Qaraldynyń qarashyǵy
Jat jerden kelgen jigit ár mujyqtyń san salaly sharýasyna kómektesip júrip, biriniń qyzyna úılenedi. Tuńǵyshynyń atyn úı tilegimen Ilıa (Elke), ekinshi ulyn Shýra (Shora) dep ataı salady. Úıi joq, jeri joq azamattyń osharly jany jaıly jer izdep qonys aýdarýyna týra kelgende jergilikti ýdmýrt, mordva, chývash, cheremıster aıap: «Prıshlye lıýdı, shlı, shlı, prıstalı», degen sózdiń maǵynasyn tereń túsinbegen ol úshinshi balasynyń atyn Shlı dep qoıady. Syrtta oryn tebý ońaı ma, jyljı-jyljı bashqurttar arasyna kelip, tili uqsas adamdardyń qasyna qosylǵanyna shúkirshilik etip, sonda týǵan tórtinshi ulyn Qudaıberdi, besinshi uly týǵanda janǵa baıydyq dep Janbaı qoıǵan eken. Qaraldy áýleti – osy Shlıden týǵan Jarylǵaptyń urpaǵy. «Osy bes jigittiń Shlıinen týǵan uldarynyń aty nege Qaraǵaı, Qaıyń, Bostan, Bostanbaı dep suraǵanda Qaraǵaı bashqurttyń bir rýynyń aty, Qaıyń deıtini qaıyń ormanynyń ishinde týypty, Bostan emes Bosyǵan, Bosyǵanbaı bashqurt jerinde turaqtaı almaı júrgende kórshilerdiń bosyp kelgender degenimen ataı salǵan, al Shýash pen Shermish báıbisheden týǵan. Tórkininiń atyn saqtaý úshin balalary naǵashylaryn bilip júrsin dep áıelderi qoıypty. Al bizdiń rýdyń Qaz atalýy ájelerimizdiń qus, baý-baqsha salǵan daǵdysyn tastamaýy rýdy Qaz atandyrǵan kórinedi, dep ájesi Shegetaıdyń aıtatynyn jazady Danash apaı.
Qaraldynyń ákesi Jarylǵap bolsa, Qaraldymdy aıaqtandyramyn, biraq ulyma tentek qyz kerek, áıtpese balam momyn, urpaǵym qoı aýzynan shóp almaıtyn ynjyq bolady dep atyraptan kimde qandaı qyz ósip keledi dep kóz tigip júrgende, birde qoı baǵyp júrgen 13 jasar qyzdyń janyna aıaldap jón suraıdy.
– Balam, aýylyńda qonaqasy beretin jan tabyla ma? Baǵyp júrgeniń kimniń maly, – deıdi.
– Mal – tistiniki, qyzmet – istiniki. Qonaqasy beretin eshkim shyqpasa, ózim-aq atqaramyn, – dep bir toqtyny óńgere jónelipti.
Úıge kelgende bı atshysyna: «Bar, qyzǵa baýyzdatpaı óziń soı», – degende qyz: «Áıeldi ana dep qadirleısiz de, ol baýyzdaǵan maldyń etin jemeısiz, osynda qandaı qısyn bar?», – deıdi. «Boldy, balama budan ózge jar kerek emes», dep oı túıgen bı aıttyrylǵan jeriniń batasyn buzyp, qalyńyn kótere tólep, balasyna sol qyzdy alyp beripti. Barlyq isi shegedeı myqty, myqtaı ornyqty dep Sulýshash atyn ózgertip Shegetaı dep Qaraldyǵa alyp beredi. Shegetaı ári ánshi, ári aqyn, oǵan aqyly men órligi qosylǵan erekshe jan bolypty. Al Baıqadam áýletiniń ónerge jaqyndyǵy osy Shegetaı ájemizden kelgen, deıdi torǵaılyqtar.
Qaraldy men Shegetaıdan týǵan Baıqadam óte zerek bala bolyp ósip, 1891 jyly Torǵaı orys-qazaq ekijyldyq ýchılıshesin bitirgennen keıin ýezdik basqarmada esepshi jáne kóshirmeshi bolyp istep, artyna ıgilikti mol ister qaldyrǵan zamanynyń ozyq týǵan aıtýly janynyń biri bolady. Torǵaıdaǵy Baıqadamnyń úıi sol kezdegi sáýletti ǵımarattardyń biri ǵana emes, zııalylardyń basyn qosatyn, úıiniń aýmaǵyn dala teatryna aınaldyrǵan, keshkilik Baıqadam aýlasynan shyqqan baıan men dombyra, mandolına úni halyqty munda kelińder dep shaqyryp turatyn qasıetti orynnyń birine aınalady. Torǵaıǵa jer aýdarylyp kelgeni bar, arnaıy jumys atqaratyn orys oqyǵandarymen qatar Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatov, Álibı Jangeldınmen syılas bolǵan Qaraldynyń qarashyǵy − Baıqadamnyń eline bergeni kóp jan. Biraq áńgime onyń ónerli urpaǵy – Baqytjan Baıqadamovtyń bıylǵy jyl 100 jasqa tolýyna baılanysty órbıtin bolǵandyqtan, óner bastaýynyń qaıdan shyqqanyna nazar aýdarǵandy jón kórdik.
Osy aýlada orys tilindegi pesalar qazaqsha aýdarylyp, spektakl qoıylǵany týraly «Aıqap» jýrnalynyń 1914 jylǵy sanynyń birinde jarııalanǵan. Bul úıirmeni Baıqadamnyń úıinde turatyn Serke Qojamqulovtyń jezdesi muǵalim Muqash basqaryp, sol jyldary oqý izdegen bala Serke jezdesin saǵalap Baıqadamnyń úıinde turaqtaıdy. Keıinnen sol kezde qoıylǵan oıyndaryn eske alǵanda Baıqadamnyń jary, Baqytjannyń anasy Úrzıpa: «Sahna syrtynan ketpeýshi ediń, aqyry sahna tórinde qaldyń-aý», deıdi eken. Serke aǵa bolsa: «Sizderdiń oıyndaryńyz aıaqtala bergende, úıge júgirip kelip, samaýryn qoıyp, kútip otyratynmyn, myna boqmuryn qyzyńdy arqalaıtynmyn», − dep maǵan kúle qaraýshy edi, deıdi Danabıke apaı.
Úkimettiń jumysyn atqara júre mańaıynyń qamyn oılaǵan Baıqadam eldi-jerdi emýge úıretýge de kúsh salady. Tipti, sol oımen jaqyn bir inisi Bolanǵa elge baqsha salýdy kórsetsin dep jer aýdarylyp kelgen orystyń Marfa atty qyzyna úılendiredi. Torǵaı ýezindegi 1920 jyly ótken Keńestiń I sezinde Qaraldın kommýnaldy jáne arteldik sharýashylyqtar qurýdy usynady. Ony ózi bastap quryp, 1921-22 jyldary ashtyq oryn alǵanda Baıqadam qurǵan Kenjetaı artelinen bir adam shetinemepti. Kózi ashyq, kókiregi oıaý Qaraldınniń eli úshin atqarǵan qyzmetiniń bárin tizip shyǵý múmkin emes. Tek onyń «Respýblıkadaǵy sýlandyrý júıesiniń alǵashqy izashary» delinýiniń ózi biraz jaıdy ańǵartsa kerek.
«Baıqadamnyń bes baqsysy»
Baıqadam áýletin ónerden kende qylmaǵan. Baıqadam «halyq jaýy» atanyp, ustalyp ketse de kezinde Sankt-Peterbýrgtegi Bestýjev kýrsyn támamdaǵan, orys, fransýz tilderin meńgergen onyń jary Úrzıpa Tólebaıqyzy 7 bala shetinep ketkennen keıin zaryǵyp baryp turǵan úlken qyzy Danabıkemen birge balalary Baqytjan, Raıymbek, Arystanbek, Aısulý, Kúnsulý, Murattyń ónerge degen qushtarlyǵyn qolynan kelgenshe demep otyrady. Jabyǵyp, jetimdik pen jesirliktiń taýqymetin tartyp júrgende de sol qalybynan jazbaı, úıge kelgen meımanǵa, mańaıdaǵy kórshilerge konsert qoıyp berýin maquldaıdy. Sodan ázili jarasyp, ónerdi quptaǵan kórermen olardy «Baıqadamnyń bes baqsysy» atap ketedi. Sondaǵy bes baqsy − Baqytjan, Arystanbek, Aısulý, Kúnsulý, Murat bolatyn. Bulardyń ishinde ónerge basybútin den qoıǵany –kompozıtor Baqytjan Baıqadamov pen Qazaqstannyń halyq ártisi, opera ánshisi Aısulý Baıqadamova.
1917 jyly Torǵaıda dúnıege kelgen Baqytjan Baıqadamovtyń kásibı mýzykadan óz ornyn taýyp, kompozıtorlyǵynan ózge hor kapellasynyń negizin qalaýy talaı maqalalar men zertteýler kóterer júk ekeni aıqyn. Alǵashynda túrli úrmeli aspaptarda áýesqoı orkesterde oınaǵan Baqytjannyń mýzyka ýchılıshesine túsip oqýyna, úrmeli aspaptan ókpeńdi qurtasyń degen ápkesiniń sózi aınytyp, matematık mamandyǵyn tańdaıdy. Sol QazPI-de oqyp júrgeninde-aq kórkemónerpazdar úıirmesin basqaryp, Qapan Badyrov, Serke Qojamqulov, Qurmanbek Jandarbekovtiń kómegimen drama úıirmesin ashady. Al ınstıtýtty bitirgen soń Almaty qalasyndaǵy mektepterde matematıkadan sabaq bere júre 1936-41 jyldary Baıqadamov qurǵan mektep kórkemónerpazdary respýblıka kólemine keńinen tanylady. Osyndaı halyq shyǵarmashylyǵynyń bir baıqaýynda ol Evgenıı Brýsılovskıımen tanysady. Kompozıtordyń ózi bir esteliginde «Jaqynda ǵana Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynyń matematıka fakýltetin bitirgen kezim, óz ómirimdi mýzykamen baılanystyrmaq oıym múlde joq bolatyn. Ánderimdi tek ózim úshin shyǵaratynmyn», dep jazady. Sol joly Brýsılovskıı Borodındi mysalǵa keltirip, ol hımık bolamyn degen, biraq tarıhta hımık emes, kompozıtor bolyp qaldy, dep Baqytjandy aıyna mindetti túrde úıine keltiretin etip, páterinde uıymdastyrǵan mýzykalyq úıirmege tartady. Al onyń músheleri Ahmet Jubanov, Muqan Tólebaev, Quddys Qojamııarov, Borıs Erzakovıchke Brýsılovskıı polıfonııa, kompozısııa, orkestrge túsirý tehnıkasyn úıretetin. Soǵys bastalǵanda Almatyǵa evakýasııalanǵan Kıev konservatorııasynyń professory Mıhaıl Skorýlskııden garmonııa men polıfonııadan sabaq alýǵa keńes bergen de Brýsılovskıı bolatyn. Skorýlskıı Baqytjannan únemi halyq ánderin aıtýyn surap, garmonııa zańdylyqtaryn qazaq áýeninmen qabystyryp, shákirtinen halyqtyq sazdaǵy ladtyq erekshelikti qadaǵalaýdy ótinedi eken. Osylaısha Skorýlskııden 2 jyl dáris alǵan Baıqadamov konservatorııaǵa oqýǵa túsedi. Bul onyń naǵyz shyǵarmashylyqty ómirlik serigi etip tańdaǵany bolatyn.
Baıqadamov atynda
Búginde Baqytjan Baıqadamov atynda ózi qolymen qurǵan Hor kapellasy, Arqalyq qalasynda mýzyka mektebi bar. Eger elimizdiń óner kókjıeginde hor álemi óz ornyn alatyn bolsa, onda ony Baıqadamovsyz elestetý esh múmkin emes. Kompozıtor О́mirbek Báıdildaev áriptesi 50-ge tolǵanda: «Án ánge ulasty. Tvorchestvolyq sátti sapar bastalyp, jeke daýysty halyq ánderi kóp daýysty horǵa kóshti. Ol árlenip, ádemilenip, nurlanyp shyqty», dep baǵalaıdy. Shynynda da, Baıqadamovtyń artynda qalǵan mol murasy qazaq ónerine qyzmet etýinen jańylmaı keledi. 200-den astam týyndy, «Aıgólek», «Dombyra», «О́zińsiń», «Súıgen sáýlem», «Temirtaý jastarynyń marshy», «Poshtashynyń áni» syndy qaı zamanda da ólmeıtin dúnıeleriniń syrtynda Memlekettik hor kapellasyn quryp, ony joǵary kásibı deńgeıge kóterýiniń ózi nege turady.
Jaýǵan qardaı tazalyq
Kózkórgender Baıqadamovtyń meılinshe aqkóńil bolǵanyn aıtady. О́z ápkelerim − Aqsymbat pen Alma stýdent kezimizde Baqam Qaınekeı Jarmaǵambetov ákemizben dos bolǵandyqtan jıi kóretinbiz. Birde sol úıge barǵanymyzda Valıa jeńgemiz kýrortqa emdelýge ketken eken, aıaq astynan telefon shyr ete qaldy. Tildesip turǵan Amangeldi Imanovtyń balasy Shárip ata bolyp shyqty. Aldynda ǵana: – Jeńgeleriń osydan 5 kún buryn meniń qarnym ashyp qalmasyn dep bir qazan borsh pisirip ketken, qazir sony iship alamyz», – degen eshteńe búkpeıtin aǵa. Aıaq astynan úlken kisi keledi degenge sasty da qaldy. Qansha degenmen ettiń jaıyn biletin aýyl qyzymyz, etti asyp, qamyryn jaıyp, tuzdyǵyn quıyp býyn burqyratyp alyp kelgenimizde qalaı balasha qýandy, Baqamyz shyn kúletin, shyn renjıtin, shyn qýanatyn. Ol kisiniń boıynan jalǵandyq tappaıtynsyń, jasyryny joq, oıyndaǵysy tilinde, tiline salǵany júreginen shyǵatyn ǵajap jan bolatyn, deıdi.
Qashanda keń kóńildi darhan jannyń saıasy kópke jetedi. Sonaý soǵystyń qıyn tustarynda anasy men 2 inisi jáne 2 qaryndasymen birge turatyn aıadaı 2 bólmeli páterge Skorýlskııdi jubaıymen, qyzymen birge alyp kelip, 3 jyldaı saıa bolý ekiniń biriniń qolynan kele bere me? Al Qytaıdyń ataqty kompozıtory Sı Sınhaıdy qaıda bararyn bilmeı teatrda qonyp júrgenin kórip, Danash apaıdyń úıine aparyp ornalastyrýy she? Osylaısha ózge ult ókilderine pana bolýy olardyń kóńilinde qazaq halqyna degen qurmetti týdyrypty. Qurqyltaıdyń uıasyndaı shaǵyn 2 bólmede 9 jan birge turyp, bir qazanda pisken asty bólip jep, tar bólmelerdi baladaı pák kóńildi Baıqadamovtardyń darhan peıilderi keńeıtipti.
Valentına – Valıa jeńgeı
«Halyq jaýynyń» balasy degen úreıli atty arqalap shyǵarmashylyqpen aınalysý, qıyndyqtarǵa jasymaı, týralyǵyn aıta júrip ómir súrý ońaı júk emes. 1941 jyly soǵys bastalǵanda ózi suranǵan Baqytjandy «halyq jaýynyń» balasysyń dep áskerge qabyldamaı, al inisi Raıymjandy «jaýlardyń» balasynan iriktelgen «Aıyptylar batalonyna» alady.
Baıqadam alashordashy retinde úshtik úkimimen atylǵanda sasqan Úrzıpa onyń eki uly – Raıymbek pen Arystanbekti óz ákesiniń atyna Tólebaev etip jazdyrady. Áli kúnge olardan taraǵan urpaq babasynyń atyn almaı, naǵashysyna jazylyp júrse, Qyzylordaǵa oqýǵa keterde el aqsaqaldarynyń keńesimen Baqytjan sheshesiniń atymen Úrzıpın bolyp attanady, tek keıinnen Álibı Jangeldınniń kómeginiń arqasynda tegin qaıtaryp alady.
Soǵystyń qan qasaby azamattardy jýsatyp jatqanda Qazaqstanda «halyq jaýlarymen» kúres áli de jalǵasyp, Qajym Jumalıev, Ermuhan Bekmahanov, Jumaǵalı Saın isti bolyp, Úrzıpa ana balamnan aıyrylyp qalamyn ba degen úlken ýaıymda júredi. Al Baqań bolsa ózi basqaratyn ujymdarmen konsert qoıyp, kún-tún demeı, uıqy kórmesten jumysyna beriledi. Birde ujymmen Máskeýge baryp, ondaǵy árbir zaýyt, fabrıkalarǵa konsert berip júrip general Panfılovtyń qyzymen tanysady. Tanystyqtyń dostyqqa ulasyp, odan úı bolý tarıhy uzaq. Biraq Valentınaǵa: «Meniń balamdy jaqsy kóresiń be?» – dep kabınetine baryp suraq qoıyp, odan: «Kim súımeıdi ondaı jigitti, qyzdardyń bári súıedi», – degen jaýabyn alǵan soń: «Eger Baqytjandy súıetiniń ras bolsa, onda bizben birge turasyń. Bizdiń otbasynyń úlken ekenin kórip júrsiń, bizben birge turyp, biz ne jesek, sony jeısiń. Barlyq nárse ortaq bolady, meniki, seniki degen bolmaıdy, eńbekaqyny da ortadan jumsaımyz», – dep shart qoıyp qolyna kelin etip túsirip, keń kóńildi, salmaqty, kórgendi Valentınany súıikti kelini etip tańdaǵan Úrzıpa sheshemizdiń ózi bolatyn.
Shynynda, Valıa jeńgeı óte keń bolady. Tipti, enesi qaıtys bolǵannan keıin úılerinde jatyp oqyǵan qaıynaǵasy Bımaǵambettiń balasy Qorǵanbekke sol úıdiń aqshasyn ustatyp qoıady. Kúnimjan apaıdyń aıtýynsha, Valıa jeńgeı – «halyq jaýynyń otbasy» degen jaman attan qorǵap, Baıqadamovtar áýletine degen saıası kózqarasty ózgertken, Baqytjannyń jolynda atqaryp otyrǵan úlken qyzmetinen bas tartyp, enesine bergen ýádesin aq adalymen, bar peıilimen atqarǵan jan.
Maqalany jazý barysynda áýlet tarıhyn biraz aýdarystyrdym, biraz jaıǵa qanyǵyp, áldebir zańdylyq saqtalǵanyn da baǵamdaǵandaımyn. Qazaqtyń tekke mán berýi tegin bolmasa kerek. Baqytjan Baıqadamovtyń general Panfılovtyń qyzyna úılenýinen sonaý Kedel baba salǵan izdiń jalǵasyn tapqany ma. Al Jarylǵap bıdiń tańdaýy esh qate bolmaı Shegetaıdaı ánshi, aqyn anadan ónerli urpaq tarap, ult mádenıetine olja salypty. Qaraldynyń qarashyǵynan taraǵan tekti áýlettiń bereri taýsylmasyn degen nıetpen maqalany támamdaǵandy jón kórdim.
Anar Tóleýhanqyzy,
"Egemen Qazaqstan"
