Jeńil jobalar ýaqyty ótti

Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstri  Áset ISEKEShEVPEN áńgime Memlekettik údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy iske qosylǵan birjarym jyl ýaqyttan beri az sharýa tyndyrylǵan joq. Premer-Mınıstrdiń oryn­basary – Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstri Áset Isekeshevtiń pikiri boıynsha baǵdarlamany iske qosý ýaqyty ótti. Endi, ÚIIDB-ni júzege asyrýdyń jańa kezeńi aýyrtpalyq salmaǵyn ortalyqtan óńirlerge aýys­tyrýdy jáne bıznespen jergilikti jer jaǵdaıyndaǵy ju­mysty kúsheıte túsýdi talap etedi. – Áset О́rentaıuly, siz ÚIIDB-ni júzege asyrýdy bas­qarýda endigi nazardy óńir­ler­ge qaraı aýdarý qajettigi jó­nin­de birneshe ret aıtqan bo­la­tynsyz. Naq sol jergilikti bılik bıznes-qaýymdastyqpen ty­ǵyz baılanysta jumys isteýi tıis ekendigi túsinikti. Biraq osy rette atalǵan maqsatqa qol jetkizý úshin Úkimet bar­lyq qajetti tetikterdi ázirleı aldy ma degen suraq týyn­daı­tyndyǵy aqıqat. – Úkimet birjarym jyldyń ishinde Memleket basshysynyń tap­syrmasy boıynsha kóptegen jumystardy júrgizip úlgerdi. Birinshiden, naqty baǵyttar aı­qyndalyp, besjyldyq salalyq jáne óńirlik baǵdarlamalar ázir­lendi. Ártúrli deńgeıdegi saıasat ekonomıkanyń shıkizattyq emes (munaı-gaz emes) sektorlaryn, osy baǵyttaǵy ınvestorlar men jańashyldardy qoldaýǵa qaraı bet burdy. Bıznesti qoldaý baǵ­darlamalary ázirlendi. Bul baǵ­darlamalar shaǵyn kásip­oryn­dar­dy qoldaýdan bastap iri óndiristik keshenderdi, ınnovasııalyq joba­lardy qurýǵa deıingi ádister men tetikterdiń búkil jelisin qam­tıtyn bolady. Osyndaı 100-den astam tetikter bar. Birqatar zańdar qabyldandy. Olar – kásipkerlikti qurýdy, ın­vestısııalyq jáne iskerlik ahýaldy jaqsartýdy yntalandy­ra­tyn zańdar. Qazir Prezıdent tapsyrmasymen ázirlengen bir­qatar mańyzdy zań jobalary Parlamenttiń qaraýynda jatyr. Sonymen qazirgi kúni jańa ekono­mı­kalyq saıasattyń sulbasy tulǵalanyp keledi. Ol saıasat qosylǵan quny jo­ǵa­ry eńbek ónimdiligin arttyrýǵa, ener­gııalyq tıimdilikti kúsheıtýge, shıki­zat­tyq emes eksportty ósirýge, ınnova­sııa­ny engizýge jáne sheteldik ınves­tısııalardy tartýǵa negizdelgen báse­kege qabiletti ekonomıkany qurý ba­ǵytyn ustanady. Atalǵan árbir baǵyt boıynsha jumys ýaqyt ótken saıyn qarqyn ala túsýde. Bir sózben aıtqanda, baǵdarla­ma­lardy iske qosý ýaqyty ótti. Endi negizgi ekpin ındýstrııalandyrýdyń prezıdenttik baǵdarlamasyn belsendi, eń bastysy, sapaly túrde júzege asyrýǵa túsiriletin bolady. Ol endi, ásirese, óńirlerde belsendi sıpatqa enýi kerek. – Sizdiń kózqarasyńyz boıynsha, osyndaı jumystardy júzege asy­rý­da óńirler basshylarynyń  aldynda qandaı mindetter tur? – Eki jaǵdaıdy atap ótkenimiz jón. Jedel sıpatta júzege asyratyn mindetter bar da, júıeli túrde atqaratyn jumystar bar. Iá, óńirler jobalar boıynsha bıznespen tyǵyz qarym-qa­tynas jasaı otyryp jumys isteı bas­tady. Biraq bul áli az. Indýstrııa­lan­dyrý saıasatynyń aıasynda óńirlik eko­nomıkany damytý máselelerin júıeli túrde qarastyrý máselesi ótkir sıpatqa ıe bola tústi. Árbir óńir qandaı ju­myspen naqty aınalysýy kerek? Olar­dyń qandaı naqty artyqshy­lyqtary bar jáne qandaı ósim núktelerin izdestirýge bolady? Qandaı ınfraqury­lymdar men eńbek resýrstary qajet? Bilikti kadrlarmen qamtý máselesin qalaı sheshýge bolady? Mine, osy máselelerdiń barlyǵy óńirlik deńgeıde óte mańyzdy. Sondyqtan óńirler jergilikti jerde ınvestorlarmen jumysty kúsheıtip, qazaqstandyq qamtý saıasa­tymen belsendi shuǵyldanýy qajet. Taǵy bir óte mańyzdy baǵyt – ınnovasııa. Memlekettik qoldaýdyń arqasynda elimizde ınnovasııalyq qyzmet kórsetkishteriniń turaqty ósý sıpaty baıqalady. Innovasııalyq belsendi kásiporyndardyń úlesi Qazaqstan boıynsha orta eseppen alǵanda 4,3 paıyzǵa deıin artyp otyr. Sonyń ishinde respýblıkalyq orta deńgeıden joǵary kórsetkishterge elimizdiń 8 óńiri – Jambyl, Qaraǵandy, Shyǵys Qa­zaqstan, Aqtóbe, Qyzylorda oblys­tary, Almaty qalasy, Pavlodar, Batys Qazaqstan oblystary qol jetkizdi. Sonymen birge áli de kóptegen júıeli jáne aǵymdaǵy problemalardy sheshý mindeti alda tur. Qazir óńirlik-ınnovasııalyq júıeni qurý másele­simen shuǵyldaný qajet. Bul júıe ázirge eshbir óńirde bolmaı otyr. Degenmen, onyń jekelegen tetikteri – tehnoparkter, keńester jumys istep jat­qandyǵyn da aıta ketsek artyq bolmas. Munyń syrtynda neǵurlym tıimdi jumys isteý úshin kóptegen jańa ıdeıalar men ázirlenimderdi usyna alatyn jergilikti joǵary oqý oryndarymen tyǵyz baılanys ornatý qajet. Ákimdikter men áleýmettik-kásip­kerlik korporasııalarǵa óńirlerdegi ekonomıkalyq úderisterge taldaý júr­giz­gen jón bolady. Sóıtip, joǵaryda atalǵan basym baǵyttardyń árbiri boı­ynsha óńirlik strategııany ázirleý úshin jumys isteý kerek. Jeńil jobalardyń ýaqyty ótti, endi irgeli máselelermen shuǵyldaný mindeti alǵa qoıylyp otyr. Meniń aıtyp otyrǵan bul másele­lerim Memleket basshysynyń tap­syr­masyn oryndaýdyń mańyzdy mindetteri bolyp tabylady. – Bálkim, memlekettik údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasynyń naqty bir nátı­je­leri týraly suraýǵa áli erterek bolar. О́ıtkeni, áńgime besjyldyq baǵ­darlamalar jóninde bolyp otyr ǵoı... Degenmen, soǵan qaramastan, ın­dýstrııalandyrý baǵdarlama­sy­nyń osy ótken birjarym jyl ishinde ekonomıkamyzǵa qandaı yqpal etip otyrǵandyǵyn bilý óte qyzyqty. – Iá, durys aıtasyz. ÚIIDB – bul ekonomıkanyń munaıǵa jatpaıtyn (shı­kizattyq emes) sektoryn quryp, da­mytýdyń uzaq merzimdi baǵdarlamasy. Sondyqtan negizgi nátıjelerdi biz keıinirek kóre alamyz. Degenmen, soǵan qaramastan ındýstrııalandyrý isi qolǵa alynǵan 2010 jyldyń ózinde elimizdiń ishki jalpy ónimi 7 paıyzǵa ósse, osy­nyń 2 paıyzy Indýstrııalandyrý kar­tasynyń aıasynda ótken jyly iske qosylǵan óndiristerdiń úlesine tıip otyrǵandyǵyn aıtýymyz kerek. Ústi­mizdegi jyldyń birinshi jarty­jyl­dyǵynda biz IJО́-niń ótken jyldyń osy merzimimen salystyrǵanda taǵy da 7 paıyzǵa óskendigin kórdik. Shı­ki­zattyq taýarlar baǵasynyń jedel ós­kendigine qaramastan, IJО́ qury­ly­myndaǵy óńdeý ónerkásibiniń úlesi de arta túsýde. Onyń damý deńgeıi birinshi jartyjyldyqta jospardaǵy 11,7 paıyz­dyń ornyna 12 paıyzǵa kóterildi. Máshıne jasaý, hımııa jáne metallýrgııa sekildi joǵary tehnologııalyq salalar basym qarqynmen damı tústi. О́ńdeý ónerkásibindegi eńbek ónimdiligi artýda. О́tken jyly jan basyna shaq­qandaǵy onyń kólemi 43 myń AQSh dollaryn qurady. Al osydan bir jyl buryn ǵana bul kórsetkish 30 myń dol­lardyń aınalasynda bolatyn. Osynaý ósý yrǵaǵy qazirge deıin jaqsy saqtalyp keledi. – ÚIIDB-ni júzege asyrýdyń negizgi quraly men ındıkatory retinde Indýstrııalandyrý kartasy ózin-ózi aqtady ma? – О́zińiz baǵalap kórińiz. Birjarym jyldyń ishinde tek Indýstrııalandyrý kartasynyń aıasynda ǵana jalpy quny 914 mıllıard teńgeni quraıtyn 227 jańa óndiris iske qosyldy. 29 myń jańa turaqty jumys orny quryldy. Jańa kásiporyndarda 1 mıllıard teń­geden astam somaǵa ónimder shyǵa­ryldy. Árıne, bul kólem áli kóp emes, biraq eń bastysy – bul ońǵa bastap otyrǵan qaryshty qadam. Bizge ony odan ári bekite túsý qajet. Indýstrııalandyrý karta­syndaǵy jobalardyń iske qo­sylýymen elimizdiń 13 basym sektorynda 106 túrli jańa ónim birinshi ret ıgerildi. Osy rette túsindire ketetin bir jaǵdaı, biz buryn rynoktaǵy 400 bos ekonomıkalyq oryndy aıqyndaǵan edik. Bul oryn­dar­dyń barlyǵy – buryn Qazaq­stan ózin esh ýaqytta kór­set­pegen baǵyttar. Joǵarydaǵy 106 ónim túri bizdiń táýelsiz Qa­zaqstanda osyǵan deıin óndi­rilmegen ónimder bolyp taby­lady. Olar – qubyrlardy korrozııadan qorǵaıtyn materıaldar, kaýstıkalyq sodalar, hlor, avtomobılder, lokomotıvter, medısınalyq, munaı-gaz jáne aýylsharýashylyq qural-jab­dyq­tary, dári-dár­mek­terdiń jańa túrleri. In­dýs­trııa­lan­dyrý ónimderiniń bul tizimin odan ári jalǵas­tyra berýge bo­lady jáne bo­lashaqta olardyń sany arta beretindigi anyq. Ekonomıkalyq zertteýler ıns­tıtýtynyń derekteri boıyn­sha, In­dýstrııalandyrý kartasy­nyń iske qo­sylǵan jobalary (2010-2011 jyl­darda) jáne salyný ústindegi ÚIIDB nysandary esebinen ústimizdegi jylǵy IJО́-niń ósimi 3 paıyzdan asyp túsetin bolady. Árıne, barlyq jumystar josparǵa sáıkes júr­gizilgen jaǵdaıda. Munda kóp má­sele oblystardyń belsendiligine baı­la­nysty. Jalpy, jergilikti atqarý or­gandary bıznespen ty­ǵyz baılanysta jumys isteýleri qajet. Ákimdikter ın­dýstrııalandyrý saıa­sa­tyn óńirlerde júrgizýdiń jolbas­shy­lary bolyp taby­lady. Jeke sek­tor­daǵy bıznes joba­lardyń taǵdyry jáne bútindeı alǵan­da, ındýstrııalandyrý­dyń naqty ha­lyqtyq deńgeıde iske asýy osy ákim­dikterdiń is-áreketterine baılanysty sheshilmek. – ÚIIDB jobalaryn júzege asy­rýda ınvestorlar qanshalyqty belsendi? – Bul rette Qazaqstannyń sheteldik tikeleı ınvestısııalar tartý jóninde, onyń jan basyna shaqqandaǵy jáne ishki jalpy ónimdegi úlesi jóninde de kóshbasshy ekendigin atap ótýimiz kerek. Onyń ústine taý-ken salasyndaǵy jáne jyljymaıtyn múliktermen operasııa­lardaǵy, geologııalyq barlaýdaǵy ın­ves­tısııalardyń belsendi túrde ósýine qaramastan, ústimizdegi jyldyń birinshi toqsanynda óńdeý ónerkásibiniń úlesi 2 paıyzǵa ósti jáne basqa salalar esebinen 14 paıyzdy qurady. Bútindeı alǵanda, ınvestısııa tartý – óte mańyzdy tapsyrmalardyń biri. Sondyqtan biz elimizdiń ınvestı­sııa­lyq tartymdylyǵyn kóterý jónindegi jumystarmen turaqty túrde shuǵyl­danýdamyz. Birqatar túbegeıli zańdyq negizdegi jáne júıelik negizdegi sharalar qabyldandy. «KAZNEX INVEST» eksport jáne ınvestısııalar jónindegi ulttyq agenttik» arnaýly maman­dan­dyrylǵan kompanııasy quryldy. Ol álemniń ár shalǵaıynan 10 myń ınvestormen jumys isteýge múmkindik berdi. Sonyń ishinde 200 ınvestısııalyq jobalar boıynsha sheteldik ınvestorlarmen naqty jumystar júrgizilýde. 7 mıllıard AQSh dollaryna jýyq soma­daǵy ınvestısııa tartý týraly kelisimderge qol jetti. Qazaqstanda ınvestorlarmen tıimdi jumys isteýge jáne úderisterdi ońtaılandyrýǵa múmkindik beretin ınvestısııalar tartýdyń ult­tyq jospary ázirlendi. Bul jospar ınvestorlarmen jumysty ortalyq jáne óńirlik deńgeıde júıeli jolǵa qoıýdy qarastyrady. Onyń ústine memlekettik organdar men elshilikter úshin olardyń tikeleı sheteldik ınvestısııalar tartý­daǵy jumysyna baǵa berý júıesi engizilýde. Eger jergilikti jerlerdegi ahýalǵa keler bolsaq, óńirler arasynda ındýs­trııalyq jobalarǵa ınvestısııalar tartý jóninde Shyǵys Qazaqstan (142 mlrd. teńge), Aqtóbe (128 mlrd.), Pavlodar (121 mlrd.) oblystary alda keledi. Ekinshi jartyjyldyqta eń az degende jalpy quny 600 mıllıard teńgeden asatyn 129 jobany iske qosý, osy­lar­dyń negizinde 14,5 myń turaqty jumys ornyn ashý josparlandy. Al ústi­miz­degi jyly Indýstrııalandyrý karta­syn­daǵy júzege asatyn barlyq joba­larǵa tartylatyn ınvestısııanyń jal­py kólemi 1,5 trıllıon teńgeni quramaq. Indýstrııalandyrý kartasy jyly­na eki ret jańalanyp otyratyndyǵyn eske sala keteıin. Dál qazirgi sátteri osy másele boıynsha jumystar aıaq­talý ústinde. О́ńirler bizdiń qaraýy­myzǵa júzge jýyq jańa jobany usyn­dy. Biraq bul jerde, Memleket bas­shy­sy atap kórsetkenindeı, sapaǵa basty mán berýimiz kerek. Sondyqtan tizimge alynǵan jobalardyń óz merziminde iske asyrylmaı keıinge syrǵytylýy sekildi ótkendegi kemshilikter taǵy qaı­talanbas úshin, jobalardy irikteý jó­nindegi jumystar óte qatań jaǵdaıda júrgizilýde. Osy rette Memleket bas­shysynyń tapsyrmasyna sáıkes, ákim­niń óńirdegi árbir joba úshin jeke jaýap beretindigin taǵy bir eske sala ketpekpin. – Bıznesti memlekettik qoldaý júıesindegi basymdyqtardyń ózger­ti­letindigi týraly birneshe ret má­lim­deldi. Osy máselede ortaq kóz­qarasqa kelýdiń, is-áreketke kóshýdiń sáti tústi me? – Ashyǵyn aıtqanda, bul jóninde bizde buryn da kelispeýshilik baıqalǵan emes. Jumystyń jalpy ıdeologııasy: ÚIIDB-niń strategııalyq baǵyttaryn júzege asyrýmen shuǵyldanýshylardy birinshi kezekte qoldaımyz. Degenmen, búgingi kúni bıznesti qoldaý máselesin shartty túrde alǵanda birneshe topqa bólip qarastyrýǵa bolady. Birinshi – júıe qurýshy kásip­oryndar. Kásiporyndardyń kólemin eskere otyryp, olardyń árbir jobalaryn biz jeke jaǵdaıda qarastyramyz, biraq jańǵyrtýdyń keshendi josparlaryn birlesip ázirleımiz. Búgingi kúni úsh júıe qurýshy kásiporyndy jańǵyrtý jospary qaraldy jáne olar maqul­dandy. Mysal úshin «Qazfosfatty» jań­ǵyrtýdy alaıyq. Bul kásiporynda 120 mıllıard teńgeden astam somanyń ın­vestısııalyq jobasyn júzege asyrý josparlanýda. Kásiporyndy jańǵyrtý joǵary deńgeıde óńdeletin onnan astam jańa hımııalyq ónimder túrin jasap shyǵarýǵa negizdelgen. 2015 jylǵa taman jańǵyrtý nátıjesinde eńbek ónimdiligin 1,5 ese arttyryp, qyzmet­ker­ler sanyn 6 myń adamǵa deıin jetkizý, qýat shyǵyndylyǵyn 2 ese tómen­detý, tabıǵı gazdy tutynýdy jylyna 100 mıllıon tekshe metrden 16 mıllıon tekshe metrge deıin azaıtý kózde­li­nedi. Eń bastysy, 2012 jyly quramyn­da fosfory bar qaldyqtardy tolyq zalalsyzdandyrý josparlanyp otyr. Mine, sóıtip jyl sońyna deıin metallýrgııa salasynyń, hımııa jáne dá­ri-dármek ónerkásibiniń árbirindegi júıe qurýshy 7 kásiporynnan ázirleme josparyn qurý belgilendi. Ekinshi toptaǵy kásiporyndar – olar iri jáne shaǵyn bıznes kásiporyndary. Bul jóninde bıznesti keshendi qol­daýdyń «О́nimdilik-2020», «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamalary­nyń, sondaı-aq Básekege qabiletti ká­siporyndardy saýyqtyrý baǵdarlama­sy­nyń, aýylsharýashylyq taýar óndi­rý­shilerin qoldaý jáne «Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasynyń iske qosylyp, jumys isteýde ekendigin aı­týǵa bolady. – Siz bıznesti memlekettik qol­daýdyń júzdegen túrlerin paıda­la­nýǵa bolatyndyǵyn aıtqansyz. Bul qandaı quraldar men tetikter? So­lardyń ishinde, sizdiń kózqarasyńyz boıynsha, neǵurlym irgeli degenine toqtala ketseńiz. – Bul jerde áńgime qoldaý tetik­teriniń granttar, sýbsıdııalar, preferensııalar, úlestik qatysý, memlekettik kepildik berý sekildi túrleri týraly bolyp otyr. Máselen, ınvestısııalyq joba­lar­dy júzege asyrý úshin qolaıly jaǵdaı týǵyzý maq­satynda shetelden ákelinetin qural-jab­dyqtar men olardy quraýshy bólshekter kedendik baj sa­lyǵyn salýdan bosa­tylady. Jer telimderi zattaı grant túrinde tegin paı­da­lanýǵa beriledi. Sonymen qatar, ınnovasııa júıesin da­mytý maq­sa­tynda tájirıbelik-konstrýk­torlyq ázirlenim­der­di oryn­daý jáne qoldanbaly sıpat­taǵy táýekel­derge zertteýler júrgizý úshin 20 mıllıon teń­gege deıin granttar beriledi. Tek ústimizdegi jyldyń ózinde ǵana osy maqsat úshin bıýdjet qarjysy 4,5 ese arttyrylyp, jıyny 7 mıllıard 300 mıllıon teńgeni qura­dy. Avtojoldar, elektr jelileri, sý qu­byr­lary men káriz júıeleri, temir jol tuıyq­tary sekildi ón­diristik ın­fraqu­ry­lymdardy salý jáne jańǵyrtý jumys­tary da júrgizilýde. B­ú­gingi kúni kó­mektiń mundaı túri 175 kásiporyn úshin kórsetildi. Aýyl sharýashylyǵy sala­syndaǵy jobalardy júzege asyrý úshin aıryqsha jaǵdaı týǵyzyldy. Taýarly-sút ferma­laryn, aýylsharýashylyq teh­nı­ka­lary óndirisin uıymdas­tyrý, qus fabrıka­laryn, jyly­jaı sharýashylyqtaryn, kók­ónis saqtaý qoımalaryn qurý jáne damytý úshin beriletin nesıelerdiń jyldyq syıaqy stavkasy bar bolǵany 6 paıyzdy quraıdy. Al aýylsharýa­shylyq qural-jabdyqtaryn, arnaýly tehnıkalaryn, kólik quraldaryn satyp alý, júzege asyrý úshin beriletin lızıngtiń stavkasy 4 paıyz ǵana. Kásipkerler memleket qarjysy esebinen servıstik qoldaýdy paıdalana ala­dy. Al munyń ózi kásiporyn úshin mańyzy zor býhgalterlik jáne salyq­tyq esep júrgizý, statıstıkalyq eseptilikti jasaý, kedendik hattaý, zań jó­ninde keńester berý, sapa menedjmenti júıesin engizý, marketıng  jóninde keńes berý sekildi qyzmetterdiń kóptegen túrlerin qamtıdy. – «О́nimdilik-2020» baǵdarlamasy ony talqylaý keziniń ózinde-aq ká­sipkerlerdiń úlken qyzyǵýshyly­ǵyn týyndatqan bolatyn. Olardyń bul úmiti aqtaldy ma? – «О́nimdilik-2020» baǵdarlamasy bıylǵy kóktemnen bastap jumys isteı bastady. Ol qoldanystaǵy óndiristerdi jańǵyrtýǵa jáne jańa óndirister qu­rýǵa baǵyttalǵan. Munda jańǵyrtý jos­paryn ázirleýge, qazirgi zamanǵy basqarý tehnologııalaryn ázirleýge qol­­daý bildirý, kómekter kórsetý, zamanaýı qural-jabdyqtardy jetkizýge uzaq merzimdi lızıngter berý, qajetti neǵurlym joǵary bilikti kadrlardy tartý shyǵyndaryn óteý, ınnovasııalyq granttar berý jáne basqa da memlekettik qoldaýdyń, iske yntalandyrýdyń tutas bir júıesi ázirlendi. Qazirgi kúni 171 kásiporyn osy baǵ­darlamaǵa qosylýǵa yqylas tany­typ otyr. Solardyń ishinde máshıne jasaý, qurylys materıaldary ındýstrııasy jáne agroónerkásiptik keshen sala­larynyń kásiporyndary úlken belsendilik kórsetýde. Ústimizdegi qanatqaqty jyly jalpy jıyny 19 mıllıard teńgeniń qoldaý qarjysyna negizdelgen tetikterdi paıdalana otyryp, 50-ge jýyq jobany júzege asyrý jospar­lanyp otyr. «О́nimdilik-2020» baǵdarlamasy ju­mys isteı bastaǵan sátten-aq úkimettik jumys toby óńirlerge shyǵyp, bıznes ókilderimen kezdesip, atalǵan baǵdar­lamanyń máni men mańyzyn túsindirdi. Qyrkúıek aıynyń basynda ońtús­tik­tegi oblystar úshin Almaty qalasynda jıyn bolyp ótti. Biz qazir jumystyń júrip jatqandyǵyn kórip otyrmyz. Degenmen, jergilikti atqarý organ­da­ryna isti áli de shırata túsýi, árbir ká­siporynǵa baryp, bul baǵdarlama olar­dyń múddesine sáıkes jasalyn­ǵan­dyǵyn jetkizýi qajet dep esepteımin. – «Eksporttaýshy-2020» baǵdar­la­masy Qazaqstan eksportynyń geo­gra­fııasyn keńeıtýge kómektese aldy ma? – Qazirdiń ózinde otandyq kásip­oryn­darǵa óz ónimderin syrtqy rynok­tarǵa qaraı shyǵarýlaryna keshendi qol­daý kórsetý maqsatynda qazaq­stan­dyq taýarlar men brendterdi tanys­tyrý jóninde 30-ǵa tarta arnaýly sharalar uıymdastyryldy. Toǵyz saýda qyzmeti quryldy. 20-dan astam elde satýshylar men satyp alýshylardyń kezdesýleri ótkizilip, 50-ge tarta sheteldik kórmelerge 63 eksport­taý­shy­larymyzdyń qatysýy qamtamasyz etildi. Osyndaı sharalardyń nátıjesinde 372 mıllıon dollardyń kelisimderine qol qoıyldy. Sondaı-aq, 43 otandyq eksporttaý­shynyń óz ónimderin eksportqa shy­ǵarýyna baılanysty jumsaǵan 141 mıllıon teńge kólemindegi shyǵyndary óteldi. Toǵyz elge shyǵarylǵan máshı­ne­ler men qural-jabdyqtar, hımııa, toqyma ónimderi, dárilik zattar, taǵam ónimderi, qurylys materıaldary eks­por­ty 292,6 mıllıon dollar soma­synda yntalandyryldy. Al eger bútindeı alatyn bolsaq, óńdelgen ónim shyǵaratyn birjarym myńnan astam eksporttaýshy kásiporyndar memlekettik qoldaý júıesine tartyldy. Munyń ózi – úlken nátıje. – Qazaqstandyq ónimniń shetelde suranysqa ıe bolǵandyǵy jóninde naqty bir mysaldar bar ma? – Mysaldar kóp. Búgingi kúni Qa­zaq­stan 1500 taýarlar tobyn eks­portqa shyǵarady. Onyń ústine shy­ǵarý kólemi jyldan-jylǵa artyp keledi. Indýstrııa jáne jańa tehnolo­gııa­lar mı­nıstr­liginiń «KAZNEX INVEST» AQ málimetteri boıynsha daıyn azyq-túlik taýarlary eks­porty­nyń ár jyldyq orta ósim deńgeıi 21 paıyzdy, qurylys materıaldary eks­portynyń ósim deń­geıi taǵy da osyn­sha mólsherdi, metaldan jasalǵan buı­ym­dar eksportynyń ósimi 23 paıyzdy, hımııa jáne dári-dármek ónerkásibi taýarlary ekspor­tynyń ósimi 11 paıyzdy qurap otyr. Ústimizdegi jyldyń I toqsanynda Qazaqstanda shyǵarylǵan akkýmýlıatorlar eksporty ótken jyldyń osy merzimimen salystyrǵanda 5 ese ósip, 24,2 mıllıon dollardy qurady. Eger buryn negizinen TMD elderine taýarlar eks­porttap kelsek, búgingi kúni bul tizimnen Polshany jáne basqa da Shyǵys Eýropa elderin kórýge bolady. Qazaqstandyq podshıpnıkter eks­por­ty 61 paıyzǵa artty. Olardyń geo­grafııasy da keńeıtildi. Reseı men Belarýsten tys endi Brýneı men Nor­vegııaǵa taýarlar shyǵarýdy jolǵa qoıdyq. Ta­zar­tylǵan mystan jasalyn­ǵan symdar eksporty 37 paıyzǵa, sary fosfor eksporty 2,2 ese ósse, búgingi kúni bul ónimdi Germanııa, Polsha, Chehııa, Italııa sekildi elder de tutynýda. Al Tá­jikstanǵa shyǵarylatyn qazaq­standyq sement eksportynyń kólemi 8 ese ulǵaıyp otyr. Mine, osydan kórip otyrǵanymyz­daı, Qazaqstan búgingi kúni tek munaı, ken men metaldar eli ǵana emes. Biz neǵurlym qosylǵan quny joǵary ónimderdi óndire alatyndyǵymyzǵa da kóz jetkizip otyrmyz. Jalpy, búgingi kúni Qazaqstan ónimin álemniń júzden asa eli tutynýda. – ÚIIDB-ni júzege asyrýdaǵy ortalyq pen óńirler qarym-qaty­nasynyń tetikteri budan ári qalaı óris almaqshy? – Men baǵdarlamany júzege asyrý júgi endi ortalyqtan óńirlerge qaraı aýysýy tıis ekendigin aıtyp óttim. Búgingi kúni ulttyq kompanııalar men ákimdikterdiń ınvestısııalyq jobalar­ǵa ataýly qoldaý kórsetý jumystaryna belsendi túrde jumyla bastaǵandyǵyn kórip otyrmyz. Endi jumysty odan ári júıelendirý úshin oblys ákimdikteri qasyndaǵy ónerkásip basqarmalary jáne áleýmettik-kásipkerlik korporasııalar deńgeıinde «bir tereze» qaǵı­daty boıynsha aqparattyq ortalyqtar qurý usynylyp otyr. Munda árbir kásipker, jańashyl, ınvestor barlyq qolda bar baǵdarlamalar men olarǵa qoldaý kórsetý tetikteri jaıynda tıisti keńester men kómekterdi ala alǵan bolar edi. Memlekettik organdar men bıznes­tiń ózara árekettestigin naqty úıles­tirý, kásipkerlikke keshendi qoldaýdy júzege asyrý úshin «Atameken» odaǵy» UEP-tiń qatysýymen óńirlik úılestirý keńesteriniń jumystaryn belsendi ete túsý qajet. Ákimdikter bıýrokrattyq ke­der­gilerdi eńsere, tekserý organdar­dyń zańnan tys iske aralasýyna der kezinde tosqaýyl qoıa otyryp, jobalar­dyń júzege asýyn jiti qadaǵalap oty­rýlary tıis. Endi bızneske qoldaý kórsetý jónindegi barlyq baǵdarla­malar boıynsha óńirlerdiń ár toqsan saıynǵy reıtıngi aıqyndalyp oty­ratyn bolady. Sonymen qatar, bıznestiń ózine de óz ádisteri men oılaý óristerin ózger­tý­ge týra kelgendeı. О́ıtkeni, ár jyl ótken saıyn Qytaı, Reseı, О́zbekstan sekildi kórshi elderimizdegi óndiris­shi­lermen básekege túsý isi qıyndaı bermek. Sondyqtan da bizdiń bıznes qaýymdastyqqa neǵurlym uzaq merzimdi damýdy qamtamasyz etetin maqsattarǵa qaraı jumyla túsý qajet. «Esikten shyǵa salyp» paıda tabý jónindegi daǵdydan arylatyn mezgil jetti. Al júıeli túrdegi tıimdilikke korporatıvtik basqarý deńgeıin kóterý, aıqyn­dylyq pen móldirlikti arttyrý arqyly ǵana qol jetkizýge bolady. Tabystyń kilti mine, osynda tur. – Áset О́rentaıuly, siz óz suhbat­taryńyzdyń birinde jer qoı­naý­laryn paıdalaný men geologııa sala­syndaǵy saıasattyń qaıta qaras­ty­rylý ústinde ekenin aıtqan edińiz. Bul nege baılanysty bolyp otyr jáne naqty qandaı jumystar júr­gizilmek? – Biz elimizdiń mıneraldyq-shıki­zattyq bazasynyń jaǵdaıyna, ol boı­ynsha bekitilgen respýblıkalyq baǵ­dar­lamalar men qol qoıylǵan shart­tardyń negizdiligine, sonymen qatar, ondaǵy jobalardyń basymdyǵy men tıimdiligine jáne olardyń ÚIIDB mindetteri men maqsattaryna qanshalyqty sáıkes keletindigine tekserý júrgizgen edik. О́kinishke oraı, geologııalyq sala­nyń júıelik tereń daǵdarysqa tús­kendigin málimdeýge týra keledi. Onyń ústine problemalar salanyń barlyq segmentterine – mıneraldyq-shıkizat­tyq resýrstar men zańdyq-normatıvtik bazasyna, salalyq ınfraqurylymy men kadrlyq saıasatyna birdeı qatysty bolyp shyqty. Bútindeı alǵanda, mıneraldyq-shı­kizattyq keshendi damytýdyń 2006-2010 jyldarǵa arnalǵan baǵdarla­masyn júzege asyrý nátıjelerine júrgizilgen taldaý baǵdarlamada belgilengen bar­lyq mindetterdiń báriniń birdeı oryndalmaǵandyǵyn kórsetti. Sony­men qatar bıýdjettik qarjyny tıimsiz ıgerý faktileri de kezdesti. Osyǵan baılanysty Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrliginiń basta­ma­symen elimizdiń Bas prokýratýrasy tekserý júrgizip, sonyń nátıjesinde kadr máselesine qatysty sheshimder qabyl­dandy. Sondaı-aq jasalynǵan taldaý iri ken oryndaryn ázirleý úshin turǵyzyl­ǵan jeke qalalardyń mıneraldyq-shıkizattyq bazasy bútindeı alǵanda túgesilýge jaqyn ekendigin kórsetip berdi. Eger biz der kezinde jedel sharalar qabyldamaıtyn bolsaq, onda álem­dik rynoktarda suranysqa ıe bolyp otyrǵan tústi jáne baǵaly metal­dardyń qorlary 10-15 jyldan keıin taýsylatyn bolady. Eger zańdyq baza týraly áńgime qoz­ǵaıtyn bolsaq, qazirgi qoldanystaǵy «Jer qoınaýlary men jer qoınaýlaryn paıdalaný týraly» zań geologııalyq-barlaý jumystaryn júrgizýdi tolyq máninde yntalandyrmaıtyndyǵyna kóz jetkizemiz. Sondyqtan oǵan tıisti túzetýler engizý qajet. Bul baǵyttaǵy jumystar qazirdiń ózinde bastalyp ta ketti. Jańa túzetýler men ózgerister jer qoınaýlaryn barlaýǵa ınvestorlar tartýǵa, sonyń ishinde, shaǵyn taý-ken kásiporyndaryn tartýǵa múmkindik beredi dep oılaımyn. Salalyq ınfraqurylymdar másele­si óte mańyzdy. О́kinishke oraı, ol bizde bútindeı alǵanda, joq dese de bolady. Bul jónindegi jumys Geologııa jáne jer qoınaýlaryn paıdalaný komıteti júıesinde qaıta uıymdastyrýlardan bastaý almaq.  Munyń syrtynda ǵyly­mı-zertteý ortalyǵyn, jobalaý ınjınırıngtik uıymdardy, salalyq oqý ortalyǵyn qurý qajet. Jumystyń taǵy bir basym baǵyty – geologııalyq barlaý salasyndaǵy kadr­lar tapshylyǵynyń ornyn toltyrý. Qazir kásiptik-tehnıkalyq kadrlardy daıyndaý jóninen salalyq keńes qurý máselesi talqylanýda. Ol salanyń kadrǵa degen suranysyn aıqyndaý jáne jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń kadrlardy daıyndaý men qaıta daıar­laýǵa qatysýyn úılestirý jumystary­men shuǵyldanatyn bolady. Sonymen qatar taý-ken metallýrgııa kesheni úshin mamandar daıarlaýǵa memlekettik baǵ­dar­lama aıasynda kvotalar bólý jáne Nazarbaev ýnıversıteti bazasynda jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń oqýǵa bóletin qarjysy arqyly «Geologııa jáne taý-ken isi» fakýltetin qurý má­selesin qarastyrý jóninde usynystar jasalyndy. Joǵaryda atalǵan problemalardyń barlyǵyn biz jýyq arada barlyq múd­deli taraptardyń qatysýymen ótkiziletin dóńgelek ústel basynda talqylamaq nıettemiz.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken Suńǵat ÁLIPBAI.