Áskerı sottardyń osy júıede alatyn orny erekshe

– Bıylǵy 11 maýsymda elimizdiń áskerı sottar júıesiniń qurylǵanyna 25 jyl tolǵaly otyr. Áńgi­me­mizdi ás­kerı sottardyń qury­ly­my, onyń ózge sottardan aıyr­ma­shylyǵy, qyzmeti týraly aıtýdan bastasańyz.

– Iá, jaqynda Qazaqstan Áskerı sotynyń qurylǵanyna 25 jyl tolady. Onyń elimizdiń sot júıesinde alatyn orny erekshe deýge bolady. Sebebi, áskerı sottar Táýelsiz Qazaqstannyń birinshi mamandandyrylǵan soty bolyp tabylady. 

Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zıdentiniń 1992 jylǵy 11 maý­symdaǵy «Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń áskerı sottary men áskerı prokýratýralary týraly» №802 qaýlysymen áskerı sottar qurylyp, qysqa da bolsa ózine tán tarıhyn qalyptastyryp úlgerdi. Qazirgi tańda, áskerı sottar Qazaqstannyń biryńǵaı sot júıesiniń quramynda jáne jal­py ıýrısdıksııalyq sottarǵa júk­teletin qyzmetter men óki­let­tikterdi enshileıdi. Sondaı-aq, sot tóreligin júzege asyrýda or­taq qaǵıdattar boıynsha qyz­met etedi.

Jalpy, áskerı sottar qu­ry­­lymynyń basqa sottar qu­ry­lymynan ózgesheligi joq. Qazaqstan Respýblıkasy Áskerı sotynyń mártebesi oblystyq sottarǵa teńestirilgen jáne ape­llıa­sııalyq satydaǵy isterdi qa­raıdy. Respýblıka aýmaǵynda 10 garnızondyq áskerı sot bar, olar qalalyq jáne aýdandyq sottarmen teńestirilgen. Bul sottar memleketimizdiń oblys ortalyqtarynda ornalasqan. Son­daı-aq, Astana qalasynda asa aýyr qylmystarmen baılanys­ty isterdi qaraıtyn qyl­mys­tyq ister jónindegi ma­man­dan­dy­ryl­ǵan aýdanaralyq áskerı soty ornalasqan. 

Áskerı sottardyń eń bas­ty aıyrmashylyǵy dep olar qaraıtyn isterdiń ereksheligin aı­týǵa bolady. Mysaly, aza­mat­tyq ister bo­ıynsha tarap­tar­dyń biri áskerı qyzmet­shi, áskerı bas­qarý organy, áskerı bólim bolýy shart. Al qylmystyq is­ter boıynsha sot­talýshy áskerı qyz­metshi bolýy qajet.  

– Sáken Júsipahmetuly, «100 naqty qadam» Ult josparyn júzege asyrý sheńberinde áskerı sot júıesinde qandaı óz­gerister júzege asyrylýda, onyń ishinde bes satyly sot júıesinen úsh satyly júıege kó­shý qandaı múmkindikter berdi?

– Qazirgi ýaqytta, zańnyń ús­temdigin qamtamasyz etý maq­sa­tynda Qazaqstannyń sot júıesi ózine qoıylǵan talaptardy tıisti deńgeıde iske asyryp otyr. Elimizdiń sýdıalary álemdik al­dyń­ǵy qatarly standarttarǵa sáıkes, Prezıdenttiń tapsyrmalaryn júzege asyrýǵa ózderiniń eleýli úlesterin qosýda. 2016 jyl­­dyń 1 qańtarynan bastap, oryn­­dalýy Joǵarǵy Sotqa júk­­­telgen, Ult josparynnyń 11-qadamyn júzege asyrýǵa ba­­­ǵyt­­talǵan birqatar zań qol­da­nys­qa engizilgeni málim. 

Sot tóreliginiń basty ba­sym­­dyqtary retinde zań ús­tem­digi, sýdıalar korpýsynyń ká­sibıligi, sot óndirisin oń­taı­landyrý men onyń tıim­diligi, daýlardy sheshýdiń balama túrleri men jańa aqparattyq tehnologııalardy engizý belgilengen. Osyǵan baılanysty sot júıe­sin­de eleýli ózgerister júzege asy­rylyp otyr. Eń bas­ty ja­ńa­shyldyqtardyń biri – bes sa­tyly sot tóreliginen úsh saty­ly júıege kóshýi. S­o­ny­­men qa­tar, isterdiń basym bó­ligi qa­ra­latyn birinshi já­ne apellıa­sııa­lyq satydaǵy sottar­dyń ma­ńyzdylyǵyn aıtarlyqtaı kú­sheı­tý mindeti qoıylǵan. Atal­ǵan sharalar sottaǵy áýre-sar­sań­nyń aldyn alyp, sot she­shi­min qabyldaý merzimderin qys­qartady. 

Eger burynǵy sot tóreligi júıesinde keıbir sanattaǵy ister bir jarym jylǵa deıin qaralatyn bolsa, qazir olar eń kóp degende 6-9 aı ishinde aıaqtalatyn boldy. Oǵan qosa, jańa zańdarmen engizilgen ózgeristerge sáıkes, sýdıalyqqa kan­dıdattardyń biliktilik talap­tary joǵarylatylyp, irik­teý tetikteri qataıtyldy. Daý­lar­dy retteýdiń balama tásil­de­ri­niń ınstıtýttaryn ári qaraı jetil­dirýge baǵyttalǵan jańa­shyl­dyq­tar da az emes. Sot júıe­sin­e jańa aqparattyq tehnolo­gııalar engizilgen soń, olar ju­mys­ty ońtaılandyryp, sot isin júrgizýdiń ashyqtyǵyn qamtamasyz etti jáne halyqtyń sot júıesine degen qoljetimdilik múmkindigin jeńildetti. 

Memleket basshysy jańa aqparattyq tehnologııalar engi­z­ý­ge jáne jetildirýge árqashan erek­she kóńil bóletinin atap ótý kerek. Bul óziniń jalǵasyn El­ba­sy­nyń «Qazaqstannyń Úshin­shi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty Joldaýynda da kórinis tapty. Prezıdent sıfrly tehnologııalardy engizý arqyly halyqtyń turmys sapasyn kóterýge jáne ekonomıka salalarynyń básekelestigin arttyrýǵa baǵyttalǵan «Sıfr­ly Qazaqstan» atty jeke baǵ­dar­lamany ázirleýdi jáne qa­byl­daýdy tapsyrdy. Sot júıesi de budan qalys qalmaıdy. Elek­trondyq sot tóreliginiń ser­vıs­terin ári qaraı jańǵyrtý jáne da­mytý bolashaqta sottyń bir ba­ǵyty bolýy tıis. Sol sebepti, sot júıesine jańa aqparattyq teh­­nologııalar engizilýde.     

– Memleket basshysy óziniń Qazaqstan halqyna Jol­daý­yn­da qylmystyq já­ne ákim­shi­lik zańnamany izgi­len­dirý boıynsha másele­ler­di kó­tergen bolatyn. Osyǵan qa­tys­ty ne aıtasyz?

– Shynynda da, búgingi tańda bizdiń memleketimiz zańnama júıe­sin izgilendirý jolynda ke­ledi, ol álemde jaǵymdy qa­byl­danyp otyr. Osynyń arqa­syn­da túrmedegi adam sany azaıyp keledi.

Qazirgi ýaqytta Joǵarǵy Sot zańnamalardy jeńildetýge já­ne izgilendirýge baǵyttalǵan bir­­qatar novellalar daıyndaýda. Sonyń ishinde, aıyppul jazasyn qoldaný aıasyn keńeıtý já­ne ony qısyndy merzimde tó­lenýin belgileý máselesi qa­ras­­tyrylýda. Qylmystyq is­ter­di azaıtý maqsatynda kásip­ker­­lik qyzmet salasyndaǵy bar­lyq ekonomıkalyq jáne Qyl­mystyq, Ákimshilik quqyq buzý­shy­lyq kodeksterine qatysy bar qoǵamdyq qaýip dárejesi jo­­ǵary emes quqyq buzýshylyq qu­ramdary tekserilip, taldaýlar jasalýda. Sonymen qatar, basqa da quqyq buzýshylyqtar boıynsha jaza taǵaıyndaý praktıkasyna taldaý jasalyp, olardy izgilendirý boıynsha tıisti usynystar engizilmek.  

– Qaralatyn isterdiń erek­she­ligine baılanysty tıisti kadr­larmen qamtamasyz etý qan­daı deńgeıde? Sondaı-aq, ás­kerı sottardyń júktemesi qan­daı? 

– Áskerı sottarda jumys isteıtin sýdıalardyń basym bóligi – úlken eńbek ótilderine ıe azamattar. Olardyń arasynda áskerı sottardyń qurylǵan kúninen bastap jumys isteıtin sýdıalar da bar. Bir sózben aıt­­qanda, bizde áskerı salany jaqsy meńgergen kásibı kadr­lar jeterlik. Al osy arada atap kórsetetin jaıt qazirgi ýaqytta áskerı sottardyń júktemesi kóp emes. Biraq, áskerı sottardyń sottylyǵyn keńeıtýdiń birqatar baǵyttary qolǵa alynyp jatyr. 

Áskerı sottar qaraıtyn is­ter­di arttyrý máselesin she­shý­­diń tıimdi joldarynyń biri – olardyń quzyryna arna­ıy memlekettik jáne qu­qyq qor­ǵaý organdarynyń qyz­­met­ker­lerine qatysty aza­mat­tyq já­ne qylmystyq isterdi zań­­n­a­malyq negizde berý. Se­bebi, bul qyzmettegiler óz óki­let­ti­gi sheginde arnaıy ataq pen sy­nyptyq shender ıelenip, óz már­tebeleri bo­ıynsha ás­kerı qyz­metshilerge uqsas bo­lyp ke-
l­edi, áskerılerge qaras­ty­ryl­ǵan kóptegen jeńildikterdi paıdalanady.

Memlekettik mindetterdi oryn­­daýdaǵy aıyr­ma­shy­lyq­ta­­ryna qaramastan, quqyq qor­­ǵaý organdary men arnaıy or­­gandar qyzmetkerleriniń már­te­besi, áleýmettik jáne qu­qyq­tyq qorǵalýy kóp jaǵdaıda áskerı qyzmetshilerge uqsas. So­­nymen qatar, áskerı sot­tardyń quzyrettiligin qu­qyq qorǵaý organdarynyń sýbek­tilerin berý arqyly ke­ńeıtý jergilikti sottardyń júk­te­me­sin eleýli túrde azaıtyp, eń bastysy, birkelki sot tá­ji­rı­besin qalyptastyrýǵa múm­kin­dik berer edi. Sondaı-aq, mem­lekettik qupııalar men Qazaqstan Respýblıkasynyń ult­tyq qaýipsizdigin saqtaýǵa sep­tigin tıgizetini daýsyz. 

Sonymen qatar, ulttyq qaý­ip­­sizdikke kez kelgen túrdegi jáne sıpattaǵy lańkestik pen eks­tremızmniń úlken qaýip-qater tón­diretini belgili. Qazirgi tańda barlyq adamzattyń eń úlken qaýpi bolyp tanylǵan, álemdegi lań­kestik deńgeıiniń ósýin eskere otyryp, lańkestik pen ekstremızmge qatysty ister áskerı sottardyń qaraýyna be­rilýi qa­jet dep sanaımyz. Mun­­daı jaǵ­daıda aıypty tul­ǵa­la­rdyń áre­ketin zańdyq sa­ra­­laý men jaza taǵaıyndaý boı­­­ynsha biryńǵaı tájirıbesi or­­natylady. 

Kelesi bir másele qolda­nys­taǵy zańnamaǵa sáıkes, áskerı sot­tar tergeý sýdıasynyń óki­lettikterin júzege asyra almaıdy. Sebebi, Qylmystyq pro­ses­tik kodeks normalarymen ás­ke­rı sottardyń tergeý sýdıasy qu­z­yretin atqarýy qaras­ty­ryl­maǵan. Osynyń saldarynan gar­nı­zondardyń áskerı sottarynda qu­qyq salasynyń jańa ınstıtýty – tergeý sýdıasy jumys istemeı otyr. Iаǵnı, áskerı sottar áskerılerdiń bostandyǵy men zańdy quqyqtaryn sotqa deıingi óndiriste qorǵaý syndy ma­ńyzdy qyzmetten tys qalýda. 

– Áńgimemizdiń sońynda sýdıalar qaýymyna arnaǵan lebizińizdi bildire ketseńiz.

– Memleket tarapynan sot bıliginiń tolyqqandy jumys isteýine barlyq jaǵdaılar jasa­lyp otyr. Endi halyqaralyq stan­darttarǵa saı, sot júıesiniń qa­lyp­tasý jolynda alǵa qaraı qan­shalyqty nátıjeli qadam­dar jasaýymyz tek bizd­iń ju­my­symyzǵa baılanysty eke­nin atap kórsetken jón. Osy­ǵan oraı, sýdıalar ózdiginen bi­lim alyp qana qoımaı, ózin-ózi damytýǵa ýaqyt bólip, ózin kún­­delikti jetildirip oty­rýy qajet. Sonda ǵana el aza­­mat­­tarynyń konstıtýsııalyq qu­­qyqtaryn, bostandyqtary men mú­dde­lerin qorǵaýda sýdıalar tı­isti deńgeıde qyzmet atqara ala­dy. 

Qorytyndylaı kele, sýdıa­larǵa sot tóreligin júzege asyrý barysynda jaýapkershilik pen ádildik tileımin. 

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken 
Nurlybek Dosybaı,
«Egemen Qazaqstan»