Ǵalym tarıhshylardyń esebi boıynsha, KSRO kóleminde 1926-1940 jyldar aralyǵynda 19 mln 840 myń adam «halyq jaýy» retinde ustalyp, osylardyń 7 mln-y atylǵan. Odan keıingi Uly Otan soǵys jyldaryndaǵy satqyndardy jazalaý, 1952-54 jyldary ultshyldyqqa qarsy kóterilgen naýqan, barlyǵyn qosqanda 32 mln adam jazalaýǵa ilikken. Osylardyń 10-12 mln-y qandaı bir jaǵdaımen óltirilgen.
Qýǵyndalǵan halyq jaýlary jaıly sosıolog-ǵalym G.Batygın óziniń «Obosnovanıe naýchnogo vyvoda v prıkladnoı sosıologıı» atty kitabynda: «Stalınniń qýǵyn-súrgin saıasaty KSRO quramyndaǵy halyqtardyń aldyńǵy zııalylaryn qyryp, óziniń saıasatyna qarsy jaýlardy jeńdi. Olar óz halyqtarynyń tarıhyn, dástúrlerin saqtaý úshin kúres júrgizgender edi»,deıdi.
Keńes elinde jappaı júrgizilgen qýdalaý, qazaq zııalylarynda aınalyp ótken joq. 1926 jyldyń jeltoqsan aıynda ótken BK(b)P-nyń Qazaqstan О́lkelik Komıtetiniń III plenýmy qazaq kommýnısteriniń arasynda, atap aıtqanda, respýblıkanyń jaýapty partııa jáne keńes qyzmetkerleriniń qatarynda alashorda ıdeologııasynan qol úzbegen adamdar bar dep kórsetip, olardy «ońshyl» jáne «solshyl» aýytqýshy ultshyldar dep aıyptady.
Tarıh ǵylymdarynyń doktory Mámbet Qoıgeldıev: «Alash ıdeıasyna toptasqan ultshyl zııalylardy Keńes bıligi qatań baqylaýdyń astynda ustaǵany sonshalyq OGPÝ bir jylda 4 dúrkin Stalınge esep berip otyrǵan»,- deıdi.
Osy ultshyldardyń basshylary retinde: Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatov, Seıitqalı Meńdeshev, Júsipbek Aımaýytov, Sultanbek Qojanov, Turar Rysqulov, Smaǵul Sádýaqasov, Sáken Seıfýllın t.b. qazaq azamattarynyń esimderi atalyp, olarǵa qarsy, «ıdeıalyq kúresti kúsheıtý qajet» ekendigi aıtyldy.
1930 jyly OGPÝ-dyń ortalyq basshylyǵy óziniń ortaazııalyq bólimine «Qazaq zııalylarynyń qýǵandaý» jóninde arnaıy tapsyrma beredi. 1927 − 1932 jyldar aralyǵynda Alash zııalylary ústinen eki dúrkin júrgizilgen sot prosesi qazaqtyń serkelerimen birjola saıası esep aıyrysýdyń, ıaǵnı, olardy talqandaýdyń alǵashqy qadamy bolatyn.
1937 jylǵy stalındik qýdalaýdyń alǵashqy legine de qazaq zııalylary birinshi bolyp ilikti. Aınalasy onshaqty kúnde laýazymdy qyzmettegi azamattardyń 560-y dereý atyldy. Bulardyń ishinde: Joǵarǵy Keńes tóraǵasy Qulymbetovten bastap 8 mınıstr, Ortalyq partııa Komıtetiniń 5 hatshysy, 4 meńgerýshisi, bıýro músheleri túgeldeı, Joǵarǵy Keńes tóraǵasynyń orynbasarlary, Mınıstrler Keńesi tóraǵasynyń orynbasarlary, 14 oblystyń atqarý komıtet tóraǵasy, 13 obkom hatshysy, ádebıet pen mádenıet qaıratkerleri atylyp ketti.
Repressııaǵa qatysty málimetter jınaqtalǵan tarıhshy Talas Omarbekovtiń «HH ǵasyrdaǵy Qazaqstan tarıhynyń ózekti máseleleri» atty kómekshi oqý quralyndaǵy derekterge júginsek: 1937-1938 jyldary «halyq jaýy» degen jalamen jazyqsyz atylǵan qazaq azamattary Odaq boıynsha bilimi bar, qyzmet istep júrgender ishinde ortasha eseppen grýzınderden 2 ese, orystardan 3 ese, tatarlardan 4 ese, al ózbekterden baqandaı 5 ese kóp bolǵan eken
1994 jyly Almatyda jaryq kórgen «Qazaqstan tarıhy kóne zamannan búginge deıin» ocherkter tizbesinde: «1937-1938 jyldary 135 myń qazaq zııalysy saıası repressııa zobalańynyń qurbany bolyp atyldy» delinse, «Lenınshil jas» gazetiniń 1988 jylǵy 1 qazan kúngi sanynda, 1937-1938 jyldardaǵy jazalaý kezinde 66 myń adam japa shegip, 22 myń azamat atylyp, 44 myńy túrmege jabylǵany jaıly málimetti demograf ǵalym Maqash Tátimov keltiredi.
Tipti halyq jaýlaryn áshkerelep, joıý úshin oblystarǵa arnaıy lımıt bekitip bergen. Bul jaǵdaı Qazaqstanda da qaıtalanǵan. 1937 jyldyń jeltoqsan aıynyń biri kúni respýblıka basshysy Levon Mırzoıan ózi qol qoıyp Stalınge joldaǵan hatynda: «Bizge birinshi kategorııa boıynsha 8 myń, ekinshi kategorııa boıynsha 8 myń antısovettik elementterdi repressııalaýǵa quqyq berildi. Bul lımıt tolyq paıdalanylyp, 1600 adamǵa asyra oryndaldy. Qalǵanyn tolyq joıý úshin eki kategorııa boıynsha taǵy da 1600 adamdy repressııalaýǵa ruqsat etýińizdi suraımyz», delinipti.
Jappaı qýǵyn-súrgin 1945 jyly ekinshi dúnıejúzilik soǵys aıaqtalǵan soń, 1950 jyldardyń basynda qaıta jalǵasty. Oǵan qazaq ǵylymynyń qaımaqtary: Ermuhan Bekmahanov, Bek Súleımenov, Esmaǵambet Ismaıylov, Qajym Jumalıev, Ahmet Jubanov... t.b. ilikti. Ǵylym Akademııasynyń prezıdenti, búkil álemge belgili ǵalym-geolog Qanysh Sátbaev pen jazýshy Muhtar Áýezov syndy halqymyzdyń kórnekti uldaryn qyzmetinen aıyryp, respýblıkadan ketýge májbúr etti.
Qazaqtyń qaıratker aqyny Qadyr Myrzalıev óziniń esteliginde: «Otyzynshy jyldardyń oırany haqynda ondaǵan, tipti júzdegen materıal oqydym. Bir ǵajaby – qýǵyn kórgen, qamaýǵa alynǵan bir de bir dáldúrish, aqymaqty kezdestire almadym. Kerisinshe, asyl azamat, aıaýly arýlardy aıaýsyz alastaý kezinde álgindeı dáldúrishterdiń bári Stalınniń jandaıshap jendetine aınalǵan. Talantty tulǵalardy taptap, janyshtaýdy kimderge tapsyrýdy Stalın jaqsy bilgen», dep naqty tarıhı shyndyqty keltiripti.
Halyqtyń sorpa betine shyǵar qaımaqtary aıdalyp, atylyp, el basyna aýyrlyq túsken zobalań jyldary el arasynda:
Aspannan túsken jasyn-dy,
Jasynǵa tiktim basymdy,
Teńizden marjan súzgendeı,
Terip bir aldy-aý asyldy.
Qaptaı da kóshken qaýymnyń,
Qorymy qaldy-aý, o, jalǵan,
Ardaǵy ketip aýyldyń,
Tobyry qaldy-aý, o, jalǵan, - degen zarly joqtaý aıtylypty.
Beken Qaıratuly,
«Egemen Qazaqstan»
