Qazaq kúresiniń qadirin qashyrmaıyq

Jeksenbi. Almatydaǵy Balýan Sholaq atyndaǵy sport saraıynda qalalyq segiz aýdannan iriktelip kelgen 24 balýan aıqasqa tústi. Bas júlde – «Jıgýlı» kóligi. Kó­rik keýde balýandar armany – temir tulparǵa buǵalyq tastap, Astanadaǵy mártebeli týrnırde baq synaý.
Janarlary shoqtaı janǵan balýandar, kirpik qaqpaı kilemge kóz tikken qalyń jankúıer. Biraq jarys aldyndaǵy dańǵaza áýen jurttyń berekesin aldy. Sah­nada julqynyp tur­ǵan «Aldaspan» tobynyń ne aı­typ jatqany túsiniksiz. Dań­ǵyr­laǵan, dańǵaza áýenmen bir­deńe aıtyp jatyr. Bir sózin uǵa almaısyń. Áýen deımiz-aý, qaıdaǵy áýen?!.. Qoldarynda qazaqtyń qońyr úndi qara dom­byrasynyń barlyq qasıetin jurdaı qylǵan elektrodombyra. Ne gıtara emes, ne dombyra emes. Dúmbilez, eser áýen.

Dańǵaza bitisimen beldesýler bastalyp ketti. Kilem shetindegi júrgizýshi mıkrofonmen habarlaı jóneldi. «Sharshy alańǵa eki balýan shyǵady». Al kerek bolsa! Kózine rıng elestedi me eken? Jaraıdy, jańylmaıtyn jaq, súrinbeıtin tuıaq joq. Bir qatelikke keshirimmen qaraýǵa bolady.

Eki balýan arpalysa kúresip jatyr. «Jartylaı jeńis upaı­men qyzyl shapandy balýan alda keledi», deıdi mıkrofonmen saraı ishin jańǵyrta. Mundaıdy kim kórgen?! Balýandar janta­lasa kúresip jatyr. Olarǵa kedergi jasamaý kerek qoı. Te­ledıdar arqyly tamashalaǵan jankúıer, ádette, kommentator sózinen tyń málimetterge, qosymsha aqparattarǵa qanyǵyp otyrady. Biraq kommentator daýysy saraı ishine taramaıdy. Al mynaǵan jol bolsyn?! Qaı balýannyń upaı sanymen alda turǵanyn jahanǵa jar salyp habarlaýǵa qandaı ha­qysy bar?! Beldesý shıryǵa ótip jatyr ǵoı. Kim jeńeri áli belgisiz. Bulaı aıqaılap aıtý balýan júıkesine, júregine qanshama salmaq túsiretinin oılady ma? Árıne, joq. Saraı ishin jańǵyrta habarlaýǵa ruqsat bergen kim? 

Qandaı upaı berilgenin kilem tóreshisi kórsetýi kerek, ol berilgen upaıdy da júrgizýshi habarlaýda. Týrnır keshin júr­gizýshi tóreshi emes qoı. Muny kim oılap tapqan?!

«Ýaqyt! Ýaqyt!» dedi bir kezde mıkrofonmen beldesýdiń aıaqtalǵanyn habarlap. Beldesý ýaqytynyń bitkenin tablo úni bildirýi qajet emes pe?

«Qazaq kúresinde tik turyp kúresedi», deıdi qaıta-qaıta ta­qyl­dap. Sonda kúrestiń basqa túr­lerinde jatyp kúrese me eken?! «Qazaq kúresinde tórt­taǵanǵa salmaıdy», dese jetip jatyr ǵoı.

Balýandar arpalysyp jatyr. Júrgizýshi saraıdy jań­ǵyrtyp aýyz jappaı sóıleýde. Balýandar júıkesine qanshama salmaq túsip jatyr deseńizshi. Qalyń jankúıer júrgizýshiniń beı-bereket sózin emes, balýan­dar beldesýin tamashalaýǵa keldi. Bul ne, týrnır me, shoý ma?
«Saıat ádisinen esh nátıje shy­ǵar emes», deıdi «kóre­gen­dik­pen». Tóbeden toqpaqpen ur­ǵan­daı myna sózden keıin balýan qalaı kúresedi, aıtyńyzshy?! «Áı deıtin áje, qoı deıtin qoja joq». О́zi bı, ózi tóreshi. Tym erkinsip ketti. «Shashtan tartyp, kózdi shuqymasa boldy, basqa bar aılany qoldanýǵa bolady», dep qoıyp qalǵany. Netken jaýapsyzdyq, netken soraqylyq. 

Kúres erejesi ózgeredi, úzdiksiz damıdy. Bokstaǵy eki mı­nýttik raýnd ýaqyty úsh mınýtke qaıta ózgerdi. О́te du­rys. Myqtynyń myqtysy úsh mınýttik raýndta ózin kórsetedi. Jaqynda dzıýdo kúresinde de ózgeris boldy. Jasalǵan ádiske beriletin burynǵy ıýko men vazarı upaılary qazir bir ǵana upaımen baǵalanady. Munyń ómirsheńdigin ýaqyt kórsetedi. Múmkin, bıylǵy álem chempıo­natynan keıin burynǵy erejege qaıtyp oralar. Qazaq kúresiniń de erejeleri taıǵa tańba basqandaı bolsa ǵoı deısiń qııaldap.

«Kók shapandaǵy balýanǵa qatań eskertý» deıdi de, sol qolyn balýan ıyǵyna qoıyp, bas barmaǵyn shoshaıtady tóreshi. Qarsylasyna oń qolyn baǵyttap, kólbete sozady. Kók kúrteshedegige qatań eskertý berildi, qarsylasyna upaı baılady. Bas barmaqty qaıqıta shoshaıtý «jaraısyń!», «bes!» degen maqtaý maǵynasyn bildirmeı me?!

«Búk upaı», dep tóreshi alaqanyn jaza qolyn kólbete sozyp balýan jasaǵan ádisti baǵalaıdy. Búk degen sózdiń ózi búgilip jatý emes pe?! Aıaq-qolyn baýyryna alyp, búrisip jatqan adamdy búk túsip jatyr deıdi qazaq. Ádisti osylaı baǵalap kórsetý kóńilge qo­nymdy ma?!
«Qulaǵym bolǵan soń es­tımin de, kózim bolǵan soń kóremin de», degen eken baıa­ǵyda bir beıbaq. Jaǵymsyz kórinisterdi ysyryp tastap, endi eki aýyz sózben kilemdegi aıqasty túıindeıik. Týrnır kezinde erekshe ábjildigimen, ádisterdi minsiz oryndaıtyn ereksheligimen Amanǵalı Jartybaev dara kózge tústi. Ol úshinshi aınalymda Ahmad Boboevty 12 sekýnta oń jam­bas­qa aldy da, burq etkizdi. Bar bolǵany 12 sekýnd! 

Tórtinshi aınalym. Jar­tylaı fınal. Dáýren Nuralınov pen Álimjan Jumahmetov beldesýi. Túıe men taılaqtaı. Dáýren salmaǵy 130 keli, Álim­jan 90 keli. 40 keli aıyr­ma­shylyq. 130 kelini kóterip laq­tyrý ońaı emes. Dáýren jam­basqa salyp alyp urdy da fınalǵa shyqty.
Fınal. Rýslan Ábdirazaqov pen Dáýren Nuralınov aıqasa ketti. Alyptar beldesýi. Rýs­lan – tájirıbesi mol balýan, «Qazaqstan barysy» týrnıriniń eki dúrkin júldegeri. Salmaǵy 120 keli. Dáýren ońtaıly sátte qaıyra laqtyrdy. Ákki Rýs­lan áýede aýnap bara jatyp Dáýrenniń ózin túsirip ketti. Al úshinshi oryn úshin beldesken arpalysta Vıktor Demıanenko Álimjan Jumahmetovten aılasyn asyryp ketti.

«О́lmeı turyp ónerińdi syna da,
Tirilerge qaldyryp ket muraǵa», – deıdi dana qazaq. Biz­­diń muraǵa qaldyratyn óne­geli ónerimizdiń biri – osy qazaq kúresi. Olaı bolsa, qazaq kúresiniń tizginin ustaǵan jaýapty adamdar ult kúresiniń tazalyǵy, abyroıy, bedeli úshin úzdiksiz kúresýleri kerek shyǵar. 

Zeınel Jekeıuly,
jýrnalıst
Almaty