory, akademık Seıit Qasqabasovpen áńgime – Bıyl Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń qurylǵanyna 50 jyl toldy. Sonymen birge M.Áýezovtiń qaıtys bolǵanyna hám ınstı­týt­qa uly jazýshynyń esimi berilgenine de 50 jyl. Buǵan qosa M.Áýezov shyǵarmalarynyń 50 tomdyq jınaǵyn basyp shyǵarý márege jetti. Bul da eldiń ádebı-mádenı ómirindegi úlken oqıǵa. «Osy tórt 50-di Táýelsizdigimizdiń 20 jyldyǵy aıasynda atap ótpeýge haqymyz joq. Sondyqtan, Muhańnyń týǵan kúnine oraı­lastyra, 27-28 qyrkúıek kúnderi halyq­aralyq ǵylymı-teorııalyq konferensııa ótkizbekpiz. Jańaǵy 50 tomdyqtyń da tusaý­keser rásimi osy merekeli kúnderde bolady», dep bastady bizben áńgimesin ınstıtýt dırektory, akademık Seıit Qasqabasov. – Seıit Asqaruly, áýeli Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń osydan jarty ǵasyr buryn óz aldyna jeke shańyraq kóterip, enshi alyp shyǵýynyń egjeı-tegjeıine toqtalsańyz. – Akademık Ismet Keńesbaevtyń aıtýynsha, Muhań alǵashynda Til men ádebıet ınstıtýtyn bólý jónindegi usynys pikirlerdi qabyl almaǵan kórinedi. «Til men ádebıet egiz ǵoı» degen ýáj aıtyp, yńǵaı bermepti. Sosyn Ismet aǵamyz qýlyqqa kóship, bir kúni ǵylymı keńes tal­qy­laýyna murnynan tizip, tek til máselesin qoıady. Bul tek tilshilerge ǵana qyzyq. Degenmen de Áýe­zov syr bermeı, májilistiń aıaǵyna deıin otyryp, bir-eki kún ótkesin ǵana: «Páli, Ismet, osy Ádebıet ınstıtýtyn jeke otaý etip shyǵarý ıdeıa­laryń durys eken-aý», dep maquldaǵan oıyn bildiripti. Ary qaraı Muhań ádebıet ınstıtýtyn derbestep qurýdyń muryndyǵy ózi bolady. Qanysh Sátbaevqa baryp aıtyp, ol kisiden qoldaý tabady. Odan soń qos alyp Qazaqstan basshy­larymen sóılesip, olardy kóndiredi. Sodan keıin amanat arqalaǵan Qanekeń men Muhań 1961 jyldyń basynda Máskeýge baryp bir aı jatyp, Ortalyq komıtet hatshylaryna deıin kirip júrip, birinshi sanattaǵy jeke Ádebıet jáne óner ınstıtýtyn ashýǵa ruqsattaryn birjola alyp keledi. Mamyrda qaýly shyqqan. Bir ǵajaby, M.Áýezov ınstıtýttyń búkil qurylymyn, zertteý baǵyttaryn ózi anyqtap berip ketken. Instıtýt dırektorlyǵyna jas ǵalym Músilim Bazarbaevty, orynbasary etip Orazgúl Nurmaǵambetovany taǵaıyndatady. Bólimderdiń jetekshilerin de belgilep beredi. Sóıtip, Ahmet Jubanov (óner), Muhamedjan Qarataev (qazaq sovet folklory), Esmaǵambet Ysmaıylov (qazaq sovet ádebıeti), Ysqaq Dúısenbaev (revolıýsııaǵa deıingi ádebıet), sál keıinirek Málik Ǵabdýllın (qoljazba), t.b. qazaqtyń mańdaıaldy korıfeı ǵalymdarynyń bári osynda shoǵyrlanady. Mu­hań­nyń qalaýymen ashylǵan ádebıetter baı­la­nysy bólimin Evgenııa Lızýnova basqarady. Sol kezdegi alǵashqy ǵylymı keńes quramynda Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Mıtrofan Sılchenko, Nına Smırnova, basqa da kórnekti ǵalymdar boldy. Osylaısha bar máseleni muqııat tııanaqtap, qaıtyp kelip jumysty jalǵastyrmaqshy bolyp, Muhań Máskeýge emdelýge júrip ketedi. О́kinishke oraı, bul sapardyń halqymyzdy aýyr qaıǵyǵa dýshar etkenin bilemiz. Uly jazýshy qaıtys bolǵannan keıin ardaqty esimi ınstıtýtqa berildi. Áýezov ınstıtýttyń negizin ózi qalady, rýhanı ákesi boldy. Rýhanııat ordasynyń Muhań atyn alǵanyn osy kúnge deıin maqtan tutamyz. – Olaı bolsa, ınstıtýttyń jarty ǵasyr­lyq tarıhynda talaı tomǵa arqaý bolar jar­qyn better jetip artylatyn shyǵar. – Instıtýt tarıhyn úlken eki kezeńge bólýge bolady. Onyń birinshisi – táýelsizdikke deıingi alǵashqy 30 jyl, ıaǵnı 1961 men 1991 jyldar aralyǵy. Ekinshi kezeń – táýelsizdik alǵannan keıingi 20 jyl demek, 1991-den búgingi kúnge deıin. Birinshi kezeńde totalıtarızmniń qyspaǵyna qa­ra­mastan, ınstıtýt qazaq folkloryn, ádebıet tarı­hyn, ulttyq ónerdi zertteýdi basty nysanada ustady. – Ol qyspaq neden kórindi? – Qyspaq deıtin sebebim sol, 1947 jylǵy qań­tar aıynda Qazaqstan kompartııasynyń Orta­lyq komıteti «Qazaq SSR Ǵylym akademııasy Til jáne ádebıet ınstıtýtynyń jumysyndaǵy saıası óreskel qateler» degen qaharly qaýly qa­byldady. Soǵan baılanysty folklorymyzdy, ádebıet tarıhyn, án-kúıimizdi dendep zerttegen birqatar ǵalymdar qýdalaýǵa ushyrady. 1955 jylǵa deıin osy qaýlynyń yqpal-azary asa kúshti boldy. Tipti 1951 jyly Abaıǵa, 1953 jyly qazaq eposyna qatysty qasaqana úlken dıs­kýssııalar uıymdastyrylyp, onda M.Áýezov, Q.Sátbaev, Á.Marǵulan, B.Kenjebaev jáne t.b. ǵalymdardyń eńbekteri negizsiz synǵa alyndy. Bárimizge belgili jaı, Áýezov, Sátbaevtar Más­keýde bas saýǵalaýǵa májbúr boldy. E.Ys­maıy­lov, Q.Jumalıev taǵy basqalar sottaldy. Q.Mu­hamethanov, I.Keńesbaev sııaqty bir top ǵalymdar basqa qalalarǵa jer aýdaryldy. Mine, osyndaı qyzyl qyraǵylyq qyspaǵy men qystalańynan, mehnat tartqyzar mashaqaty­nan ulttyq rýhanı murany zertteýdiń ózi qaýipti, qorqynyshty bop qalǵan edi. 1957 jyly taǵy Qazaqstan kompartııasy Ortalyq komıtetiniń «Qazaqtyń ádebı-mýzykalyq murasyn zertteýdiń keıbir máseleleri týraly» qaýlysy shyqty. Onda da solaqaı saıasat jalǵasyn taýyp, eski muraǵa syn kózben qaraý, Lenınniń ár ulttyq máde­nıet­te proletarlyq jáne býrjýazııalyq eki túrli má­denıet bolady deıtin qaǵıdasyn ustaný talap etil­di. Sóıtip, biz tek proletarlyq mádenıetti qol­daımyz, paıdalanamyz jáne damytamyz degen Lenın sózderi rýhanı muramyzdy zertteýde bul­jymas basshylyqqa alynýy tıis boldy. 1959 jyly Almatyda «Ádebı mura jáne ony zertteý» taqyrybynda úlken konferensııa ótip, fol­klor­dyń tek «halyqtyq» nusqalaryn ǵana jınap, jarııalap, zertteý kerektigi jóninde nusqaý berildi. Al ádebıet tarıhymyzdaǵy zar zaman aqyndary kertartpa, teris pıǵyldy, reaksııashyl dep ja­rııalanyp, arnaıy zertteýge tyıym salyndy. Mine, osyndaı ıdeologııalyq qasań da qatań qaraýyldaý jaǵdaıynda M.Áýezov atyndaǵy ınstıtýt óziniń murat-mıssııasyna adaldyq tany­typ, barsha ulttyq muramyzdy barynsha keńinen jarııalap, zertteýge kúsh saldy. 1958-1959 jyl­dary «Alpamys», «Qobylandy», «Er Tarǵyn», «Qambar batyr», «Qozy Kórpesh-Baıan sulý», «Qyz Jibek», «Aıman-Sholpan» jyrlary jeke-jeke kitapsha túrinde basylyp shyqty. Sol jyldary Máskeýde ótken qazaq ádebıeti men óneriniń onkúndigi qarsa­ń­ynda epıkalyq jáne basqa jádiger muralarymyz orys tiline aýdaryla otyryp, jarııa etildi. О́z aldyna jeke shańyraq kótergen 1961 jyl­dan bastap qazaq ertegileriniń 3 tomy, batyrlar jyrynyń 3 tomy qazaq jáne orys tilderinde, sondaı-aq aıtystyń 3 tomy, bir-bir tom etilip maqal-mátelder, sheshendik sózder jaryq kórdi. Osylarmen qatar ádebıet tarıhyna qatysty má­tinder, máselen XVIII-XIX ǵasyrlarda jasa­ǵan aqyndardyń, HH ǵasyr basyndaǵy qazaq aqyndarynyń shyǵarmalar jınaqtary, odan soń «Úsh ǵasyr jyrlaıdy» atty kózaıym antologııa tileýqor oqyrmanǵa jol tartty. Munyń syrtynda ınstıtýt ǵalymdary kóp­tegen zertteý jumystaryn júrgizdi. Solardyń ishinde tolymdylaryna toqtalsaq, alty kitaptan turatyn 3 tomdyq «Qazaq ádebıetiniń tarı­hy», orys tilinde shyqqan «Istorııa kazahskoı lıteratýry» atty úsh tomdyq ulttyq áde­bıet­taný­dyń alpysynshy jyldardaǵy shyńdalǵan shynaıy áleýetin aıqyndap berdi. Jekelegen ǵalymdardyń keıbirin ǵana atasaq, E.Ys­maıylovtyń «Aqyndar» degen irgeli eńbegi, M.Dúısenovtiń «Ádebıettegi mazmun men for­ma­nyń birligi», «Ilııas Jansúgirov» atty mono­gra­fııasy, M.Bazarbaevtyń «Qazaq sovet ádebıe­tindegi eńbek adamynyń obrazy», «Jıvye tradısıı», Á.Derbisalınniń «HH ǵasyrdyń ba­syn­daǵy qazaqtyń demokrattyq aǵartýshylyq áde­bıeti», E.Lızýnovanyń «Masterstvo Mýhtara Aýezova», «Sovremennyı kazahskıı roman», basqa da kóptegen ǵalymdardyń eńbekteri izdem­pazdyq pen yjdaǵat údesinen tabylǵanyn aıtýymyz kerek. – О́lgendi tiriltip, óshkendi jandyrýǵa, jabyq jatqan aqyn-jazýshylardy jaryqqa shyǵarýǵa degen talpynys táý­elsizdik alǵanǵa deıin-aq boı kórsetpep pe edi? – Tap solaı. Osy biz áńgi­melep otyrǵan alǵashqy kezeńniń sońǵy jyldarynda, qaıta qurý bastalǵan ýaqytta Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń ujymy Alash arystarynyń eńbekterin izdep tabý, jarııalaý jáne aqtaý oraıynda orasan zor jansebildikpen eńbek etti. Ortalyq komıtet hatshysy О́zbekáli Jáni­bekovtiń qoldaýymen, sol kezdegi ınstıtýt basshylary Sh.Eleýkenov pen S.Qırabaevtyń uıym­das­­tyrýshy uıyt­qylyǵymen Alash arystarynyń, atap aıt­qan­da Shákárim, Ahmet Baıtursynov, Maǵjan Ju­ma­­baev, Júsipbek Aımaýytov, Mirjaqyp Dýla­tov­tardyń jáne basqa arystarymyzdyń eńbek­terin jan-jaqtan izdestirip, olardy Más­keý, Sankt-Peterbýrg, Qazan, Ýfa, Orynbor, Tashkent sııaq­ty iri qalalardyń muraǵattary men kitaphana qorlarynan izdep taýyp, alǵashqyda bir-bir tomdaryn jedeldete shyǵaryp, halyqqa tabystyryp, qýanǵan kúnder áli esimizde. Keıinirek ınstıtýt osy arystarymyzdyń murasyn tolyqtyrylǵan kúıinde ǵylymı túrde júıe­lep, 3 jáne 5 tom etip jaryqqa shyǵardy. So­ny­men birge osynaý ǵıbratty dúnıe, asyl tábá­rik­terdi ańsap kútken halqymen qaýyshtyryp qana qoımaı, olardy ǵylymı zertteý aınaly­myna engizdi. – Endi áńgimeni ınstıtýttyń Táýelsizdik dáýirindegi qyzmetine qaraı bursańyz. – Ekinshi kezeń dep aıdar taqqan osy 20 jyl ishinde kóńil súıgen qyrýar jumys atqaryldy. Ekinshi kezeńniń ózin shartty túrde eki ke­zeń­shege bólýge bolar edi. Alǵashqy onjyldyqta ınstıtýt ǵalymdarynyń basty nazary ádebıet tarıhyndaǵy aqtańdaqtardy joıýǵa, jazyqsyz qýǵyn-súrginge ushyrap armanda ketken ardaq­tylardyń taǵylymdy týyndylaryn taldap, zerttep, ádebıet tarıhyndaǵy ornyn anyqtap, peshenesine áýelden tıesili ádil de aqıqat baǵasyn berýge jáne jalpy qazaq ádebıetiniń tarıhyn Táýelsizdik rýhynda jańasha baǵamdap, jańasha sıpatta jazýǵa aýdaryldy. Osy oraıda jekelegen avtorlar eńbekterimen qatar HH ǵasyrdyń 20-30 jáne 30-40-50 jyldaryndaǵy qazaq ádebıetin qamtyǵan 2 ujymdyq monografııa jaryq kórdi. Onyń jaýapty redaktory M.Bazarbaev boldy. Bul eńbekter keıingi ádebıet tarıhyn zerttep jazǵandarǵa aıtarlyqtaı septesip kómektesip otyrdy. – Árıne, tizgin óz qolymyzǵa erkin tıgennen sońǵy jerde táýelsizdik jyldarynda bel­sendilik te neǵurlym joǵary bolǵan shyǵar? – Iá, 1991-2001 jyldar aralyǵynda kóp­te­gen ǵylymı konferensııalar, sımpozıýmdar uıymdastyryldy. Ásirese, 1995 jyly Abaı­dyń 150 jyldyǵy, 1997 jyly M.Áýezovtiń 100 jyldyǵy IýNESKO aýqymynda, 1996 jyly Jambyldyń 150 jyldyǵy keń kólemde respýblıka boıynsha atalyp ótilýi eldiń rýhyn kóterdi, ultty uıystyrarlyq dárejedegi jal­py­halyqtyq merekege aınaldy. Onyń ústine atalǵan is-sharalar jaı ǵana mereke, mereıtoı túrinde ǵana ótip qoımaı, sonymen birge áde­bıet­tanýymyzdyń ózekti máselelerin sóz etken, sóz óneri týraly ǵylymnyń keleshegin boljaldaǵan, baǵyttaryn aıqyndaǵan alqaly pikir alysý boldy. Osy mereıtoılardyń sharapatymen Abaı­dyń akademııalyq 2 tomdyq tolyq jınaǵy, Jam­byldyń 2 tom tańdamalysy jáne orys tilinde bir tomdyǵy, Áýezov týraly jekelegen birneshe mo­nografııalar shyǵaryldy. Abaıtaný men áýe­zov­taný, jambyl­taný problemalary boıynsha ondaǵan salıqaly da saldarly maqalalar jarııalandy. Osy tusta talmaı eńbek jasaǵan ǵalymdary­myz­dyń da juldyzdary jarqyraı tústi. Má­selen, abaıtanýǵa baılanysty eńbekteri úshin Z.Ahmetov, S.Qırabaev, Q.Muhamethanov, J.Ysma­ǵulov, M.Myrzahmetovter Memlekettik syı­lyq­ty enshiledi. Jalpy aıtar bolsaq, Táýelsizdiktiń alǵashqy 10 jylynda shapaǵatty sherýdeı J.Aı­maýy­tovtyń, A.Baıtursynovtyń, M.Juma­baev­tyń, S.Toraıǵyrovtyń 100 jyldyq mereı­toı­la­ry birinen soń biri atalyp ótilip, olardyń shy­ǵar­malary zertteldi, jaryq kórip, halyqqa usy­nyldy. Aıtalyq, Sultanmahmut pen Maǵ­jan­nyń 3 tomdyqtary, Júsipbek Aımaýytovtyń 5 tomy, Mirjaqyp Dýlatovtyń 5 tomy jáne basqa da avtorlardyń kitaptary basylyp shyǵyp, rýhanı oljamyzǵa aınaldy. Instıtýt ǵalym­dary bul rette de qyrýar jumystar atqardy. «Maǵjan» degen monografııasy úshin Sh.Eleýkenov Memlekettik syılyqty ıelendi. Mine, qarap otyrsaq, ınstıtýtymyz alǵashqy on jyldyń ózinde óte kúrdeli, daǵdarysty 90-shy jyl­dar­dyń ótpeli qıyndyǵyna qojyramaı, ǵalymdary­myz­dyń óz múmkindikterin molynan iske asyr­ǵany kórinip tur. – Olaı bolsa, Táýelsizdik dáýiriniń kelesi on­jyldyǵy osynaý ıgi iske jańa tynys qosyp, sony serpin bergen bolar? – Shynymen de, bul jyldary el ekonomıkasy birshama túzelip, ǵylymǵa da aıtarlyqtaı kóńil bóline bastady. Sóıtip, ınstıtýttyń 2002 jyl­dan bastap 2012 jylǵa deıingi damý strategııasy jasalyndy. Munda kún tártibindegi birinshi má­selede 10 tomdyq qazaq ádebıetiniń tarıhyn, 3 tom­dyq qazaq óneriniń tarıhyn jazý mindeti turdy. Bul jumystar 2003-2005 jyldarǵa jos­par­landy. Strategııanyń kelesi kezeńi 2004-2006 jyldarǵa belgilengen-di. Biz san ǵasyrlyq áde­bıet pen óner tarıhyn jazyp, kórkem sóz ben kór­kem ónerimizdiń ondaǵan ǵasyr boıy damý joldaryn baıyptap, 25 ǵasyr boıǵy kórkem oıy­myzdyń damý tarıhy men jetken jetistikterimizdi qorytyndylaǵannan keıin az ýaqyt bolsa da, Táýelsizdik ýaqytyndaǵy, ıaǵnı 1991-2006 jyl­dar aralyǵyndaǵy ádebıet pen ónerimizdiń hal-jaıy, damý baǵyttary týraly zertteý júrgi­zip, paıymdy sóz aıtýǵa múmkindik aldyq. О́stip, osynaý mán-mańyzy zor másele boıynsha 10-nan astam kitap shyǵardyq. «Qazirgi ádebıet jáne folklor», «Qazirgi ádebıet jáne Abaı dástúri», «Qa­zirgi ádebıet jáne Áýezov dástúri», «Táý­el­sizdik tusyndaǵy qazaq mýzykasy», «Táýelsizdik dáýi­rin­degi beıneleý óneri», «Búgingi ádebıeti­miz­degi jy­raýlar poezııasy dástúri», «Qazirgi qazaq teatrynyń damý baǵyttary» degen attarynyń ózi­nen-aq ol kitaptardyń qundylyǵyn ańǵarýǵa bolǵandaı. Strategııada josparlanýyna sáıkes, 2009-2011 jyldary, úshinshi kezekte zerttegen máse­le­miz «Táýelsizdik ıdeıasynyń qazaq ádebıetinde, folklorynda jáne ónerinde jyrlanýy men beınelenýi» dep ataldy. Bul taqyrypty attaı qalap tańdap alǵan sebebimiz sol, biz: «Qazaq halqy táýelsizdikti ǵasyrlar boıy armandady» deımiz. Sol arman, ańsar, uly murat qaıda, qalaı kórin­gen? Mine, atalmysh zertteýde sol jaıdy ashyp kórsetýge tyrystyq. Halqymyzdyń azattyq tý­ra­ly armany, táýelsizdikke degen uly ańsary biz­diń batyrlyq jyrlarymyzda, tarıhı óleń-das­tan­darymyzda, án men kúıimizde, tipti bertingi HH ǵasyrdaǵy kórkem týyndylarda da beıneli túrde órnektelip, kóp jaǵdaıda astarlap aıtylsa da kórkem kórinis tapqan ǵoı. Naq osyny biz naqty mátinderdi jiliktep zertteý arqyly aıǵaq­ty túrde dáleldeýdemiz. Osy rettegi ǵalym­dary­myzdyń jazǵan paıymdy eńbekteri, mánzeldi maqalalary «Táýelsizdik ıdeıasy jáne kórkemdik mádenıet» degen ortaq aıdarly ataýmen shyǵyp jatyr. Búginge deıin 7 kitaby jaryq kórdi. 3 kitaby baspada kezegin kútýde. Qudaı qalasa, osy ataýly 10 kitap túgelimen Qazaqstan Táýelsizdi­giniń 20 jyldyǵyna arnaǵan tartýymyz bolmaq. – Seıit aǵa, 2004 jyldan beri Elbasy bas­tamasymen tabysty júzege asyp jatqan memlekettik «Mádenı mura» baǵdarlamasyna da ınstıtýt ujymy abyroımen atsalysyp jatyr emes pe? – Meniń de aıryqsha atap aıtaıyn degenimniń biri osy edi. Bizdiń ınstıtýt osy baǵdarlama boı­ynsha birneshe jobany iske asyryp keledi. Bul ıgi ispen qazir de aınalysýdamyz. Qazaq fol­klory­nyń qormalynan qotaryp 100 tom etip josparlanǵan «Babalar sózi» atty jádigernama jınaqtyń búgin tańda 75 tomy jaryq kórdi. Mun­daı joba buryn álemniń eshbir elinde, eshbir jerinde bolmaǵan. TMD-nyń keıbir respýblı­kalary bizden kórip, osyǵan uqsas jobalardy endi ǵana qolǵa ala bastady. Sondaı-aq «Mádenı mura» baǵdarlamasy boıynsha qazaq mýzyka­sy­nyń antologııasy 8 tom bolyp ol shyqty. Bul da biregeı basylym sanalýǵa ábden laıyqty. Keńes kezinde tyıym salynǵan kóptegen ánder men kúı­lerdi osy jınaqtan tabasyz. Olar notasymen, má­tinimen, ǵylymı túsiniktermen áspettelip berilgen. Budan keıingi bir jobamyz – 3 tomdyq «Álem­dik folklortaný» jáne 3 tomdyq «Álemdik ádebıettaný». Osynyń aıasynda 2 hrestomatııa­lyq jınaq bastyryp shyǵardyq. Qazir oryn­dalyp jatqan jobanyń biri – 20 tomdy qamtıtyn «Ádebı jádigerlerdiń» 11 tomy bul kúnde qolǵa tıdi. Tek avtorlyq týyndylardy ǵana engizip jatqan bul serııada Súleımen Baqyrǵanı tuńǵysh ret qazaq tilinde tolyq, odan soń Rabǵýzıdiń «Qıssas-úl-ánbııasy», Saıf Saraıdyń «Gúls­tany» jarııalanyp otyr. Muhtar Áýezovtiń 100 jyldyǵyna oraı Qa­zaq­stan Úkimeti uly jazýshy shyǵarmalarynyń 50 tomdyq akademııalyq tolyq jınaǵyn shyǵarý týraly qaýly qabyldaǵan-dy. 1997 jyly bastal­ǵan bul úlken eńbek búginde tolyq aıaqtaldy. 50-shi tom jaqynda jaryqqa shyqty. 28 qyrkúıekte, ıaǵnı Muhańnyń týǵan kúni «M.Áýezov úıi» ǵy­lymı-mádenı ortalyǵynda osy tolyq basylym­nyń tusaýkeserin ótkizbekpiz. – «Mádenı mura» baǵdarlamasynan tys atqarǵan jumystaryńyz da ushan-teńiz be deımin. – Iá, onyń syrtynda ınstıtýt 2002 jyldan beri kóptegen qundy kitaptar shyǵaryp keledi. Olardyń arasynda irgeli monografııalar, ǵyly­mı jınaqtar, ártúrli konferensııalardyń mate­rıal­dary, jekelegen mátinder, t.b. ǵylymı-tanymdyq, hrestomatııalyq dúnıeler bar. So­ny­men qatar biz Táýelsizdiktiń ekinshi onjyldy­ǵyn­da da ondaǵan konferensııalar, alqaly jıyndar, kóptegen mereıtoılyq is-sharalar ótkizdik. Mysaly, 2002 jyly «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» jyrynyń 1500 jyldyǵy keńinen atalyp ótip, osy asa eleýli oqıǵaǵa baılanysty birneshe ǵylymı konferensııalar uıymdastyryldy. Oǵan alys-jaqyn shetel men Reseı ǵalymdary zor qyzyǵýshylyqpen qatysty. Sondaı-aq 2002 jylǵy Ǵabıt Músirepov pen Ǵabıden Mustafın syndy alyptar tobynyń 100 jyldyqtaryna arnalǵan ǵylymı-praktıkalyq, teorııalyq konferensııalar zııaly qaýymnyń kóńilinen shyqty. Konferensııa materıaldarynyń barlyǵy jaryq kórdi jáne gazet-jýrnaldarda osynaý klassıkterimiz týraly kóptegen maqalalar jarııalandy. Ekinshi onjyldyqta zor mán berip, bıik dárejede, abyroımen atqarǵan, aýyz toltyryp aıtarlyq shara – Mahambet О́temisulynyń 200 jyldyǵy der edim. Osy aıtýly dataǵa oraı bizdiń ınstıtýt asqaq rýhty kúresker aqynnyń 4 tomdyq jınaǵyn shyǵardy. Mundaǵy birinshi tomda aqynnyń tól shyǵarmalary, ekinshi tomda orys tilindegi aýdarmalary bolsa, úshinshi-tórtinshi tomdarda Mahambet haqynda jazylǵan maqalalar men zertteýler jáne aqynǵa qatysty tarıhı derekter men qujattar qamtyldy. Ma­hambettiń 200 jyldyǵy IýNESKO sheńberinde atalyp, osy mártebeli uıymnyń Parıjdegi shtab-páterinde, Almatyda, Astanada jáne Aty­raýda ǵylymı konferensııalar ótti. – Sonda Parıjdegi jıynda Zeınolla Qab­dolov pen sizdiń baıandama jasaǵandaryńyz esimizde. – Abaıdyń 150 jyldyǵynda Parıjdegi is-sharalarǵa akademık Serik Qırabaev qatysqan edi. Al Jambyl babamyzdyń Reseıdegi toıynda klassık jazýshy Ábish Kekilbaev, akademık Zákı Ahmetov, Beıbit Mamyraevtar baıandama jasaǵan bolatyn. – Osy arada ınstıtýttyń ǵylymı kadr­la­ry týraly suraq ózinen-ózi týyndaıtyn sııaqty. – Álbette, ǵylymı kadrlarymyzdyń ósýine mán bermeske bola ma? Ekinshi onjyldyqta bu­ryn­nan kele jatqan dıssertasııalyq keńester ju­mysynyń aýqymy keńeıtildi. Naqtylap aıtar bolsaq, 2 dıssertasııalyq keńes jumys istedi. Onyń birinshisinde folklor, qazaq ádebıeti, áde­bıet teorııasy men tekstologııa, TMD men jaqyn sheteldegi halyqtar ádebıeti jáne orys ádebıeti salalary toptastyryldy. Mysaly, osy keńeste ózimizdiń N.Aqysh, G.Pirálıeva, G.Orda, R.Ál­muqanova, A.Toıshanuly jáne basqa da qyzmet­ker­lerimiz doktorlyq jáne kandıdattyq dıssertasııalar qorǵady. Al, ónertaný boıynsha dıs­ser­ta­sııalyq keńes mýzyka óneri, beıneleý óneri jáne teatrtaný mamandyqtary boıynsha ǵylymı áleýettiń nyǵaıa túsýine kópten-kóp septigin tıgizdi. Atalǵan eki keńeste de óz qyzmetker­leri­mizben qatar joǵary oqý oryndarynyń ustaz­da­ry, sondaı-aq shetel azamattary da dıssertasııa qor­ǵady. Aıtar bolsaq, Qytaıdan, Izraılden, Reseıden, Qyrǵyzstannan, Túrkııadan. Al endi bizde qorǵap, jemisti ǵylymı jumys isteı júrip, memlekettik qyzmetke aýysqan azamattarymyz da bar. Munyń ózi bizdiń kadrlarymyzdyń basqa salalarda da suranysqa ıe, zamana talabyna saı ekenin ańdatsa kerek. О́z respýblıkamyzda nemese syrttaǵy shetelde, ásirese Reseıde, Túrkııada, TMD elderinde, Eýropanyń keıbir memleketterinde, Iranda uıymdastyrylǵan kóptegen konferensııa, sımpozıýmdarda baıandamalar jasap, qan­daı bolsa da aýdıtorııany emin-erkin ıgerip, bas shulǵytatyn, rýhanı baılyǵymyzdy halyq­aralyq dárejede pash etetin bıik óreli, alǵyr ǵalymdardan kende emespiz. Alash arystarynyń murasyn alǵash jarııalap, Alash muratyn alǵash zerttep, jaryqqa shyǵaryp taratýshy retinde bas­tamashy bolǵan da bizdiń ınstıtýt ekenin dáıim este tutqan abzal. Sondyqtan da búgingi qol jetken tabystarymyz qomaqty deı alamyz. Bun­daı bıik belesterdi alýǵa eleýli úles qosyp júrgen ınstıtýttyń aǵa býyn, orta býyn ǵalym­dary men jas talap qyzmetkerleri. Solardyń ishinen búgingideı mereıtoılyq suhbatta akademık Serik Qırabaev, ǵylym doktorlary, professorlar: Sh.Eleýkenov, B.Maıtanov, S.Kúzembaeva, B.Ázibaeva, R.Erǵalıeva, A.Isimaqova, G.Pirá­lıe­va, S.Dáýitov, Á.Hamraev, R.Álmuqanova, N.Aqysh jáne D.Qonaev, S.Qorabaı, Sh.Sarıevtardyń esimderin ataı ketkenimiz oryndy bolar. – Qazirde halyqaralyq baılanystar jaıy qalaı bolyp jatyr? – Halyqaralyq yntymaqtastyq degende aıta­rym, syrt elderdiń ǵylymı mekemelerimen de, elshiliktermen de ǵylymı baılanys jasaýdamyz. Sheteldik basylymdarda bizdiń maqalalarymyz, al bizdiń jýrnaldarymyz ben ǵylymı jınaq­tarymyzda shetel ǵalymdarynyń maqalalary jarııalanyp turady. Sonymen qatar birlesken konferensııalar ótkizilip, ujymdyq monografııalar daıyndalýda. Mysaly, Kemerovodaǵy reseılik «Golosa Sıbırı» ádebı-kórkem almana­ǵy­men shyǵarmashylyq qatynas jyldan-jylǵa jalǵasyp, onyń betterinde «Sibir-Qazaqstan» degen arnaıy aıdar ashylǵan. Reseı ǵylym aka­demııasynyń M.Gorkıı atyndaǵy álemdik áde­bıet ınstıtýtymen, Germanııanyń baspager tár­ji­meshilerimen, Býharestegi F.Dostoevskıı orta­lyǵymen, birqatar reseılik basylymdarmen, Parıjdegi «Rýsskaıa gazetamen», Kıevtegi «Radýga» jýrnalymen, TMD jáne Baltyq elderi aýdarma­shylar odaǵynyń saıtymen baılanystar jolǵa qoıylǵan. Ádebıetshi S.Ananeva ǵasyrlar toǵysynda qazaq ǵylymı oı-paıymynyń Reseı, Fransııa, AQSh, Túrkııa jáne basqa elder ǵalymdarymen baılanysy aıtarlyqtaı júıelenip keńeıýin, osy oraıdaǵy Qazaqstan ádebıeti men óneriniń damý úrdisterin arnaıy eńbeginde jınaqtap aıtty. Halyqaralyq «Abaı» klýbymen birlese otyryp, «Qazaq ádebıetiniń halyqaralyq baılanystary» serııasymen «Abaı álemi» (2004), «Áýezov álemi» (2004), «Nurpeıisov álemi» (2006) jınaqtarynyń shyǵýy ulttyq ádebıetti halyqaralyq deńgeıde nasıhattaýǵa yqpal etkeni anyq. Instıtýttyń ǵy­ly­mı hám shyǵarmashylyq turǵydaǵy halyq­ara­lyq baılanystary jaǵrapııasynyń keńdigi: Fransııa, Reseı, AQSh, Italııa, Túrkııa, Ispanııa, Germanııa, Koreıa, Úndistan, Qytaı, Egıpet, О́z­bekstan, Ýkraına, Lıtva, Qyrǵyzstan dep el ataý­laryn atasaq ta belgili bolar. Osynyń ózi Táýelsizdik jyldarynda qazaq ádebıetiniń alys jáne jaqyn sheteldermen halyqaralyq baıla­nysynyń jandana nyǵaıyp, jańa satyǵa kóterilgenin kórsetip turǵan joq pa. – Bıylǵy jyl Áýezov ınstıtýtynyń ujy­my úshin ǵana emes, búkil halqymyz úshin mereıli, merekeli jyl. Olaı bolsa, áńgi­me­mizdi «Barshamyzdyń basty qundylyǵymyz – Táýelsizdik toıyna qandaı tartý-taralǵy­larmen kele jatyrsyzdar?» degen dástúrli suraqpen túıindegenimiz quba-qup bolar. – Álbette, bıylǵy jyl jalpy Otanymyz úshin, halqymyz úshin asa mańyzdy tarıhı beles. Jıyrma jylda ǵasyr júgin kótergen ulan-ǵaıyr ister tyndyryldy, táý eter Táýelsizdigimizdiń eńsesi jyl saıyn bıiktep, tulǵalana túsip keledi. Barlyq jaqsylyqtar men ıgilikterimizdiń qaınar kózi de – Táýelsizdigimiz. Qazirde tórtkúl dúnıege túgel tanyldyq, men-men degen memleketterge memlekettigimizdi biz de moıyndatyp, eldik pen birlik qanatynda qaryshtap alǵa basý­da­myz. Búgingi tolaǵaı tabystarymyzdyń barly­ǵy eń aldymen Elbasymyzdyń aqylman iskerligi men sarabdal saıasatynyń jáne qazaq halqynyń darqan rýhy men bıik parasatynyń arqasynda múmkin bolyp otyrǵany aıdan anyq. Mine, ár saladaǵy osyndaı tolymdy tabystardyń bel ortasynda bizdiń ınstıtýttyń da ózindik óreli jetistikteri bar ekeni kúmánsiz. Uly jazýshy Muhtar Áýezov atyndaǵy ulaǵatty ordamyz óziniń 50 jyldyq tarıhynda qıly zaman qys­talańdaryna qaramastan, qazaqtyń ádebıeti men ónerin zerdeleı zerttep, elge tanytýda jankeshti eńbek jasady, árkez ultyna adal qyzmet etýdiń úlgisin kórsetip, údesinen tabylyp otyrdy. Qazir de ǵylymı izdenisterimiz shıraq, kadrlyq áleýetimiz joǵary. Jańa zamannyń kókeıkesti ádebıettaný jáne ónertaný problemalaryn zertteý múmkindigimiz jetkilikti. Instıtýt ujymy aldaǵy ýaqytta da osy ıgi dástúrdi jalǵas­ty­ryp, halqymyzdyń mádenıeti men ǵylymynyń órkendep, órleýine óz úlesin qosa bermek. Táýelsizdik toıyna tartýymyz da naq osy qaltqysyz nıet, jankeshti eńbek bolmaq. – Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken Qorǵanbek AMANJOL.

Almaty.