Teńgerimdi saıasat ózara seriktestikti nyǵaıtady

– Muqaı Asanuly, Qyrǵyzstan osy­dan bir jarym jyldan astam ýaqyt buryn Eýrazııalyq ekono­mıka­lyq odaqtyń tolyqqandy múshesi bolyp qabyldandy. Sizdiń oıy­ńyzsha, osy aralyqta qandaı nátı­jeli jumystar júzege asyryldy? 
– Qyrǵyzstan úshin eýrazııalyq ekonomıkalyq ıntegrasııanyń orny bólek. Biz úshin atalǵan Odaqqa múshe­lik­ke ótýdiń ózindik mańyzy bar edi. Naqtylaı aıtqanda, bul birlestik aıasynda ekonomıkalyq tepe-teńdik saıasaty saq­talady, sondaı-aq, ózara baılanys­tar­da elimizdiń ulttyq erekshelikteri men dástúrli moraldyq jáne mádenı qun­dylyqtary, qoǵamymyzdyń tarıhı as­pektileri barynsha eskeriledi. 
Odaq aıasynda qabyldanǵan sharttar men kelisimderdiń, túrli sheshimderdiń talaptaryn oryndaý múshe memleketter úshin mindetti bolyp tabylady. Qazirgi tańda kóptegen joǵary deńgeıli qujattar qabyldanýda. Mundaı qujattardy daıyndaýda, ony qabyldaýda Qyrǵyzstan ózge múshe eldermen birdeı quqyqqa ıe. Iаǵnı, Qyrǵyzstannyń kelisiminsiz EAEO-nyń birde-bir qujaty zańdy bolyp eseptelmeıdi. 
Bizdiń elimiz Odaqqa qabyldanbaı tur­ǵan kezde de múshe memleketter –Armenııa, Belarýs, Qazaqstan jáne Reseımen túrli salada tyǵyz baılanysta bolyp kelgen. Degenmen, ózara qarym-qatynastar teńgerimdi jaǵdaıda júrgizilýi tıis bolatyn. Endi, mine, bul q­atynastar Odaqqa ortaq ereje­lerge sáı­kes teń quqyqta júzege asyry­lýda. EAEO – tek mıllıondaǵan adamdardyń na­ryǵy ǵana emes, ol joǵary básekelestik ala­ńy. Onyń talaptaryn eńserý úshin bú­kil qoǵamnyń tynymsyz eńbegi qajet.
Jalpy, EAEO aıasynda kóptegen ıgi­likti ister atqarylýda. Qyrǵyzstan Odaq­qa tolyqqandy múshe bolǵan tus­ta birinshi kezekte qazaq-qyrǵyz she­ka­ra­syndaǵy kedendik baqylaý joıyldy. Bizdiń azamattarymyz ózderiniń júkterin Odaq aýmaǵynda erkin alyp júre alatyn boldy. Ásirese, Qazaqstan men Reseıde jumys isteıtin bizdiń elimizdiń azamattary úshin bul óte yńǵaıly bolyp tur.
Bul suraǵyńyzǵa qaıtarǵan jaýa­bym­dy qorytyndylar bolsam, Qyrǵyzstan ózge múshe memleketter sekildi Eýra­zııa­lyq ekonomıkalyq odaqtyń múm­kin­dik­terin birtindep paıdalanyp keledi. EAEO elderiniń barlyǵy eýrazııalyq ıntegrasııanyń ıgilikterin kórip otyr.
– Eýrazııalyq keńistiktegi ınte­gra­sııalyq prosesterdi iske asyrý or­taq keden saıasatyn júrgizýden bas­t­aý aldy. Degenmen, múshe memleketter arasynda atalǵan sala boıynsha qa­­tynastardy tereńdete túsý áreketi baı­­qalýda. Negizinde, ótken jyldar­da osy máselege qatysty qandaı ta­bys­tar­ǵa qol jetkizildi?
­– Kedendik retteý, bul – ıntegrasııa úshin óte mańyzdy. Atalǵan salanyń jumysyn ilgeriletý baǵytynda kóptegen jumystar atqaryldy. Birlestikti qalyp­tas­tyrý barysynda ortaq naryqta taýar­lardy ótkizý boıynsha 23 kedergi anyq­tal­dy. Qazirgi tańda olardyń basym bóligi joıyldy.
О́tken jyly Komıssııanyń kedendik blogy tıisti rásimderdi ońaılatý jáne jedeldetý baǵytyndaǵy 70 normatıvti akt daıyndady. Buǵan qosa, taýarlar men kólik quraldaryn deklarasııalaý bo­ıynsha talap etiletin aqparattar sanyn azaıtýǵa qatysty birqatar jeńildikter qa­rastyryldy. Sondaı-aq, byltyr EAEO elderiniń syrtqy ekonomıkalyq qyz­­metine baılanysty «bir tereze» qaǵıdatyn iske asyrýdyń daıyndyq kezeńi aıaqtaldy. 
Odaqtyń saýda salasyndaǵy stra­tegııalyq áriptesi Qytaı Halyq Res­pýb­lı­kasymen aqparat almasý baǵytyndaǵy keli­sim ázirlenýde. Biz qytaılyq árip­tes­terimizben taýar jáne kólik qu­ral­da­ry týraly aqparat almasýǵa kelistik. Mun­daı máselede aqparat almasý ult­tyq retteýishter arasyndaǵy senimdi nyǵaıtady ári syrtqy ekonomıka salasynda qyzmet etetinderdiń jumysyn jeńildetedi. 
Budan bólek, Vetnammen erkin saýda týraly kelisim aıasynda kedendik aqparat almasý boıynsha kelissózder bastaldy. 
Byltyr Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa men Dúnıejúzilik keden uıy­my arasynda ózara túsinistik týraly me­morandýmǵa qol qoıyldy. Bul bizge ke­den salasyndaǵy halyqaralyq ozyq tájirıbelerdi zerdeleýge múmkindik beredi. 
Bul barlyq qadamdar Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń qalyptasý ke­zeńi­nen ótkenin, sondaı-aq, álemdik eko­nomıkalyq qoǵamdastyq aldynda kúshti, senimdi, uzaq merzimdi oıynshy retinde moıyndalǵanyn bildiredi. 
Árıne, birlestiktiń 2016 jylǵy bas­ty jetistigi retinde Keden kodeksin ázir­leý jumystarynyń aıaqtalǵanyn aı­t­ý­ǵa bolady. Keden kodeksi – EAEO-ny qurý jónindegi sharttan keıingi ma­ńyz­dy qujat. Ol Odaqqa múshe elder­diń memlekettik organdary men bız­nes-qoǵamdastyqtardyń ókilderi qa­tys­tyryla otyryp, yjdahattylyqpen daı­yndalǵan aýqymdy qujat bolyp ta­bylady.
– Muqaı Asanuly, atalǵan Keden kodek­siniń negizgi jańalyqtaryna toq­tala ketseńiz.
– EAEO-nyń bul jańa Keden kodeksi tolyqtaı elektrondy tehnologııaǵa sáıkestendirilgen. Qaǵazbastylyq máse­le­si bolmaıdy. Taýarlardy dekl­a­ra­sııa­laý­­da azamattar tıisti orynǵa kelip áýre-sar­sańǵa túspeıdi. 
Biz jańa Keden kodeksin syrtqy ekonomıkalyq qyzmet júıesindegi «bir tereze» qaǵıdattaryna negizdedik. Bul EAEO aýmaǵynda bıznes isterin sıfrlyq ádispen júzege asyrý baǵytyndaǵy ma­ńyzdy joba bolyp sanalady. Taýarlar dek­larasııasyn tirkeý, taýardy ótkizý týraly sheshimder avtomatty rejimde, ınspektordyń qatysýynsyz júzege asyrylady. Qosymsha tekserý jumystary da adamdardyń qatysýynsyz, ıaǵnı kom­pıýter arqyly júrgiziledi. Bul óz keze­ginde ýaqytty únemdeýge, adamdar tara­pynan jiberilip jatatyn keıbir qate­likterdi boldyrmaýǵa múmkindik beredi. 
Sıfrlyq tehnologııaǵa negizdele túzilgen jańa Kodekstiń arqasynda taý­ar­lardy ótkizý ýaqyty alty esege qysqarady. Bul – jaı ǵana aıtyla salǵan sóz emes. Jańa Kodeks talaby boıynsha taýar deklarasııalyq tirkeýden ótken sátten bastap 4 saǵattyń ishinde óz baǵytymen jiberilýi tıis. So­nymen qatar, bul jańa Keden kodek­siniń taǵy bir ereksheligi retinde ýá­ki­letti ekon­o­mı­kalyq operator (ÝEO) már­te­besiniń naqtylana tús­kenin aıtýǵa bo­lady. Bul bıznes úshin ja­ńa múm­kin­dikterge jol ashady. Ta­sy­mal­da­na­tyn taýarlardy ba­qy­laý­dyń joǵary s­tandarttaryn us­taný isin­de operator aıtarlyqtaı artyq­shy­lyq­tarǵa ıe bolady. Ýákiletti eko­no­mı­kalyq operator ınstıtýty memleketpen senimdi áriptes bola alady. 
– Eýrazııalyq ekonomıkalyq ko­mıs­sııa óz qyzmetin júzege asyrý ba­ry­synda qandaı ustanymdarǵa kó­bi­rek nazar aýdarady?
– Komıssııa óz jumysyn ashyq júr­gizedi. Bul óz kezeginde Komıssııaǵa degen senimdilikti kúsheıtedi. Negizinde, Odaqqa múshe memleketterdiń bız­nes­­menderi ıntegrasııalyq proses­terge tolyq qatysa alady. Naqtylaı aıt­qanda, bıznes-qoǵamdastyqtardyń ýá­kiletti ókilderi Komıssııa tarapynan ja­rııa­lanatyn barlyq normatıvtik-qu­qyqtyq aktilerdi ázirleıtin jumys já­ne saraptamalyq toptardyń tolyq mú­sheleri bolyp tabylady.
Sonymen qatar, Eýrazııalyq eko­no­mı­kalyq komıssııa mınıstrleriniń je­tek­shiligimen konsýltatıvtik komı­tet­ter jumys isteıdi. Biz bul komı­tetterdi bıznes isinde kezdesken qıyndyqtardy ádil ári ashyq talqylap, olardyń zańdyq tur­ǵyda sheshimin tabýyna jol ashý maq­satynda qurdyq. Kedendik blokta Kedendik retteý jáne EAEO-nyń ke­dendik shekarasyndaǵy baqylaý or­gan­darynyń ózara yntymaqtastyǵy jó­nin­de­gi eki konsýltatıvtik komıtet jumys is­teıdi.
Qoryta aıtqanda, Komıssııa usynǵan she­shimderdiń jobalaryna qatysty qandaı da bir eskertpeler men usynystar aıtylyp jatsa, ol joba qaıta qaraýǵa jiberiledi. Bul oraıda birde-bir sheshim bıznes-qoǵamdastyqtyń kelisiminsiz qabyldanbaıdy. 
– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken 
Joldybaı BAZAR,
«Egemen Qazaqstan»