Atyńnan aınalaıyn, Qarqaraly

Bastaý
Tańǵajaıyp tarıhy bar qası­etti de qasterli Qarqaraly to­py­raǵyna taban tirep, qalam tar­t­pa­ǵan aqyn-sazger kemde-kem. Biraq, Mádıden asyryp aıtar qaısymyz bar, «Atyńnan aınalaıyn, Qarqaraly!» depti eki sybaǵaly esil er. Belgili kompozıtor Ilıa Jaqanov Qarqaralymen ıyqtasyp jat­qan Balqantaýǵa baqandaı bes án arnaǵanda jurt sazgerdi or­taǵa alyp otyryp, ústinen ótip-ketip júrgen Qarqaralyǵa bir án arnamaǵandyǵynyń mánin su­rap­ty. Ondaıda mádenıetti de pa­ra­­satty Ilıa aǵamyz Mádıden asy­ryp Qarqaralyǵa án shyǵara al­maıtyndyǵyn ádemi ázilmen jet­kizedi eken. Árıne, mańdaıdaǵy taǵ­dyrdyń tańdaıdaǵy án-jyr bo­lyp tógilip jatqandary qan­shama?..  Mysaly, Kúderiqoja Kóshenuly «Qarqaraly, Qazylyq, Ja­týshy ediń jazylyp... At ar­qandar qazyǵym, Balalarǵa azy­ǵym, Keteıin dep ketpedim, Ja­ý­dan boldy jazyǵym» dep, elden jy­raq egilip jyrlaıtyny bar. Qaı­ran Ahańnyń da «Qosh, saý bol, Qar­qaraly, jýylmaǵan, Aıdaı ber qalsa adamyń qýylmaǵan. Ádepti, sypaıy eldiń qalpynda joq, Jasyryn dybys shyqty 
shý­yldaǵan» degen  joldaryn  Ler­mon­tovtyń  «Proshaı,  nemy­taıa  Rossııa» degen  sózimen baıla­nys­­tyryp, sol ǵasyrdyń ózin­de qa­zaq aǵartýshylarynyń qan­daı bıi­k­ten ún qatqandyǵyn, ol ke­zeń­der­degi Qarqaraly qa­la­sy­nyń qan­sha­lyqty saıası mańyzǵa ıe oryn bol­ǵandyǵyn esimizge ádeıi qaıta ora­ltyp otyrmyz. Bolmasa, daýylpaz Qasymnyń «Ýa, darıǵa, altyn besik týǵan jer, Qadirińdi kelsem bil­meı, keshe gór. Jata almas em to­pyraǵyńda tebirenbeı, Qasym bol­maı, tasyń bolsam men eger» de­gen óleńiniń ózi nege turady!.. 
Shynynda, Egindibulaq, Qar­qaraly enshi bólispegen eki to­py­raq – talaı tulǵalar dúnıege kelgen qasterli aımaqtar. Arqanyń bes qazylyǵynyń úsheýiniń orta­synda ornalasqan keń jazıradan Qaz daýysty Qazybekten bas­tap, arýaqty Mataq, Seńkibaı, Qo­jan batyrlar, Táttimbet, Mádı, Nyǵ­met Nurmaqov, Júsipbek Elebekov, ber­gisi Toqtar Áýbákirovke deıin, biz aıtqan qasıetti ólkeden qanat qaq­qan tulǵalary jeterlik. Son­sha­lyqty daryndardyń tamyryna máıek, tanymyna dáıek bergen ata jurtty qansha jyrlasaq ta kóptik etpeıdi.

Edireıdi elemeı júrmiz
Bıyl tikeleı tegi Bubul baba, abyz ata Shanshardan Keldibek bı taraıtyn, Keldibekten búkil Ortalyq Azııa, batysymyz ben shy­ǵy­­symyzǵa belgili bolǵan, ta­rı­hı shejirede esimi erekshe atalatyn qasıetti baba, eki sy­baǵaly áı­gili bı – Qaz daýysty Qazybek bı­diń týǵanyna 350 jyl tolyp otyr. Bul – búkil baıtaqqa jar salyp, súıinshi surap, sa-
ýyn aıtarlyq uly toı. Qazybek dese, segiz hanǵa keńesshi bolyp, ata jaý qalmaqtardan alty san Alash­tyń abyroıyn mártebeli etip, qazaqqa qyrýar eńbek etken er tulǵa eske oralady. Taǵy da Má­dı Bápıulynyń «Arǵy atam – áýlıe ótken er Qazybek» degen óleńinen asyryp taǵy aıta al­maspyz. Qalaı alsaq ta, týǵan jer­di tulǵalarymyzdan bólip qa­raı almaımyz. Tolyq mándi tar­qatyp jazar bolsaq, ǵalym Aq­seleý Seıdimbektiń «Kúńgir-kúń­gir kúmbezderi» birden oıǵa ora­lady. Onda, kóneden kúı saý­ǵan Aqań Qazybek bıdiń ata qonysy, Mádıdiń jaz jaılaýy, Qara úńgiri haqynda birneshe zertteý eńbegin usynady. Máselen, Edireı, Úshqara Qazaqstan sheginde úńgirler galereıasyn quraıtyn qasıetti oryndardyń biri sanalady. Baýyrynda alpys bulaq asyr salǵan Edireıge jalǵas Keregetas, Tóletas, Qorjyntúbek, О́rsoqpaq, Túıeórkesh, Alshynbaı sorańy, Tóresaı, Taımas, Esenbaı asýlary syryn ishine búgip, salta­natyn jurt­qa jaıyp jatqan tańǵajaıyp ta­bıǵat kórinisteri ekeni áriden má­lim. Bular jaıynda, aýyl aq­saqaly Ahmadııa Yǵybasuly ke­listi jazyp júr. Edireıdiń ju­rt bile bermeıtin Qıtaban – Shyń­ǵys­han qoımasy, Mádıdiń Qa­ra­úńgiri, Úlkenbala, Kishibala, eki Sholaqbulaq úńgirleri de ejelgi ýaqyttyń enshisindeı óz zertteýshilerin kútip jatyr.  Qyryq qudyq atyraby keshenderiniń ózinde erekshe mán bar. Ondaı dala, taý kólderi jaıly Qarqaraly kó­le­minde jeke áńgimeleýge de bola­dy. Shaıtankól, Astaý kól­der­­diń ar­ǵy tarıhy atadan ba­laǵa aı­­ny­maı aıtylyp keledi. Taý-ta­synyń qoıyn-qolaty tabıǵı ken-qazynaǵa, sırek kezdesetin ań-qusqa toly, dárilik ósimdikteri dertke daýa bolatyn bul aımaqqa biz emes, Álkeı Marǵulan, Qanysh Sátbaevtardyń izin jalǵaǵan ar-
heolog-geolog ǵalymdar, shejireshi top, ólketanýshylar kóp barsa ıgi is bolar edi-aý!.. Sebebi, Sary­arqa tóńireginde Álkeı Marǵulan kar­taǵa túsirip ketken ejelgi «murt­ty» qorǵandardan bólek, búgingi tań­da Qarqaralynyń maqtanyshy, ǵa­lym Arman Beısenov tapqan saq qonystary da osy aımaqqa tıesili. Bul jaıynda Qasym aýylynan Saq kósemi tabylyp, «Taldy-2» zıratynyń qazba jumystary júrip jatqan ýaqytta Arman Beısenov qyzyqty derekter aıtyp ketken bolatyn. Ǵalym uzaq jyldarǵy tabandy eńbektiń nátıjesinde 2001 jyly Edireı taýynyń betkeıinen 21 saq qonysyn tabady. Ondaı qo­nystardyń Balqantaýda da tórt-beseýi bar ekeni anyqtalǵan. Jal­py, búgingi kúnde Egindibulaq, Qar­qa­raly aýmaǵynda 40 shaqty Saq qonystary belgili bolyp otyr. 
Bir qyzyǵy, taǵy da bul áń­gi­melerdiń tuma bastaýynda Mádı ba­bamyz «menmundalaıdy». Ar­man Beısenov «Taldy-2» zı­ratyn zertter ýaqytta, uly saz­ger­diń «Qonǵany aýylymnyń Tal­dy-aý deımin, Jaǵalaı el jaılaýǵa bardy-aý deımin» degen óleńindegi «Taldy» sózin ne­gizge alypty. Aqyn qasterlegen aı­maqta erekshe qasıet baryn zert­teýshi ǵalym jazbaı tanypty sonda. Odan birneshe jyl ót­ken­nen keıin, taǵy da Mádıdiń pa­nalaǵan Qaraúńgiriniń mańaıy tú­gel ejelgi Saq qonystary bolyp otyr. Son­dyq­tan, kez kelgen tarıhshy da­la­nyń aýyzsha tarıhy, uly tul­ǵa­­lardyń án-jyrlaryn negizgi ba­ǵy­tyna temirqazyq qylar bolsa, kóp syrdyń kókiregimizde saıraı­ty­ny anyq. Bul ádisti, árıne, Ar­man Beısenovteı ǵalymdar úlken ǵylymı aınalysqa qosyp kele ja­tyr. Ondaı ǵalymdardy biz, El­basy aıtqan, «Týǵan jerge, onyń mádenıeti men  salt-dástúrlerine aıryqsha ińkárlikpen atsalysyp, shynaıy patrıotızmniń mańyzdy kórinisterin tanytyp kele jatqan» azamattardyń sanatyna qosýymyz kerek.

Arqanyń altyn táji
Jalpy, ult kósemi Álıhan Bó­keıhannan bastap, Alash­or­da­shyl alyptardyń barlyǵy Qarqaralyny rýhanı astana eseptep, aıryqsha mán berip zerttegen. О́z­deriniń uly murattaryn osynaý qa­sıetti ólkede dúnıege keltirip, ult bolashaǵyna ólsheýsiz eńbek sińirdi. Sondyqtan, Qarqa­ra­lynyń ta­rıhyna qatysty de­rek­­terdi jı­nas­tyrǵan ýaqytta Alash zııalylaryn aınalyp ótpek emespiz. Álıhan Bókeıhan jazyp qaldyrǵan derekter bo-
ıynsha, Qarqaraly syrtqy dýa-
ny ashylǵanda, Reseı ákimderi onyń ortalyǵy etip, qala salatyn oryn retinde Qyzylkenish, Kent alqabyn belgilegen desedi. Qyzyl kenish jaıly da Aqseleý Seıdimbektiń «Kúńgir-kúńgir kúm­bez­derinde», Qazaqstan Ǵylym aka­demııasy ekspedısııasynyń zert­teýlerinde egjeı-tegjeıli aı­tylǵandyqtan biz qysqasha ǵana toq­talamyz. Álekeńniń jazbalarynan uqqanymyzdaı,  ol jer, ıaǵnı Ke­nt taýy, Qyzyl kenish alqaby Jamantaı Tursyn hannyń ákesi Shyńǵys tóreniń kári qystaýy bolypty. Oǵan deıin, orta júzdiń hany Bókeıdiń súıegin sórelegen, qazaqtyń, túptep kelsek, kóshpeli halyqtardyń uly kósemderi meken etken Qyzyl kenish alqaby – órkenıettiń ortalyǵy deýimizge de tolyq negiz bar. Ony keıbir derekterde XVII ǵasyrda býdda dininiń puthanasy retinde salynǵan saraı delinedi. Halyq ataýynda Qyz Áýlıe saraıy bolyp aıtylady. Qaıtken kúnde de onda rýhanı mádenıettiń negizi jatyr. Sol sebepti, orys otarshyldaryna aǵa sul­tan Jamantaı han qarsylyq bil­dirip, ol usynysty ózgertýge bar bedelin salǵan. Sóıtip, Qar­qa­raly qalasynyń orny etip, Jı­rens­aqal shyńynyń etegi, qa­ra­ǵaıly qyratty belgiletken eken. Atadan balaǵa mıras bolyp ke­le jatqan sándi ólke, qasıetti me­ken­di orys mujyqtarynyń qalasy qy­lýyna qarsylyq jasaǵan aǵa sul­tannyń sondaǵy is-áreketin biz jaqsy túsinemiz. Ol oryndar, er­teńgi urpaqqa da qaz-qalpynda búlinbeı bútin jetýi kerek-tin. 

***
Qarqaralynyń «Qarqaraly» ata­lýy yqylymdaǵy tarıhy bo-
ı­yn­sha, Qarabaıdyń has perıza­ty zarlyq Baıan ǵashyǵy Qozy Kór­peshke Aıbas batyrdan sálem jol­dap, berip jibergen topysy men qarqarasy osy ólkede túsip qa­lypty-mys. 
Qarqaralyny aıtqanda áıgili Qoıandy jármeńkesin qosa baıandaımyz. Qoıandy jármeńkesi aıtylǵan kezeńde ataqty Bekmetovtar áýleti, olardyń Abaı toqtaǵan, Aqbaıdyń Jaqyby kúıeýlik jolmen kelgen «Kók úıi» qatar áńgimelenedi. Osy jerde eskere ketetin jaıttardyń birnesheýin aıtyp ótýdi ózimizge paryz sanaımyz. Olar, biz aıtqan Qoıandy jármeńkesiniń ornynda qalǵan jalǵyz qoımanyń eski qabyrǵasyn, keshegi Birjan saldan bastap, Maıra, Qajymuqandar óner kórsetken, talaı tektilerdiń izi qalǵan kıeli topyraqty memleket qorǵaýyna alyp, birneshe belgi taqtalar ornatylsa degen tilek bar. Sondaı-aq, Qarqaraly ta­­rı­hyn túgendegende, Alashorda úki­­metiniń serkeleri Ahmet Baı­­tursynuly, Mirjaqyp Dý­la­tuly, Álimhan Ermekuly, Álı­han Bókeıhandardyń izgi oıla­ry qaǵaz betine túsip, patsha úki­metine Qoıandydan jóneltilgeni Qar­qaralynyń quzyrhaty aıtyla­dy. Qala ortalyǵynyń ózindegi Álıhan Bókeıhan oqyǵan oqý orny, Álimhan Ermekuly negizin qalaǵan pe­d­ýchılıshe, Ahmet Baıtursynuly  sa­baq bergen Aqterektegi mektep, orystyń zııaly jazýshy-ǵa­lymdary Potanın, Prıshvın toq­­taǵan tarıhı ǵımarattar, bar­ly­ǵy ata jurttyń ańyzǵa aı­nalǵan bir-bir ataýlary ekeni daý­syz. Sondaǵy Álimhan qurǵan oqý ǵımaratynyń, Álıhan bilim al­ǵan mekteptiń qazirgi ornyna da bir-bir belgi qajet eken. Qu­nanbaı qajynyń salǵyzǵan Qu­daı úıi, Mádıdi atqan qoranyń orny, keshegi abaqty, aıta bersek, Toqtar Áýbákirov ushqan ushaqtyń qa­zirgi qala sáýletin saltanatqa bó­lep turǵanynyń ózi bir taýarıh. Qydyra sholǵanymyz bolmasa, bul tarıhı oryndar erteń eskertkish, bolashaqta bir-bir balbal tas ekeni aqıqat.

Úlken kól nege 
«Qandy kól» ataldy?
Memleket basshysy «Bo­la­shaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» at­ty maqalasynda « ...basqa aı­maqtarǵa kóship ketse de tý­ǵan je­r­­lerin umytpaı, oǵan qa­m­qor­­lyq jasaǵysy kelgen kásip­ker­­lerdi, sheneýnikterdi, zııaly qaý­ym ókilderi men jastardy uı­ym­dastyryp, qoldaý kerek», de­gen bolatyn. Bizge Elbasynyń kásipkerler men sheneýnikter degen sózi – keshegi Qarqaralynyń saýda men mádenıetin, oqý-aǵartý, din taratý jolynda aıanbaı eńbek etken Alash qaıratkerlerin,  saý­dadan paıda taba otyryp, iri ka­pıtal jınaqtaǵan, qomaqty qar­jylaryn meshit, mektep, zaýyt sa­lýǵa jumsaǵan qarqaralylyq kó-
p­es­terdi, Qunanbaı qajy meshitiniń al­ǵashqy ımamy bolǵan Hasan-ahýn syn­dy molda-ıshandardy eske túsiredi.
Máselen, Qarqaralyǵa jaqyn ornalasqan jáne halyqtyń jıi baryp demalatyn oryndarynyń biri – Úlken kól. Bir derekterde ony «Shortandy kól» dep te ataıdy. Al endi onyń «Qandy kól» degen ataýyn bireý biledi, bireý bilmeıdi. Ol ataý keshegi qandy qasap – 1937 jylǵy qyrǵynmen qatysty baıandalady. «Qandy kól» jaıly ólketanýshy Erlan Mustafınde kóp tarıhı qujat bar. Úlken kólde qazaq-orysy bar, 100-ge tarta ataqty baılar, qasıetti qarılar, alashordashyl esil erler atylǵan. Keńes ókimetiniń jen­detteri óli múrdelerge aýyr tas baılap, kól túbine aıaýsyz to­ǵyt­qan. Onda ataqty Dııaqajy, Qap­pas aqyn, aǵaıyndy kópes Rıa­zan­sev­­ter, ataqty aq general Lavr Kor­nılovtyń týysqandary, Qo­tan­bu­laq­ta bolys bolǵan Smaı­yldyń Ja­qypbegi syndy elge sharapaty tıgen baı-shonjarlardyń barlyǵy kól túbinde máńgilikke kóshken...
Bizdiń aıtpaǵymyz, Qarqara­ly­dan shyqqan búgingi áleýetti aza­mattar «Úlken kólde» atylǵan ataq­ty baı-kópesterdiń, aǵartýshy ǵalym-qaıratkerlerdiń arýaǵyn kóterip, memorıaldyq taqta ornatýdy qolǵa alsa degen tilek. Ol – sımvoldyq turǵydan da urpaq sabaqtastyǵyn ańǵartar edi. Biz joǵaryda arýaqty atalardyń bir-ekeýin ǵana atap kettik. Álbette, tolyq tizim Erlan Mustafınniń muraǵatynda ekendigin de qaperlep otyrmyz. 
Tipti, belgili bir deńgeıde ólke­ta­nýshy Erlan Mustafınniń osy kún­ge deıin qasıetti Qarqaraly jaı­ly jazǵan 8 kitabynyń ózi El­basy aıtqan «týǵan jerge tigi­l-
­gen Tý» emes pe. О́sken ólke­si úshin búkil sanaly ǵumyryn, den­saý­lyǵy men qajyr-qaıratyn jum­saǵan tabandy ǵalymǵa atymtaı azamattar aıryqsha kóńil bó­lýi kerek-aq.  Osy saparymyzda ańǵarǵandaı, qarqaralylyq ól­ke­ta­nýshy jas ǵalymdar úshin, mysa­ly, Qý bolysynyń ataqty baıy bol­ǵan Aqaıdyń Qaseni atyndaǵy syı­lyq taǵaıyndalsa, erteń-aq baı tarıhtyń basqa betteri arhı­vterden kóterilip, aldymyzǵa aıqara ashylar edi-aý...

Mıras ASAN,

«Egemen Qazaqstan»

QARAǴANDY