Ájemizdiń ákesi Ádil degen kisi aq patsha zamanynda-aq Mekke-Mádınaǵa qajylyqqa baryp, musylmandyq paryzyn adal atqarypty. Qanjyǵalynyń Qylshar atasynan taraıtyn ájemiz Márııa sózge júırik, aqynjandy, ertegi men shejireni meılinshe jetik biletinin biz bala kezimizden kórip óstik. Onyń ústine jas kúninen namazǵa jyǵylǵasyn bes paryzyn múltiksiz oryndaıtyn.
Ájemizdiń jalǵyz týǵan aǵasy Qudabaıdan úsh qyz, bir ul bolypty. Solardyń ishinde kóp mehnat kórgen, aýmaly-tókpeli kezeńde «halyq jaýynyń» jubaıy atanǵan Saǵadat Qudabaıqyzy týraly kópshilik bile bermeıtin biraz jaıdy tilge tıek eteıik.
«Týǵan elim ózime túrme boldy» dep qatty keıigen qazaqtyń bir asyl qyzy edi ol. Saǵadat Almatyda oqyp júrip teriskeıdegi Qyzyljardan kelgen Qaısar esimdi jigitke turmysqa shyqqan. Iá, ol Qazaqstan Komsomoly Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy bolǵan Qaısar Táshtıtovtyń naq ózi bolatyn.
Balań bozbala kezinde ákem Sálken naǵashylarynyń shaqyrýymen aqbas Alataýdyń eteginde jaıǵasqan ásem qala Almatyǵa barady. Bul shamasy 1935 jyldyń tusy bolsa kerek. Shat-shadyman ómirdi, ásirese, basy qyraýlanǵan taýlardy kórgen ákemniń bala kóńiline Qaısar aǵamyzdyń sózi de erekshe qanat bitiripti:
– Oqýyńdy jaqsy oqy. Seni alda bul qalada kóptegen ıgi ister kútip tur. Sony esińde usta! Qııaly qustaı samǵaǵan jas órenniń qýanyshy biraq uzaqqa barmady. Sebebi, onyń aldynan «oqý túgil bas qaıǵy bolǵan» zaman shyqty.
Sáken Seıfýllın, Beıimbet Maılın ustalǵan jyldary, ıaǵnı otyz jetiniń qońyr kúzinde Qaısar Táshtıtovke de NKVD-nyń keýdemsoqtary kelip, úıiniń astan-kesteńin shyǵarady. «Shash al dese – bas alatyndar» eńiregen jasqa da, kárige de qaramapty.
Apamyz Saǵadat Qudabaıqyzyna onyń kúıeýi Qaısar Táshtıtovtyń jaqyny ári jerlesi bolyp keletin qazaqtyń zańǵar jazýshysy Ǵabıt Músirepov ádeıi jolyǵyp: «Tez arada elińe qaıt, áıtpese, seni de ustaıdy» dep habar beredi. Taǵy bir jaqyn aralasqan kisisi – Kúlásh Baıseıitova bolǵan. Arǵynnyń aǵaıyndy Qanjyǵaly – Tobyqtydan taraıtyn urpaqtary bir-birine qıyn-qystaýda da súıeý bola bilgen. Kúlásh apamyz Qaısar jezdemizdiń 1938 jyldyń 17 naýryzynda atylǵanyn anyq bilip, Saǵadatqa Almatydan dereý ketýin eskertkenimen, onyń izin sýytpaı kelgender kinásiz jandy Almatynyń abaqtysyna aparyp qamap úlgeredi.
Bir aıdyń ishinde Saǵadatty jalań aıyppen komsomol qatarynan, sońyn ala «Sosıalıstik Qazaqstan» redaksııasyndaǵy jumysynan shyǵarady. Ol kezde joǵarydan túsken nusqaýǵa kimniń shamasy kelsin? Saǵadatty Almatydaǵy tas qamaýda 3 aı boıy taryqtyrǵannan keıin ony etappen áýeli Semeı, keıinderi Novosibir, Krasnoıarsk qalalarynyń túrmelerinde biraz jyldar boıy ustaıdy.
Jasy 23-ten jańa asqan, biraq basyna túsken taýqymet aýyrtpalyǵyn kóp kórse de ol óziniń súıiktisi – halqymyzdyń ardaqty azamaty bola bilgen Qaısar Táshtıtovke naqaqtan taǵylǵan aıyptardyń birde-bireýin moıyndamady. Etinen et kesip alsa qyńq etpeıtin jany siri berik kisi sondaı bolar. Qaısar atyna zaty saı bilimdi azamat bolǵanyn bizdiń úıdiń úlkenderi de jıi aıtyp otyratyn. Tilge júırik, iske myǵym azamatty máskeýlik basshylar da únemi quptap otyrǵan. Tipti, Reseı aýmaǵynda jumys isteýge kóńilderin az bildirmepti.
Qaısardyń asyl jary Saǵadat Qudabaıqyzy Aqmolanyń 26-shy núkte atalǵan «ALJIR» lagerinde Turar Rysqulovtyń jubaıy Ázızamen, Beıimbet Maılınniń – Kúnjamalymen, Temirbek Júrgenovtyń – Dámeshimen, Nurmaqov, Asfandııarov pen Qojanovtyń, sondaı-aq, Keńes Odaǵynyń marshaldary Egorov, Gamarnık pen Týhachevskııdiń jubaılary ári apa-qaryndastarymen 11 jyl boıy birge aýyr azapty kúnderdi basynan keshirdi. Reseıdiń ataqty ánshisi Lıdııa Rýslanova da osy lagerdiń dámin tatty. Oǵan: «Jurtqa aıtqan ánińdi bizge de shyrqap ber» degender kezdesken. Biraq sózge tapqyr ónerpaz: «Torda án salǵan bulbuldy kim kóripti?» dep betterin qaıtaryp tastaǵan. Soǵys kezinde Berııa ony bosatyp, áskerdiń jigerin kóterýge ánshi-bıshiler tobymen maıdan dalasyna attandyrady.
Jalpy, Kavkaz, Ýkraın, Moskva, Prıbaltıka elderinen ákelingen 70-ke jýyq ult ókilderi kóppen birge NKVD-nyń erekshe keńesimen kesilgen jazalaryn tolyǵymen ótedi. Jalańash kóliniń qoǵa-qamysyn olar qysta otyn ornyna jumsady. Sebebi, jazyq dalada odan basqa eshteńe óspeıtin.
Bul qaraly kezeńniń «jazyqty» bolǵandardyń týys-jaqyndaryna az kóleńke túsirmegeni belgili. Saǵadat apamyzdyń ákesi Qudabaı Ádilulynyń Aqmoladaǵy júris-turysy, jalpy tirshiligi, qarym-qatynas jasaıtyn jaqyn-juqyndary aldymen qara tizimge endi. Bizdiń úı de únemi «seziktiler» qatarynda júrdi.
– Bireýmen syr bólisý, jaqyn tartyp áńgimelesý degen múldem ádetten shyǵyp qaldy, − deıtin edi ájemiz Márııa ótken shaqtaryn ókinishpen eske alǵanda. – Sylańdap ósken, tabıǵatynan sulý Saǵadat abaqtydan 1948 jyldarǵa taman aqtalyp shyqty. Qur súlderi qalǵan baýyrymdy qushaqtap jylaǵanym, ólgenim – tirilip kelgendeı kúı keshkenim ómiri umytylmas sirá.
«ALJIR» tar qapasynyń tutqyndary bostandyqqa shyǵarylsa da tolyq aqtalmady. Zańdy turaǵy Almaty qalasy bolǵanymen oǵan jaqyndaýǵa sol kezderi qatań tyıym salyndy. Sol sebepti, apaı kóńili qalsa da Aqmolada biraz jyldar turyp qalady. Tek 50-jyldardyń ekinshi jartysynda Qaısar Táshtıtov tolyq aqtalǵannan keıin ǵana oǵan respýblıka Bas prokýratýrasynan arnaıy qaǵaz kelip, ol Almatyǵa qaıta qonys aýdarýǵa múmkindik alady.
1991 jyldary elimiz Egemendik alǵan kezde, almatylyq jazýshy Armııal Tasymbekovke bergen suhbatynda ol «ALJIR» lagerinde erte solǵan qyzǵaldaqtar – jazyqsyzdan jazalaryn ótegender jaıly syr ashypty.
– Balam, shyndyqty jazyńdar, urpaq biletin bolsyn. Bul meniń ótirigim emes, kózim tiri kezinde aıtqym kelgen shyndyǵym, – dep qaıta-qaıta aıta beripti.
Bul atalmysh maqalada «Otanyn satqandar áıelderiniń Aqmola lageriniń» («ALJIR») bir kezdegi bastyǵy M.Iýzıpenko Saǵadat apamyzdy Almatyǵa izdep baryp: «... Maǵan abaqtyda kóp qııanat jasadyń degen aıyp taǵyp jatyr. Tergeýshilerdiń aldynda aqtaıtyndaı qolhat jazyp berýińizdi ótinemin» dep jalynǵany da ashyq jazylypty.
«ALJIR» lagerinde áıelder qara jumyspen qatar, jańadan ashylǵan fabrıkada áskerı kıim tigýdi úırenedi. Mysaly, 3,5 myń tiginshisi bar fabrıka 1942 jyly 1 mlrd rýbl taza paıda túsirgen.
Germanııamen bastalǵan soǵysqa suranǵandardyń ishinde bizdiń naǵashy apamyz Saǵadat ta júrdi. Degenmen, Stalın «halyq jaýlarynyń» jubaılaryna senim kórsetpedi. Qazaqtyń keń jazıra dalasynda aýyr jumystar istese de olar abaqtydan qashýdy múldem oılamapty. Úmitteri – tiri júrgen jaqyndaryna kóleńke túspesin degenderi eken. Aqyry bul dala túrmesi Stalın ólgen 1953 jyly birjolata jabyldy.
1989 jyly «Aqmola-Fenıks» aksıonerlik qoǵamynyń bas dırektory, Sosıalıstik Eńbek Eri I.Sharftyń arnaıy shaqyrýymen Saǵadat Qudabaıqyzy Táshtıtova Malınovkada kózi tiri «ALJIR» tutqyndarynyń arnaıy jıynyna qatysady. Jasy 80-ge taıaǵan 20 kisiniń jolaqysyn, turaǵy men tamaǵyn iri kásiporyn basshysy ózi moınyna aldy. Bul olardyń sońǵy basqosýy boldy. Biraq, sol joly olar tirshilikte kórgen mehnattaryn birjolata kıno taspasyna túsirip ketti.
Osy aıtýly oqıǵaǵa oraı, Ivan Ivanovıch jan-jaǵy túrmeniń úshkir symdarymen oralǵan «Jarylǵan qyzyl juldyz» eskertkishin qoıyp, «Saıası tutqyndar alleıasynyń» tusaýkeserin jasaǵany – Odaq basshylary ortasynda az dúrbeleń týǵyzǵan joq. Sharf sol úshin tıisti organdarǵa túsinikteme berýge Almatyǵa birneshe márte barǵanyn kópshilik umytqan joq.
Egemendi el bolǵan alǵashqy kezde týǵan jerdiń qýanyshyn bólisken jannyń biri – Saǵadat Qudabaıqyzy Táshtıtova búginderi tirilerdiń sanatynda joq. Onyń qaısar minezi, tańdaǵan azamatyna degen adaldyǵy, zaman tezine salsa da – synbaǵan órshil minezi men rýhy ósip kele jatqan urpaq úshin óshpes ónege dep bilemin.
Elbasy N.Á. Nazarbaevtyń 1997 jylǵy Jarlyǵyna sáıkes 31 mamyr – elimizde Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni bolyp belgilendi. Bul qasiretti basynan aıaǵyna deıin kórgender úshin emes, keler urpaq bolashaǵyna birinshi kezekte qajet tarıhı mańyzdy shara bolmaq. Sebebi, adamzat ataýlynyń muraty qashanda beıbit ómir bolǵan. Alańsyz mamyrajaı turmystyń maqsatyn jete túsindirý – búgingi bizderdiń mindetimiz. Bizdiń halqymyzdyń tar jol taıǵaq keshý joldary – árbir ultjandy azamattyń sanasynda jarqyrap tursa deımin. О́ser el balasynyń bul oqıǵalardy umytpaıtynyna men kámil senemin.
Janat TÚGELBAEV,
Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi
ASTANA
Sýrette: (sońǵy kezdesýden kórinis) Saǵadat TÁShTITOVA men Sosıalıstik Eńbek Eri Ivan ShARF
