Tańǵajaıyp jádiger tarıhtan til qatady

Osydan birer jyl buryn jergilikti basylym – «Ertis óńirine» «Sóılegeli turǵan sýret nemese qupııasy tereń kúmis keskin» degen maqala jazǵan edik. Onda 1952 jyly Abaı aýdanyndaǵy Shyń­ǵystaýdyń Han bıigi eteginen keremet bir jádigerdiń tabylǵany jáne sodan keıingi jyldardaǵy onyń jaǵdaıy jóninde aıtylǵan  bolatyn. Oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin  sol kúmis keskin sıpatyna toqtala keteıik. Bir qolynda qustumsyq shoqpar, ekinshi qolynda qazyna salar «lares»,  ústinde bas kıimi men shapany, belbeýi bar adam beınelenip, ol arystandy aýyzdyqtap minip tur. Bul paıza-tarıhı jádigerdi sýyrdyń innen shyǵaryp tastaǵan jerinen kezdeısoq taýyp alǵan Tóleýhan aqsaqal sandyǵynda saqtap, keıinnen sýretshi mamandyǵyn tańdaǵan balasy Qýanyshbekke tabystapty. Ákesi balasyna osy zattyń tegin emestigin aıta kelip, onyń qadirine jetý úshin múmkindiginshe ǵalymdar kómegimen túp tórkinin anyqtaýdy amanat etken eken. 1968 jyly Novosibir polıgrafııalyq tehnıkýmynda oqyp júrgen kezinde Qýanyshbek Tóleýhanuly álgi kúmis keskindi alǵash ret sondaǵy arheologııa ınstıtýtynyń ǵalymdaryna kórsetipti. Olar sol ýaqytqa deıin mundaı zatty esh jerden kezdestirmegenin aıtyp, tańǵalǵan. Álgi ǵalymdar dereý ózderine baǵynyshty mekemelerden mamandar shaqyryp, zerthanadan ótkizip, sapasy 825 probaly taza kúmis ekenin anyqtaıdy. Sonymen birge olar bul jádigerdi 4000 somǵa (sol kezdegi aqsha) baǵalap, kóp uzatpaı satyp alýdy uıǵarady. Álgi ortadan ońaı qutylmaıtynyn sezgen Qýanyshbek satyp alý kelisimshartyna jalǵan meken-jaı toltyryp, qutylyp ketedi. Sóıtip, ákeden qalǵan kóne jádigerdi kóziniń qarashyǵyndaı saqtaǵan Qýanyshbek Tóleýhanuly kúmis keskin jaıynda jergilikti basylymdarǵa sýretimen maqala jarııalaı bastaıdy. Oǵan tarıh tamyrynan syr sherter jádiger retinde súısingen aqyn aǵamyz Merǵalı Ibraev asyl zattyń mán-jaıyn tanystyryp, 1983 jyly respýblıkalyq «Bilim jáne eńbek» jýrnalyna maqala jarııalaıdy. Atalmysh basylymdaǵy bul derek ataqty etnograf ǵalymymyz Aqseleý Seıdimbektiń nazaryna ilinip, «Kúmbir-kúmbir kúmbezder» kitabyna engen kórinedi. Taǵy bir jaǵdaı, keıin táýelsizdik alǵan kezimizde Qazaqstanda issaparmen júrgen mońǵolııalyq senator A. Bolat degen azamat kúmis keskin jaıly joǵarydaǵy maqalany kózi shalyp, ony óz eliniń «Ardyn-erh» degen resmı gazetine jarııalatady. Sonyń izimen bul jádiger jaıynda Mońǵolııada alty tilde shyǵatyn «Iltovsha» gazetinde eki bettik maqala jaryq kóripti. Ony jazǵan «Orhon» kitabynyń avtory, Kúltegin eskertkishin Qazaqstanǵa ákelýshilerdiń biri, keıin Astanadaǵy L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ýnıversıtetiniń oqytýshysy bolǵan ǵalym Sartqoja Qarjaýbaıuly eken. Maqala jáne kúmis keskin sýretine qarap Mońǵolııanyń Ýlan-Ýde qalasyndaǵy «Dordjı-Banzarov» akademııasy bul jádigerdi Shyńǵyshan zamanymen baılanysty belgiler jıyntyǵy bar mura retinde baǵalaǵan. Kúmis keskinniń sýreti men ol jaıyndaǵy derekter Ýlan-Batordaǵy Shyńǵyshandy zertteý ortalyǵynyń mamandaryn qatty qyzyqtyrady. Nátıjesinde bul mekeme eki zertteýshini  Qazaqstanǵa, Qýanyshbek Tóleýhanulyna arnaıy attandyryp, birtalaı áńgime júrgizip qaıtady. Olar óz elderine oralǵannan keıin tańba mamandarynyń sóz etip otyrǵan zatty Shyńǵyshannyń, bolmasa da odan keıingi handar tusyndaǵy belgisi bolýy múmkin jáne dál osyǵan uqsas zat Mońǵolııa murajaıynda bar ekenin, anyq-qanyǵyna jetý úshin ortalyq ǵalymdary keskindi óz kózderimen kórýi qajettigin aıtyp hat jazypty. Sondaı-aq, hat mazmunynda olja ıesin Mońǵolııaǵa kelip qaıtýǵa jáne sol jádigerdi óte qundy, sırek kezdesetin zat retinde baǵalap, satyp alǵylary keletinin de eskertipti. Iá, bul kóne zamannyń naqty kýási kúmis keskin jaıly biz biletin derekter osyndaı. Onyń qazirgi ýaqytta qaıda, kimniń qolynda ekenin Qýanyshbek Tóleýhanulynyń ózi ǵana biledi. Bizdiń biletinimiz, jerlesimizdiń osy kúmis keskin-paızanyń sýretin mármár tasqa qashatyp, zattyń tabylǵan jerine qulpytas etip ornatqany. Qýanyshbek Tóleýhanulynyń óz bastamasymen Semeıden 400 shaqyrymdaı qashyqtyqtaǵy Shyńǵystaýdyń Han bıigi mańaıyndaǵy dóńeske 2 metr­deı eskertkish-belgi qoıýy týǵan jerge taǵzymnyń tamasha bir úlgisi ispetti. Avtory – semeılik sýretshi Mádı Shaımardanov. Al qurylysyn júrgizgen – Qaırat Ákiram esimdi azamat. Eskertkish-belgini ornatý kezindegi top basshysy ardager, shejireshi Beken Isabaev aqsaqal bolǵan. Aıta keterligi, qazirgi ýaqytta aıdalada bolsyn ruqsatsyz bir shybyq ta shanshý qıyn. Sebebi, pushpaqtaı jerdiń bolsyn ıesi bar, menshik qolynda. Sonymen birge mundaı eskertkish-belgi qoıý úshin de tarıhı-mádenı muralardy qorǵaý jónindegi mekemeler sekildi tıisti oryndardan terleı júrip qujat jınaý kerek. Osyndaı talaptyń barlyǵyn oryndaǵan Qýanyshbek Tóleýhanuly óz oıyn Qaraýyldaǵy aqsaqaldar keńesiniń talqysyna salǵan. Marat Túńlikbaev, Manataı Baltaqaev bastaǵan 22 aqsaqal osy sharýanyń baıandy bolýyna tilek bildirisipti. Jer ıesi kókbaılyq fermer Baltash Muqyshev: «Bir tóbede turǵan ne bar? Týǵan jerimizge degen eskertkish-belgini emin-erkin ornatyńyz», – dep aǵynan jarylypty. Qaraýyl-Kókbaı baǵytynyń 12-shi shaqyrymynda oryn tepken eskertkish-belgidegi mármár tas bıiktigi 180 sm. bolsa, eni 70 sm. Mármár tas betinde «El kúbirin taý estıdi, taý kúbirin Táńir estıdi» degen naqylmen bastalatyn birneshe ulaǵatty sóılemder paızanyń osy jerde ornyǵýynyń mazmunyn asha túsken. Eskertkish ıesi óz quzyryndaǵy sharýany tyndyrǵanymen, tańǵajaıyp jádigerdiń jumbaǵy tolyq ashylmaı keledi. Aıtpaǵymyz, bul keremet kúmis keskin táýelsiz elimizdiń bedeldi murajaılarynyń birinen nege oryn almaıdy? Shetel ǵalymdary shekpenin sheship berýge ázir quny bólek oljaǵa  Qazaqstan ǵalymdary nege mán bermeı kelgen? «Eshten kesh jaqsy» dep bul máseleni áli de qolǵa alsa, nesi aıyp? Derbes elimizdi dańqty patshalyqtar murageri ekenin aıǵaqtaýǵa, tarıhtaǵy kesek keskinimizdi qalyptastyrýǵa arnalǵan «Mádenı mura» baǵdarlamasy oımaqtaı bolsa da osy bir bólek bitimdi jádigerge den qoısa, kóp jaıǵa sebepker bolatyny anyq. Qaırat SABYRBAI, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi. Semeı.