Irannyń jańa saılaýdan keıingi saıasaty qaı baǵytta órbýi múmkin?

 Irannyń saıası júıesiniń ózindik qury­lymy bar. Konstıtýsııada kórse­til­gendeı, eldiń eń joǵary basshysy «Ve­laıat-e Fakıh» tujyrymdamasyna sáı­kes, «Joǵarǵy dinı jetekshi» (Rahbar) bolyp tabylady (57-bap). Rahbardyń zań shyǵarýshy, atqarýshy jáne sot bıligi organdaryna absolıýtti bıligi bar jáne ol qajet bolǵan jaǵdaıda pre­zıdentti qyzmetinen bosata alady. Sony­men qatar, Rahbarǵa qarýly kúshter men qaý­ipsizdik kúshterin jóneltý já­ne basqarý, son­daı-aq ishki jáne syrt­qy saıası basym­dyqtardy anyqtaý ókilet­tikteri berilgen (110-bap). 
Iranda Rahbar 86 musylman dinba­sy­larynan quralǵan «Sarapshylar keńe­si» tarapynan saılanady jáne óz mindetin ómiriniń sońyna deıin atqarady. Alaıda, Rahbar quqyqtyq mindetterin oryndaı almaı qalǵan jaǵdaıda, pátýa berýge qajetti qabilet, ádil, taqýa, shy­naıy saıası-áleýmettik kózqarastar men bas­qarýshylyq daǵdylar sııaqty el kons­tıtýsııasynyń 109-babynda kór­setil­gen sharttardy joǵaltqan jaǵ­daı­da neme­se osy talaptardyń bireýinen aıyryl­ǵany áshkerelengen jaǵdaıda qyz­metinen bosatylady. Bul sheshimdi tek «Sarapshylar keńesi» shyǵarýǵa quqyly. 
Konstıtýsııaǵa sáıkes, prezıdent atqarýshy bıliktiń basshysy jáne Rah­bar­dan keıingi memlekettiń eń joǵary laýazymdy tulǵasy bolyp tabylady. Prezıdent konstıtýsııany júzege asyrýǵa, tikeleı Rahbardyń laýazymdyq mindetterine jatpaıtyn máseleler boıynsha atqarýshy organǵa tóraǵalyq etýge mindetti bolyp tabylady (113-bap). Prezıdent halyqtyń tikeleı daýysymen tórt jyl merzimge saılanady jáne qatarynan eki retten artyq saılana almaıdy (114-bap). Konstıtýsııaǵa sáı­kes, prezıdenttikten úmitker myna talaptarǵa sáıkes bolýy tıis: a) eldiń aza­maty bolýy; á) ırandyq bolýy; b) bas­qarý qabiletine ıe bolýy; v) senimdi, ta­qýaly jáne úlgili ómir súrgen bolýy; g) respýblıkanyń irgeli qaǵıdattaryna já­ne resmı mazhabqa (shıızmge) senýi (115-bap). 
Iran konstıtýsııasynda prezı­dent­tikten úmitkerdiń jasyna jáne bilimine qatysty sharttar joq. Osy sebepti, Iranda prezıdenttikten joǵaryda atal­ǵan talaptarǵa sáıkes keletin kez kelgen adam úmitker bola alady. Prezıdenttik saılaý týraly zańnyń 37-babyna sáıkes, prezıdenttikten úmitker bolyp tabylatyn adam úmitker bolýǵa ótinish bildirer aldynda, sol ýaqytta atqaryp jatqan qyzmetinen bosaýy tıis. Prezıdent zańdardy iske asyrýmen qatar, josparlaý, bıýdjet, basqarý jáne jumyspen qamtý máselelerine tikeleı jaýapty bolady. Biraq bul máselelerdi basqara otyryp oryndaýdy basqa da memlekettik qyzmetkerlerge tapsyrýy múmkin (126-bap). Saılanǵannan keıin Rahbardan óz mandatyn alǵan prezıdent qyzmetinen bosatý týraly usynysyn tek Rahbarǵa bildire alady jáne Rahbar bul usynysty qabyldaǵansha prezıdent óz mindetterin atqarýǵa mindetti bolady (110 jáne 130-baptar). 
Irannyń saıası júıesinde prezı­dent­tik saılaýǵa yqpal etetin taǵy bir qýat­ty konstıtýsııalyq ınstıtýt – 12 múshe­den turatyn «Konstıtýsııany qorǵaý­shylar keńesi» bar. Keńestiń min­deti men ókilettigi – parlamenttik, pre­zı­denttik, «Sarapshylar keńesi» men referendým saılaýlaryn jáne bul saılaýlarda úmitker bolǵandardyń konstıtýsııada belgilengen sharttarǵa sáıkestigin baqylaý (99-bap). Keńestiń taǵy bir basty mindeti, konstıtýsııanyń baptaryna túsinikteme berý jáne parlamentte qabyldanǵan zańdardyń Islam men quqyqqa sáıkestigin baqylaý bolyp tabylady (72-bap). Konstıtýsııany qorǵaýshylar keńesine 6 zańger músheni bekitý jáne parlament múshelerine mandattardy berý sııaqty qyzmetterdi qospaǵanda, «Konstıtýsııany qor­ǵaý­shylar keńesinsiz» parlamenttiń (Islam konsýltatıvtik keńesi májilisiniń) eshqandaı zańdylyǵy joq bolyp sanalady (93-bap).  
Irandaǵy prezıdenttik saılaýda barlyǵy 1636 azamat úmitker boldy. Alaıda, «Konstıtýsııany qorǵaýshylar keńesi» úmitkerlerdi Iran konstıtýsııa­sy men memlekettiń dinine ári rejimge sáı­kestigi turǵysynan baǵalap, 2017 jyl­dyń 20 sáýirinde Ishki ister mınıstrligi arqyly prezıdenttik saılaýǵa tek 6 adamnyń úmitker bola alatyndyǵyn jarııa­lady. Atap aıtqanda, Hasan Rýhanı (Baısaldylyq jáne damý partııasy), Ishak Jahangırı (Qurylys bas­shylary partııasy), Mustafa Hashe­mıtaba (Qurylys basshylary partııa­sy), Muhammed Bager Galıbaf (Prog­ress jáne ádilet úshin halyq partııa­sy), Ibrahım Raısı (Jaýyngerlik dinba­sy­lar qaýymdastyǵy), Mustafa Mır­salım (Islam koalısııasy partııasy). Mu­hammed Bager Galıbaf Ibrahım Raısı­diń paıdasyna, al Ishak Jahangırı Ha­san Rýhanıdyń paıdasyna saılaýdan shyq­qandaryn jarııalady. Saılaýda basqa úmitkerlerdiń jınaǵan daýystary kele­sideı boldy: Ibrahım Raısı 38,5% (15,786,449); Mustafa Mırsalım 1,16% (478,215); Mustafa Hashemıtaba 0,52% (215,450). Sondaı-aq, 1,190,401 daýys jaram­syz dep tabyldy. 
Iran memleketi úshin syndarly bir kezeń­de qaıta saılanǵan Rýhanıdyń ekin­shi merzimde júzege asyratyn stra­te­g­ııalyq basymdyqtaryn 3 negizgi taqy­ryp­qa bólip qarastyrýǵa bolady:  
1) Ekonomıka: Málim bolǵandaı, 2015 jyly 14 shildede ıadrolyq mámilege qol qoıylǵannan keıin sanksııalar men embargolardyń birtindep alyna bastaýy belgili bir dárejede Iran ekonomıkasyna oń áser etti. Eldegi ınflıasııa deńgeıi 45%-dan 8,7%-ǵa deıin tómendedi. 2016 jyly IJО́ 2015 jylmen salystyrǵanda 3,9%-ǵa ósip, 412,3 mlrd dollarǵa jetti. Elde munaı barlaý jumystarymen qatar, munaı óndirisi de artty. Alaıda, halyqaralyq oqshaýlaýdyń báseńdeýi men sanksııalardyń jumsarýy elde ju­mys oryndaryn (ásirese, jastar arasyn­da) arttyrý baǵdarlamalarynyń damýy men jeke sektor men sheteldik ınves­tısııalardyń artýyna ákele alǵan joq. Osy sebepti, Rýhanı ekinshi merziminde ekonomıka máselesine basymdyq berýdi, el ekonomıkasyna kóbirek ınvestısııa tartý men jańa bıznes baǵyttaryn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan saıasatty júzege asyrýdy josparlap otyr. 
2) Áleýmettik-mádenı salalar: Rý­hanı bul salada adam quqyqtary men bos­tan­dyqtarynyń damýyna, túrli etnos­tyq jáne dinı azshylyqtardyń áleý­mettik jáne saıası ómirge keńinen qa­ty­sýyna, mádenı saladaǵy keıbir shek­­teýlerdi alyp tastaýǵa, áıelderdiń qu­qyq­taryna negizdelgen máselelerdi she­shý­ge mindettendi; 
3) Syrtqy saıasat jáne qaýipsizdik: Saılaýaldy baǵdarlamada syrtqy saıasat salasynda baısaldylyq jáne sanalylyq qaǵıdalaryn ustana otyryp, búkil elmen, ásirese, Islam elderimen ortaq múddeler negizinde ózara qurmetke negizdelgen saıa­sat saqtalady dep kórsetilgen bolatyn. Iаdrolyq baǵdarlamaǵa baılanys­ty «Jan-jaqty birlesken is-qımyl jos­paryn» ustana otyryp, Irannyń óz min­dettemelerin oryndaıtynyn, biraq qar­sylas taraptyń da óz mindettemelerin oryn­daýy qajettigine basa nazar aýda­ryl­dy. Jáne «Soltústik – Ońtústik kólik dálizi» jobasyna erekshe kóńil bóletinin aıtty. 
Alaıda, konstıtýsııaǵa sáıkes, el qaýipsizdigi men syrtqy saıasatqa irgeli ózgerister engizý mindeti prezıdenttiń emes, Rahbardyń (Joǵarǵy dinı jetek­shiniń) quzyretinde bolyp tabylady. Sońǵy ýaqytta el ishindegi konservatorlar Rahbardyń syrtqy saıasatqa qatysty ustanymyna birqatar synı pikirler aıtýda. Osy oraıda, Rahbardyń eskertýlerine qaramastan, Mahmud Ahmadınejadtyń prezıdenttikten qaıtadan úmitkerligin jarııalaýy eldiń saıası júıesine yqpal etýshi toptardyń (reformashylar men konservatorlar) syrtqy saıasatqa degen pikirleriniń birkelki emestigin kórsetip berdi. Osylaısha, eldegi konservatıvtik saıası top AQSh prezıdenti Donald Tramptyń «Jańa Taıaý Shyǵys» saıasatyna tótep bere alatyn ári Batyspen ymyraǵa bara bermeıtin Rahbarǵa muqtaj ekendikterin sezdirgisi kelgen sekildi. Osyny eskere otyryp, Rahbar aldaǵy ýaqytta reformashylar men konservatorlar arasyndaǵy saıası tepe-teńdikti qamtamasyz etýge jáne sońǵylardy ózine qarsy qoımaı, olardyń synı pikirlerin eskerip ári memlekettik dinniń negizgi qaǵıdattaryna negizdelgen syrtqy saıasatqa basymdyq berýi ábden yqtımal. 
Osy oraıda, Iran taıaý shetelderdegi geosaıası múddelerine qarsy baǵyttalǵan jáne Donald Tramptyń Saýd Arabııa­syna jasaǵan resmı sapary kezinde osy eldiń basshylarymen qol qoıǵan ekijaq­ty áskerı alıans kelisimderine qarsy Re­seımen (bálkim, aldaǵy ýaqytta UQShU-men) áskerı yntymaqtastyqty odan ári nyǵaıtýy múmkin jáne «Shııt jar­ty aıy» geografııalyq aýmaǵynda bel­sendi syrtqy saıasatqa basymdyq berýi yqtımal. Osyndaı jaǵdaıda Iran­nyń Sırııa, Lıvan, Irak jáne Iemen sheń­berinde Saýd Arabııasymen yqpal etýge negizdelgen básekelestigi kúsheıe túsýi ábden múmkin dep topshylaýǵa negiz bar.

Aıdarbek Ámirbek,

Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti

 Eýrazııa ǵylymı-zertteý ınstıtýty dırektorynyń orynbasary