Sezim shynary

Qyrǵyz jazýshysy Shyńǵys Aıtmatov shyǵarmalary Q.Qýa­nysh­baev teatry repertýarynan ele­ýli oryn alady. «Borandy beket» romany boıynsha kezinde Halyq qaharmany Ázirbaıjan Mámbetov «Ǵasyrdan da uzaq kún» spek­taklin usynsa, «Jámıla» povesi men «Raımaly» ańyzy jelisimen Qazaqstannyń halyq ártisi, belgili teatr jáne kıno re­jısseri Talǵat Temenov sýretker jazýshynyń qos týyndysy ne­gizinde «Aqqýdyń kóz jasy» lı­rıkalyq dramasyn týdyrdy. So­lardyń qataryn tolyqtyrǵan «Qyzyl oramaldy shynarym» spektakli týraly aıtatyn bol­saq, adamzattyń Aıtmatovy shy­ǵar­malary ishindegi shoqtyǵy bı­ik
hıkaıalarynyń biri bolyp sa­nalatyn bul týyndy – keńes dáý­iri­nde jazylǵanyna qaramastan kú­ni búginge deıin oqyrman úshin ba­ǵa jetpes rýhanı olja, sezim gım­ni ispettes asyl jaýhar. О́mir­lik qundylyqtar ózgerdi, qa­zirgi qo­ǵamda mahabbattyń tu­raq­ty­ly­ǵyna balanyń ózin sen­dirý qı­yn dep tóbemizden kúdik bul­tyn tóndirgenimizben, úmit pen kúmán, arman men adasý, baqyt pen sátsizdik arpalysyn baıandaıtyn rýhanı týyndylarǵa degen suranys artpasa, eshqashan azaıǵan emes. «Armanym, Áselim» («Shynarym meniń, shyraılym meniń») povesi osy sanattan, jas­tyqtyń, súıispenshilik pen jú­rektiń móldir jyry, bulaqtaı bu­rań­daǵan burymdylar áni, qu­raqtaı terbetilgen sarbazdar syry-aý, táıiri.
«Qyzyl oramaldy shyna­rym» qoıylymy Qudaıdyń mańdaıǵa jazǵan baǵynyń qadirine jete bilýge, arzan, jeńil-jelpi lázzat­tyń qurdymdaǵy qudyǵyna qul­dı­lap túsip ketpeýge úndeıdi. Mun­­­da azamattyq namysqa qosa se­zim synǵa túsip, joldary san taraý dúr­mekke toly jandardyń hı­­kaıa­­sy baıandalady. О́mir-ózen­niń jal-jal tolqyndary men asaý tul­par­dyń ústinde aý­yp ketpeı asýdan aman-esen ótý­diń ózi ońaı emes. Sol tar­pań taǵ­dyr­dyń qomynda tabany taı­ǵa­naq­tap, aty shatqaıaqtaǵan Ilııas sı­­ıaqtylar qazir de aramyzda joq emes. «Qolda bar altynnyń qa­diri joq» demekshi, spektakl jal­­ǵandy jalpaǵynan basam dep ja­ńylysqan sondaı jumyr basty pen­deniń basynan keshkenin baıa­n­daý arqyly kórermenge ómirdi ba­ǵalaý kerektigin uqtyrady. О́mir­de bir-aq ret jaza basqan, aǵat­tyq jibergen jannyń ýysy­nan shyǵyp ket­ken baqyttyń qunyn baǵalaýǵa shaqyrady. Súıis­pen­shilik, adal­dyq, syılastyqtyń bazaryna qosa, ómirdiń báıgesinde aıarlyq pen ishtarlyqtyń, opasyzdyq pen sat­­­qyndyqtyń bási de áli kúnge bá­seńsı qoımaǵany taǵy shyndyq. 

Aqqýdy mahabbattyń sımvoly sanaǵan, armanyn aspandaǵy qyranǵa balaǵan 50 men 60-shy jyl­dar urpaǵy úshin Ilııas pen Ásel tek kitaptyń keıipkeri ǵa­na bolyp ómir súrgen joq, bul ekeýi olardyń júrek túbindegi eń aıaýly, ardaqty, asyl dosy retin­de adaldyqtyń aıdynynda ter­betilip, jan jaıalyǵynda aıalan­dy. Ekeýiniń ómir jolyndaǵy bu­ra­lań-bultarystarǵa qaramastan úmit gúlin yzǵarda úsik shaldyr­maı mápelep, qaıta kóktete alǵany úshin olardyń taǵdyryna keıingi jelkildep ósip kele jatqan jas býyn da aldyńǵy urpaqtaı alań­dap, janyna jaqyn tuta ma? Áde­bı, sahnalyq keıipkerlerin súıip, ásem únge, tazalyq pen su­lý­lyqtyń sımvoly – aqqý-arman­nyń syrshyl áýenine qulaq túrýdi bile me? Shynaıylyqtyń shynysyn shytynatyp alýdan qaımyǵa ma? Dostyqqa, súıgenine árdaıym adal bolyp qalýdy oılaı ma? Mine, osy turǵydan kelgende, re­jıs­ser qos tolqynnyń arasyn qaı­ta tabystyrǵan rýhanı kó­pir­diń mindetin atqaryp otyr. Mun­da keýdesindegi ańsarly jyryn úzip alǵan ǵaziz ǵashyqtardyń kóz ja­sy baıandalǵanymen, sahnalyq týyn­dy eńistegi eńseni kótertip, taý bókterinen qyzǵaldaq terip qaı­t-
qandaı jelpintedi. Ádebıette shy­ǵarmanyń ekinshi tynysyn ash­ty, jazýshynyń jańa ómiri bas­taldy degen uǵymdar kezdesedi emes pe? Munda da dál solaı. Inssenırovka avtor oıymen ózara úılesip, oramdy óriledi. Birqatar sahnalyq tustar, mysaly Ásel men Ilııastyń monologtary Aıtmatovta joq. Máselen, Áseldiń: «Siz meni keshirińiz... Shyǵys halqynda qyz jigitti izdemeıdi. Ony ózińiz de bilesiz... Biraq, qyz óz mahabbaty úshin bárine barǵan. Janyn da qurban etken...» deıtin, bolmasa onyń máshınege gúl qoıatyn sáti, Jantaıdyń Áselge Ilııasty syrtynan ǵaıbattap keletini, Qadıshanyń Ilııasqa: «Dospyn, dospyn dep júrip domalań astyratyn jansyń», al Ilııastyń oǵan: «Men dostyqty bárinen bıik kóremin» deýi sahnalyq nus­qada ǵana kezdesedi. Ádette týyn­dylary adamı qundylyqtar men romantıkalyq sezimge, súıis­pen­shilik pen syılastyqqa, dostyq pen ińkárlikke qurylatyn Temenov qol­tańbasynyń Aıtmatov aýdı­to­rııasynan aýytqymaı, ómir-ót­keldiń asýynan irkilmeı ótýge taǵy da táýekel etýin soǵan salynǵan sony soqpaq dep baǵalaǵan abzal. О́ıtkeni avtor shyǵarmasyndaǵy áserli sátter, basym baılamdar munda rejısser nazarynan tys qalyp qoımaıdy. Sh.Aıtmatov povesinde: «...At ústinde kele jatyp oı oılaýǵa da, qońyrlatyp án salýǵa da bolady. О́zge emes, ja­nyńdy jyrǵa qosasyń...» deı­tin joldar bar. Osy tuspaldy rejısserdiń ary qaraı ilip áketip, spekt­akldi qyrǵyz kompozıtorlary ánderimen áspettep árleýi qan­daı áserli. Bek Bórbıev pen Murat Begalıevtiń spektaklde oryndalatyn án-áýenderi taýdan esken samaldaı kisi janyn sergitedi. 
Al teatrdyń kórkemdik jetek­shisi, rejısser Talǵat Temenovti áńgimege tartqanymyzda: 
– Sh.Aıtmatovtyń shyǵarmasy je­lisimen 1961 jyly qyrǵyz kı­ne­­matografısteri «Asý» («Pere­val») fılmin túsirgen bola­tyn. Munda Ydyrys aǵamyz Ilııa­styń rólin oınaıdy. «Odan keıin «Tıan-Shan» degen taǵy bir kartına dúnıege keldi. Biraq ókinishke qaraı, Sh.Aıtmatovtyń shyǵarmalary ishindegi ekranda baǵy janbaı qalǵan jalǵyz týyndysy osy edi. Munan soń Túrkııanyń belgili aktrısasy Tıýrkan Shoraıdyń qatysýymen «Qyzyl alma» fılmi jaryq kórdi. Bul Túrkııada kórermen tarapynan jyly qabyldap, alaıda Aıtmatov deńgeıindegi týyndyǵa jetpeı qalǵanyna qaramastan álemniń kóptegen sahnalarynan laıyqty oryn alǵan uly shyǵarma. Sondaı-aq ol Ǵ.Músirepov atyndaǵy balalar men jasóspirimder teatrynda da qoıylǵan bolatyn. Al elor­da­lyq teatrdaǵy spektaklge kel­­sek, mýzykalyq lırıkalyq dra­­mada jastardyń ashylýyna múm­­kindik týǵyzǵymyz keldi. Bul – bir, ekinshiden, teatrǵa kórer­mendi qaıtarý maqsat etildi. Erek­sheligi – Ydyrys aǵamyz bas­ty keıipkerge túsken «Asý» fı­lminen alynǵan kadrlar paıda­la­nylady. Sahnalyq týyndy ak­terler oıynymen shektelmeıdi, so­nymen qatar bul sıntezdik óner eke­nin kórsetemiz. Sondyqtan kıno men teatr elementteri qosylyp, horeografııa, sóz, kıno óneri, bári birin-biri tolyqtyryp turady, – dedi ol óz suhbatynda. 
Áseldi somdaǵan Aqmaral Tana­baeva men Ilııasty oınaǵan Ábil­mansur Serikovtiń «Ty­raý­lap ushqan tyrnalar» qoı­y­lymynan keıingi taǵy bir tabys­ty tandemi osy spektaklde ta­ma­sha kórinis tapqan eken. Al Qa­­dıshany somdaǵan «Serper» Jas­tar odaǵy syılyǵynyń ıegeri Saıa Toqmanǵalıeva ózine berilgen keıipkerdiń ishki jan-dúnıesin túsinip oınaýymen erekshelendi. Sahnanyń bezendirilýi túpki ıdeıamen úndesip, sózben jetpegendi oımen, tuspalmen, kórkem she­shimmen berý muraty sátti oryn­dalǵan. Bul rette spektakl tek akterler oıynynyń jıyntyǵy ǵana emes, ol sonymen qatar sıntezdik óner desek, bul oraıda ujymdyq jumystyń, ishki oı tutastyǵy men birliginiń je­misin kórý qıyn emes. Sahnada son­shalyq jarq-jurq etip, jurt­ty eleńdeterlik eshte­ńe baı­­qalmaıdy, bar bolǵany qos qap­tal toly dońǵalaq. Biraq bu­lar birde ómir terezesi ispetti, al endi birde qarapaıym shopyr tirshiliginiń áýenin ádemi sıpat­taıdy. Dóń­ge­lengen dúnıeni má­shıneniń dońǵalaǵy arqyly kór­kemdep jet­kizý – óte sátti sheshim. Bul ret­te Qazaqstannyń halyq ártisi Gúl­jan Áspetovanyń Baıtemirdi som­daǵan Syrym Qashqabaev she­ber­ligine rıza­shy­lyǵyn bildire kelip: «Maǵan osylaı keńinen kósilip jatqan sahna unaıdy, al mundaǵy túrli jolaqtar, syzyqtar ómir joly tárizdi. Sol jolda adamdar ba­qy­tyn kezdestiredi, baqytyn joǵaltady. О́mir zańdylyǵy solaı. Myna barshamyz da osy san taraý joldyń ústinde ketip bara jatqan jolaýshymyz», – degen sózi tereń oı saldy. О́mir. Jol. «Qyzyl oramaldy shynar». Mahabbat sımvolıkasy-aý! 

Qarashash Toqsanbaı,
«Egemen Qazaqstan» 

Sýretterdi túsirgen 
Erlan Omarov, 
«Egemen Qazaqstan»