Áskerdegi áıelder

Tarıhqa úńiletin bolsaq, qazaq qoǵamynda jáne kóshpendi kóne túrkilerde áıelderdiń orny Eýropa jáne Shyǵys qoǵamy­na qaraǵanda, joǵary bolǵan. Áıelder otbasynyń saqtaýshysy, balalardyń anasy áleýmettik rólin oryndaǵany sózsiz, bul rette qajet bolǵan jaǵdaıda qolyna qarý alyp, erlermen birge óz otbasyn jáne Otanyn qorǵaǵan.
Qazaq áıelderi erte jastan ózindik dene daıyndyǵynan ótken – qyzdarǵa at ústine otyrýdy, epti jáne kúshti bolýdy úıret­ken. Er balalarmen birge at jarysy – báıgege qatysqan, sonymen qatar, «qyz qýýda» olar negizgi qatysýshylar bolǵan.
Tarıhta kóptegen jarqyn jaýyn-
ger qyzdardyń bolǵany málim. Ásirese, aıqyn mysal­ retinde saq pat­shaıymdary­ Tomırıs pen Zarınany, Malaı­sa­ry jáne Qabanbaı batyrlarmen birge jońǵarlarǵa qar­sy soǵysqan Gaýhardy, aǵasy Ke­nesary hanmen birge soǵysqan Bopaıdy keltirýge bolady.­ Ne­ǵurlym jaqyn ýaqytta bol­ǵan mysaldar – pýlemetshi Mán­shúk Mámetova, mergen Álııa Moldaǵulova, ushqysh Hıýaz Dos­panova, zenıtshi Aqıma Aqjolova jáne basqa da Uly Otan soǵysyna kóptegen qazaqstandyq áıelder qatysqan.
Áıelderdiń qaharmandyǵy osy kúnge de jetti. Búgin názik jandylar úshin áskerı mansapty qurý jáne Otanymyzdyń tolyq quqyly qorǵaýshylary bolý úshin múmkindikterge jol ashylǵan. Mysaly, Izraıldegideı áskerı qyzmetke shaqyrylýǵa mindetti bolmasa da, qazaqstandyq qyz­dar óz erikterimen Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Qarýly Kúshteriniń qataryna kiredi.
Qazirgi ýaqytta Qazaqstan armııa­synda erlermen qatar áıel áskerı qyzmetshilerdiń úlken jasaǵy – áskerı qyzmetshilerdiń jalpy sanynan 12 %-ǵa deıin, onyń ishinde ofıserler quramy qatarynan 5 %-dan artyǵyraq («polkovnık» áskerı ataǵyna 14 áıel ıe), qatardaǵy jaýynger jáne serjanttar quramdary qatarynan 15 %-ǵa deıin, al azamattyq personal arasynda – jartysynan kóbi óz áskerı boryshtaryn oryndaýda.
Qazaqstandyq qoǵamda ar­mııa­daǵydaı genderlik teńdik qaǵıdaty qatań saqtalady, son­dyqtan áıelderge armııada esh­qandaı jeńildik joq, qyzmette bi­rinshi kezekte olar – aldynda birqatar mańyzdy tapsyrmalar turǵan áskerı qyzmetshiler.
Áskerı qyzmettiń qıyn jaǵ­daı­la­ryna jáne úlken jaýap­ker­shi­likke qa­ramastan, elimizdiń Qarýly Kúsh­teri­n­de­gi áıelder erlermen qatar man­sap­tyq saty­men joǵarylap, joǵary bas­shy­lyq laýazymdardy atqarady. Qa­zirgi ýaqytta eki áıel Qor­ǵanys mınıstrligi ortalyq ap­pa­ratynyń qurylymdyq bólim­sheleriniń bastyqtary bolyp tabylady (QR QM Bas qarjy ıns­peksııasynyń bastyǵy, pol­kovnık Janat Dosqarına, QR QM Bilim jáne ǵylym depar­tamentiniń bastyǵy, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, pro­fessor Aıgúl Tólembaeva), son­daı-aq, 12-si Qorǵanys mınıstr­ligi men Bas shtabtyń bólim­deri (bólimsheleri) jáne bas­qar­malary bastyqtarynyń laýazymdaryn atqarady.
Odan basqa, 2016 jylǵy tamyzda Qazaqstan Respýblıkasy Qa­rýly Kúshteri jergilikti áske­rı basqarý organdarynyń tarı­hynda tuńǵysh ret áıel ofı­ser polkovnık Gaýhar Syr­ly­baeva Almaty qalasy Alataý aýdanynyń qorǵanys isteri jó­nindegi basqarmasynyń bastyǵy bolyp taǵaıyndaldy. 
Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteriniń kóptegen ásker túrleri men tekterinde názik áıelder qaýymynyń ókil­derin kórýge bolady. Armııada jynys­tyq belgisine qaraı «jaýyn­gerlik emes» jáne «jaýyngerlik» laýazymdarǵa bólý degen joq. Eger áıel ıyǵyna pogon taqsa, onda ol óte jaýapty tapsyrmalardy oryndaıdy. 
Mysaly, QR QK Áskerı-teńiz kúsh­terinde áıel áskerı qyz­met­shiler erlerden qalyspaı táýlik boıy jaýyn­gerlik vahtada­ turady, korabl ekıpajy quramynda tapsyrmalardy oryn­­daıdy. Osylaısha, bas starshına Janar Ybyraeva áskerı ko­rablde qyz­met atqarady jáne Kaspıı mańy memle­ketteriniń flotynda qyzmet atqaratyn alǵashqy áıel áskerı qyzmetshi bolyp tabylady.
Qazaqstan armııasynda qyzdar tek qana medbıkeler, baılanysshylar jáne is júrgizýshiler ǵana bola alady degen pikir joıylǵan. Búgin Otan qorǵaýda mergen, barlaýshy, planshetshi qyzdar jáne basqalary tur. 
Áıelder ózderiniń min­det­terin tabysty oryndaıtynyn moıyndaý kerek, muny olar ár­túrli halyqaralyq konkýrs­tarda kórsete biledi. Jyl saıyn áskerı qyzmetshi áıelder «Dostastyq jaýyngeri» áskerı-kásibı sheberlik konkýrsyna bel­sendi qatysady, ol bıyl Halyq­aralyq armııalyq oıyn-
dar baǵdarlamasyna engizil­gen. «Dostastyq jaýyngeri» halyq­aralyq konkýrsynyń jeńimpazy jáne birneshe márte júldegeri 85510 áskerı bóliminiń kishi serjanty Lıýdmıla Gýbarevany qazaqstandyq armııanyń jarqyn áıel ókilderiniń biri dep esepteýge bolady – 2014 jáne 2016 jyldary prezıdenttik kópsaıys chempıony, 2017 jyly bıatlonnan QR QK chempıony, «Dostastyq jaýyngeri» halyqaralyq konkýrsynda: 2015 jyly Qazaqstanda jeke synaqta 1-orynǵa, 2016 jyly Qazaqstanda jeke synaqta 1-oryndy jáne Máskeýde qazaq­standyq quramanyń quramynda 3-orynǵa ıe boldy. 
Qarýly Kúshterdegi qyzmet­tiń taǵy bir aspektisi – bitimgershilik qyzmet, oǵan Qorǵanys mınıstr­ligi beıbitshilik pen qaýipsizdikti qoldaý, onyń ishinde bitimgershilik isterge qatysý jónindegi halyq­aralyq mindettemelerdi oryndaý úshin memlekettiń qorǵanystyq saıasatynyń mańyzdy quramdas bóligi dep qaraıdy.
Bul baǵytqa bizdiń áıelder sha­masy kelgenshe qatysady. Osy­laısha, 2009 jyldan bastap «Beıbitshilik jolyndaǵy serik­testik» oqý-jattyǵý ortaly­ǵyn­daǵy arnaıy daıarlyq kýrs-
tarynda 63 áıel áskerı qyzmetshi jáne QR QK qyzmetkeri oqytyldy. Qazirgi ýaqytta Qazaqstan bitim­ger­shilik brıgadasynda 100-den astam áıel (onyń ishinde 6 ofıser) áskerı qyzmet atqarady.
Bolashaqta áıel áskerı qyz­met­shilerdiń áskerı sarapshylar retinde, sondaı-aq, bitimgershilik mıssııalarǵa qatysatyn Qazaq­stan Respýblıkasy ult­tyq kon­tıngentiniń quramynda BUU bitim­gershilik mıssııalaryna qatysý múm­kindikteri qaralýda.
Alaıda, áskerı qyzmet atqarý jaǵ­daı­larynyń kúrdeli bolýyna qaramas­tan, áıelder kez kelgen jaǵdaıda ózderi­niń náziktigi men tartymdylyǵyn saqtap qalady.
Buǵan 2015 jáne 2016 jyldary Qarýly Kúshterde áıel áskerı qyz­met­shiler arasynda ótken «Batyr arýlar» jobasy dálel bolyp tabylady. О́tinim bergen sátten bastap saltanatty rásimge deıin qyzdar názik áıel tabıǵatyna saı kele bermeıtin synaqtardy oryndap, uzaq joldy júrip ótti. Olar qarýdan nysana kózdedi, granata laqtyrdy, barlyq múmkin bolatyn kedergilerdi eńserdi, ózendi júzip ótti, qýatty jaýyngerlik mashınalardy júrgizdi.
Nátıjesinde, jyl saıyn ke­zekti synaqtardan ótip, jaýyn­gerlik ázir­ligin, tózimdiligin jáne kúsh-jigerin dálel­degen 12 jeńimpaz anyqtaldy. Sońynda qyzdardy kásibı stılısterdiń qolymen kórkem sıpatqa ıe bolý jáne arnaıy kúntizbe úshin fotosessııa kútip turdy. 
Áıelderdiń Qarýly Kúshter­degi qyzmette jáne eńbek qyz­metindegi sińirgen eńbekteri de nazardan tys qalmaıdy. Osylaısha, qazirgi ýaqytta memlekettik nagradalarǵa 12 áıel (olardyń ishinde 2-eýi eki márte marapattalǵan) ıe boldy, ártúrli ýaqytta merziminen buryn kezekti áskerı ataqtar 24 áıelge berildi.
Álemdik deńgeıde Qazaq­stannyń ımıdji men bedeliniń nyǵaıýyna salmaqty úles qosyp júrgen áskerı sportshy qyzdar bar. Jeńil atletıkadan jeńimpaz jáne Olımpıada chempıony maıor Olga Rypakovany qazaqstandyq armııanyń sporttaǵy maqtanyshy dep esh kúmánsiz aıtýǵa bolady.
Halyqaralyq arenada AOSK sport­shy qyzdary qysqy sport túrlerinen mol tabystarǵa qol jetkizdi.
Bıyl Almatyda ótken Ýnı­ver­sıadada bıatlonǵa qatys­qan serjant Alına Raıkova 15 sha­qyrymdyq jeke jarysta jeńiske jetip, Qazaqstanǵa alǵashqy «altyndy» syılady. «Kúmis» jeńip alǵan Darıa Ýsanova aralas komanda quramynda erekshe kózge tústi. Japonııada bastalǵan Azııa oıyndarynda serjant Alına Raıkova kezekti nagrada – qola medalǵa qol jetkizgenin atap ótken jón. Al shańǵy jarysyna qatysqan aǵa serjant Elena Kolomına osy materıaldy jazyp jatqan kezde qurlyqtyq birinshilikte eki «altyn» jáne bir «qola» – nagradalardyń tolyq toptamasyn jınap úlgerdi.
Bizdiń qadirli áıelder qyzmet atqaratyn jáne eńbek etetin QR QK Ulttyq áskerı-patrıottyq or­talyǵy qazaqstandyq jastar­dy Otanǵa súıispenshilik rýhynda tárbıeleý isine, Qazaqstan Res­pýblıkasy Qarýly Kúshteriniń ımıdjiniń nyǵaıýyna shamasy kelgenshe úles qosýda.
Tarıhı qundylyqtardy júıeli túrde jınaý, mýzeı qo­ryn­ esepke alý jáne saqtaý, ja­saqtaý, sondaı-aq, Áskerı-ta­rıhı mýzeıdiń ekspozısııalyq zal­daryn ornalastyrý boıynsha qatar­daǵy jaýynger Perızat О́tepova, Gúlsara Muqasheva, Karına Sherııazdanova sııaqty tájirıbeli mamandar kóp ju­mys atqarýda. Joǵary kásibı she­berlik deńgeıinde konserttik baǵdarlamalardy daıyndaıtyn jáne Ortalyq ansam­bl­diń konsertterin Qazaqstanda, sol sııaq­­ty memleketimizden shet jer­lerde konsertterdi uıymdas­ty­ratyn Dil­bar Ámirova ortalyq­tyń kórkemdik jetek­shisi bolyp tabylady.
Áıelderdiń ǵylymı qyz­met­pen aınalysýlary da nazardan tys qalmaıdy. Búgingi kúni Qarýly Kúshterdegi 21 áıeldiń ǵylymı dárejesi bar, olardyń ishin­de joǵaryda atalǵan Aıgúl Tólem­baevadan basqa, ekeýiniń  professor ǵy­ly­mı ataǵy jáne bireýiniń dosent ǵyly­mı ataǵy bar:
- QR QM Bas áskerı klını­ka­lyq gospıtali bastyǵynyń medı­sınalyq bólim jónindegi orynbasary, medısına qyzmetiniń pol­kovnıgi Gúlparıda Baıdildaeva – gýmanıtarlyq ǵylymdar professory;
Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuń­ǵysh Prezıdenti – Elbasy atyndaǵy Ult­tyq qorǵanys ýnıversıtetiniń qyzmet­kerleri:
- ǵylymı hatshy Saıran Mu­ha­met­janova – tarıhı ǵylym­darynyń doktory, professor;
- aǵa oqytýshy Iаdvıga Rad­zıskaıa – pedagogıka ǵylym­dary­nyń doktory, dosent.
Áskerı qyzmettiń búkil shek­teý­leri men talaptary kezinde áıelder otba­syn, onyń qundy­lyqtaryn saqtaýǵa da ýaqyt tabady – balalarymyzdyń meıi­rimdi analary bola biledi, óskeleń urpaq tárbıesin qamqorlyqqa alady: shamamen 740 áıel áskerı qyzmetshi jáne azamattyq personal qatarynan kóp balaly analar bolyp tabylady, olardyń 10-y «Kúmis alqa» alqasymen jáne 3-eýi «Altyn alqa» alqasymen marapattaldy.
Sóz sońynda búgingi kúni áıel­dersiz qazirgi armııany eles­tetý múmkin emes ekenin atap ótkim keledi. Keıbir mindet­terdi ózderiniń psıhıkalyq-fızıo­logııalyq erekshelikterine qaraı erlerge qaraǵanda, anaǵurlym jaýap­ty ári tıimdi oryndaıdy, keı­bir áskerı kásipterdi álde­qashan tańdap, olardy atqarýda. Áıelder anaǵurlym kúızeliske tózimdi jáne shydamdy bolyp sanalady, jalpy, olar erlerden kem qyzmet atqarmaıdy.

Talǵat Muhtarov,general-leıtenant, 
Qazaqstan Respýblıkasy Qorǵanys mınıstriniń 
orynbasary