Rasymen de, beıbit zamanǵa boı úıretkenimiz sonshalyq, keshegi tarıhty esten shyǵaryp alǵan sekildimiz. Patsha ókimetiniń otarlaý saıasatynyń ozbyrlyǵy men óktemdigi, talaı náýbet jyldarynyń orny tolmas zardaptary umyt bola bastaǵandaı. Tóńkeristerdiń túr-sıpaty ózgergenimen, túgeldeı joq bolyp ketpeıtindigin eskertken Elbasy da maqalasynda osyǵan erekshe mán bergen bolatyn. Onyń «Búginde revolıýsııalar óńin ózgertip, ulttyq, dinı, mádenı, separatıstik perde jamyldy» degen sózderiniń qazirgi tańdaǵy keıbir qubylystarǵa baǵyttala aıtylǵanyn baıqaý qıyn emes. Sonyń ishinde, búginde ıslam atyn jamylǵandardyń jat pıǵylynan úrkýge ábden negiz bar. Sebebi, olardyń naq kózdegeni – álemge ıslamdy jaıyp, rýhanı ıgilikke qol jetkizý emes, jeke múddeleriniń jaıy, jahandyq tóńkeris jasaý, jaýlap alý men jaýgershilik. Onyń ishinde, elimizdiń baılyǵyna kóz tigip, suqtana qaraıtyndar da joq emes.
Ulttyq sanamyzdyń ýlanýyn búgingi din ustanýshy jastardyń áreketinen ańǵarýǵa bolady. Mysaly, dinshil ul-qyzdyń ata-anamen bir dastarqanǵa otyrmaýy – búgingi kóz kórip, qulaq estigen sumdyq jaıt. Bul qoǵamnyń rýhanı quldyraýynyń bir kórinisi ekeni anyq. Birer ýaqyt namaz oqyp, «aqıqat» tapqan keıbir jastar bul áreketin Islamnyń asyl qundylyqtarymen baılanystyrǵysy keledi. «Namaz oqymaıtyn adam – kápir. Meniń áke-sheshem de solardyń qatarynan» dep miz baqpaı «pátýa beredi». Hám osy pıǵyly úshin saýapqa keneletindigine ımandaı senedi. Qurannan da, hadısten de ilimi az jastardy óz maqsattaryna paıdalanýdy kózdeıtin syrtqy kúshterdiń dittegeni de osy. Sol sebepti, olar jastardy Islam qundylyǵyna emes, ádeıi ásiredinshildikke baǵyttaýda. Alaıda, ásiredinshildik – dinsizdik sııaqty qaýipti. Bizge keregi – dindarlyq. Bul oraıda, eki másele týyndaıdy. Birinshiden, namaz oqymaǵan kápir me? Ekinshiden, musylman emes adammen qarym-qatynas qalaı bolmaq? Árıne, namaz – dinniń tiregi. Qııamette pendeden eń birinshi suralatyn amal – bes ýaqyt namaz. Dese de, «Lá ıláha ıllá Alla, Muhammad rasýl Alla» dep aıtyp, júregimen «Alladan basqa Qudaı joq, Muhammed – Onyń elshisi» dep ıman etse, musylman bolmaq. Máseleniń názik tusyn durys túsingen jón. Bes ýaqyt namaz oqý – paryz, biraq oqymaǵan adamdy kápir deý sharıǵatta joq.
Ekinshi másele – musylman emespen qarym-qatynas. Quran Kárimde: «Dinde májbúrleý joq...», – dep ámir etedi. Bul aıat: «Islam dinine kirgizý úshin eshbir adamdy májbúrlemeńder. Iаǵnı, on segiz myń ǵalamda Islamnyń aqıqat din ekenin kórsetetin ashyq ta anyq dálelder kóp-aq», – dep turǵandaı. Atalmysh aıattyń túsý tarıhy ansar sahabanyń otbasyna qatysty bolsa da, úkimi barsha adamzatqa ortaq. Salım bın Aýf áýletinen bolǵan Hýsoını esimdi sahabanyń eki birdeı balasy nasara dininde bolady. Ákesi – musylman, al – balalary nasara. Hýsoını Paıǵambarǵa (s.ǵ.s.) kelip: «Ol ekeýin májbúrleýime bolady ma? Olar tek nasara bolamyz dep turyp aldy», – dep musylmanshylyqty májbúrlep qabyldatpaq nıetin bildiredi. Sonda atalmysh aıat ýahı etilgen eken.
Sonymen qatar, Quran Kárimde de Ibrahım paıǵambar (ǵ.s.) Allaǵa ıman etpegen ákesine: «Áı, áketaıym! Shaıtanǵa tabynba! Anyǵynda, shaıtan Rahman Allaǵa boıusynbaýshy boldy», – dep jumsaq sóıleıdi. Nuh jáne Lut paıǵambarlardyń (ǵ.s.) áıelderi de Quranda: «Alla Nuhtyń áıeli men Luttyń áıelin kúpirlik etýshilerdiń mysaly etip keltirdi. Ol ekeýi Bizdiń quldarymyzdan eki izgi quldyń nekesinde edi. Ol ekeýi olarǵa qııanat jasady...», – dep baıandalǵandaı, namaz oqymaq bylaı tursyn, tilderin kálımaǵa keltirmegen edi. Qos paıǵambar da áıelderi kápirlermen birigip, kúıeýlerine qarsy qııanat etpeıinshe bir shańyraqta ómir súre berdi. Demek, áke-sheshesi, baýyrlarynyń musylman bolmaýy olardan birjolata at quıryǵyn kesip, bezip ketýge sebep bolmady. Birge ómir súrýine kedergi etpedi. Qala berse, olarmen qarym-qatynasta kórkem minez tanytyp, sabyrlyqpen ǵumyr keshti. Quran – bireý, alaıda, jastar aıattardy túsinip oqı ma qalaı? Álde, álgi jastardyń Nuh jáne Ibrahım (ǵ.s.) paıǵambarlardan da ımany myqty bolǵany ma? Árıne, máseleniń búge-shigesine qanyq bolmaǵan adamnyń ózi paıǵambarlar adamzattyń eń abzaly ekenin biledi.
Abaısha aıtqanda, adamzattyń barlyǵyn súıý – musylmannyń mindeti. Al ásiredinshil jastardyń bóten din ókili turmaq, óz ata-anasyna minez kórsetýi – dinimizde úlken kúná. Ata-anany renjitý – eki dúnıede de adamdy baqytsyz etetin kesir. Sondyqtan, jastar ásiredinshil emes, dindar bolsa, dúmshe ýaǵyzshyny emes, din tiregi Qurandy durys úırense eken degen izgi tilek bar.
Týǵanynan teris aınalyp ketýge de daıyn, ekiniń birin dinsizge balap, dinnen bezdiretin adasýshylardyń jáne bir sıpaty – ata dástúrdi joqqa shyǵaryp, ǵasyrlar boıyna qalyptasqan mádenıetimizdi mansuqtaýy. Ǵurpymyzdyń birazyn Allaǵa serik qosý dep sekem aldyryp, ólige quran baǵyshtaýǵa, qorymnyń mańynan ótkende nemese duǵadan keıin bet sıpaýǵa bolmaıdy degen sııaqty túrli tyıymdardy sanaǵa quıyp alǵan olar tarıhy men tamyrynan at-quıryǵyn keskendeı ońaı bas tarta salýǵa ázir. Bul da bolsa dinimiz ben dilimizden, tilimizden aıyryp, jappaı qundylyq uǵymynan jurdaı etýdi qalaıtyn, jastardy jalǵan dindarlyqpen jeńil arbaıtyn syrtqy kúshterdiń qıturqy saıasaty ekeni anyq. Elbasynyń jańǵyrǵan qoǵamnyń qalyptasqan rýhanı kodyn saqtap qalýǵa, eski mentalıtettiń ozyǵy men tozyǵyn elekten ótkize otyryp, ulttyq sananyń ashyqtyǵyn qalyptastyrýǵa, rýhanı jańǵyrýǵa jiti mán berýi de sondyqtan. Sebebi tarıhyn tanymaıtyn, ótkenin qasterlemeıtin, dástúrin dáriptemeı, mádenıetin moıyndamaıtyn urpaqty adastyrý óte ońaı.
Nebir náýbetti bastan ótkergen qazaq halqynyń egemendikti eńsergenimen, ótkenniń orny tolmas zardaptary, onyń ishinde halyq shyǵyny qalypqa áli kele qoıǵan joq. Bir derekterde 1917-1918, 1921-1922 jáne 1929-1933 jyldary asharshylyqtyń saldarynan halyq ishindegi qazaq sanynyń 1926-1939 jyldar aralyǵynda 1 mıllıon 247,7 myńǵa nemese 35,8 paıyzǵa azaıǵandyǵy aıtylady. Bul – bútin halyqtyń úshten biri qyryldy degen sóz.
Al memlekettik saıası basqarma ókilderiniń 1933 jylǵy esebi boıynsha 47 578 qazaq bosqyn elin, jerin tastap, kórshiles Qaraqalpaq jerine ketýge májbúr bolǵan. Ári olardyń 2357-si – panasyz balalar. Áıtkenmen, munda da qıynshylyq kórip, bosqyndardyń teń jartysynan da az bóligi, dálirek aıtqanda, 22 myń adam ǵana aman qalǵan. О́zgesi juqpaly aýrý, ár túrli dertten qaza bolyp, tipti keıbir derekterde bir ǵana Hojeli aýdanynda bir aıdyń ishinde 200 adamnyń kóshede ólgendigi kórsetilgen.
Qazirgi Sırııadaǵy dinı qaqtyǵystar da qoldan jasalyp otyrǵan saıası oıyn. Búginde sırııalyqtardyń oq pen ottan qashyp, bosyp ketkenderiniń sany shamamen 5 mıllıonǵa jetken. Mysaly, Lıvannyń ózinde jer aýyp kelgen mıgranttar sany mıllıonǵa jetken, Iordanııada – 1 mıllıon 400 myńnan astam. Halyq kóshkenimen, kóbiniń kúnkórisi tómen. Adamdary ashqursaq, kúısiz, qorǵansyz.
Keıbir beıresmı derekter boıynsha, endigi jetinshi jylǵa jalǵasqan Sırııa elindegi azamattyq soǵys júz myńdaǵan adamnyń ómirin qıyp, mıllıondaǵan sırııalyqtardy bosqynǵa aınaldyrǵan.
Mundaı mysaldardy álem boıynsha kóptep keltirýge bolady. Al qaýpi tóngen tóńkeristerge tótep berýdiń birden-bir joly – ulttyń tutastyǵy men halyqtyń rýh-jigeriniń muqalmas myqtylyǵy. Qoǵamnyń rýhanı jańǵyrýyn bolashaqqa baǵdar dep belgilegen Elbasynyń bul sheshimi kóregendilikpen jasalǵan kezekti batyl qadamdarynyń biri.
Tólebı Ocpan,
Qazaqstan Musylmandary Dinı Basqarmasynyń
Aqtóbe oblysy boıynsha ókil ımamy
Aqtóbe oblysy
