Qazaqtyń baǵyna týǵan Oktıabr

Aldaǵy qazan aıynda qazaq voleıbolynyń negizin qalap, osy salany álemdik deńgeıge kótergen birtýar azamat, KSRO-nyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy Oktıabr Jarylǵapovtyń týǵanyna 80 jyl tolady HH ǵasyrdyń  60-70-jyldary qazaq sportynyń altyn kezeńi boldy desek, qatelespeımiz. Ásirese, dop oıyndarynda asyǵymyz alshysynan túsip jatty.   Jánibek Saýranbaev álemniń aqıyq voleıbolshylarymen ıyq tirestirip, sovet quramasynyń eń úzdik oıynshylarynyń qatarynda tursa, Tımýr Segizbaev sekildi sańlaǵymyz  Keńes Odaǵynyń aıtýly fýtbolshylarynyń biri boldy. 1944 jyly Ońtústik Qazaqstan oblysy Bostandyq aýdanynda dúnıege kelgen Áljan Jarmuhamedov 1972 jyly basketboldan Mıýnhen Olımpıadasynyń altyn medalin jeńip aldy. Sol tusta Almatynyń «Býrevestnık» erler komandasy voleıboldan Eýropanyń mańdaıaldy klýbtarynyń biri boldy. Bizdiń halyqtyń órenderi tek jekpe-jekten ǵana emes, sporttyń klassıkalyq túrlerinen de álemdegi myqtylar qatarynan kórine bastady. Bul degenińiz qazaq dalasy san qyrly daryn ıelerine baı ekenin dáleldese kerek. Búgingi áńgime sondaı asyl týǵan azamattarymyzdyń biri ári biregeıi Oktıabr Qadyrbaıuly Jarylǵapov jaıynda bolmaq. Baspasóz betterinde Oktıabr Ja­rylǵapov týraly maqalalar aragidik bolsa da jarııalanyp turady. Biraq sol dúnıelerdiń basym kópshiligi bir-birine uqsas, aıtar oıy shekteýli, bir sarynda bolyp jatady. Bul Oktıabr sekildi zamanynan ozyp týǵan tulǵany zertteý jaǵy kem soǵyp jatqanyn bildirse kerek. Biz bir maqala aıasynda Jarylǵapov jaıynda keń qamtyp, oı aıtamyz deýden aýlaqpyz. Áıtse de, Oktıabr ómiriniń keıbir qaltarys tustaryn oqyrmanǵa jetkizip, onyń qazaq sportynyń tarı­hyndaǵy alatyn ornyn shama jetkenshe tarazylap, hatqa túsirsek deımiz. Oktıabr Qadyrbaıuly 1931 jyly 25 qazanda dúnıege keldi. Keńes ókimetiniń tusaýyn kesken Qazan tóńkerisi merekesi kezinde týǵan sábıdiń  atyn ákesi Oktıabr dep qoıady.   Eskishe hat tany­ǵan Qadyrbaı   Keńes ókimetiniń alǵash­qy jyldarynda halyq sanaǵyna atsa­lysyp, Sozaq aýdanynda mılısııa bas­shysy bolyp qyzmet atqarady. Keıin О́zbekstannyń Tashkent oblysyn­daǵy Bostandyq aýdany basshylarynyń biri bolady. Qadyrbaı men Aınagúlden – Balmahan, Tulpar, Oktıabr, Merýert, Gaýhar, Roza  atty alty bala dúnıege keledi.   Dál osy tusta qazaq dalasyn órt­teı sharpyp, myńdaǵan  shańyraqty  ortasyna túsirgen repressııa jalyny Qadyrbaıǵa da jetedi. NKVD-niń qara tizimine iligip, qamaýǵa alynǵan er Qadyrbaı sol ketkennen  mol ketedi. Alty balasyn qushaqtap, ańyrap qal­ǵan Aınagúl  ana moıymaıdy. «Halyq jaýynyń  áıeli» degen aty bar. Alty balasyn birjola jetim qylmaıyn dep, ókimettiń qaharynan boı tasalap, Tashkenttiń qıyrdaǵy maqtaly aýylda­rynyń birin panalaıdy. Tań bozynan qara keshke deıi beınet keship júrip, tapqan-taıanǵanyn balalarynyń aýzyna tosady. Alla Taǵala kóz jasyn kórip, eńbegi janady. Ýaqyt óte kele   bala­baq­sha meńgerýshisi bolyp qyzmet isteıdi. Kúıeýiniń tutqyndalǵanyn kózi­men kórgen Aınagúl júregi qan jylap júrip uly Balmahandy soǵysqa attan­dyrady. Balmahan soǵystan oralmaı­dy. Ákeden erte aırylyp, jetimdiktiń taýqymetin tartqan Oktıabr men ba­ýyr­lary eńbekke erte aralasady. Buǵa­nalary qatpaı jatyp, beınet keship, analaryna qolǵanat  bolady. Sóıtip júrip Qadyrbaı urpaǵy shar bolattaı shyńdalady. «Jyrtyq úıdiń de qudaıy bar», demekshi, Qadyrbaı men Aınagúldiń  ul-qyzdary shetinen eńbekqor, tárbıeli, oqýǵa zerek bolyp ósedi. Oktıabr Túrkis­tandaǵy №19 mektepti bitirip, nemere aǵasy Áshirdiń kómegimen 1949 jyly Almatyǵa oqýǵa keledi. Oktıa­brdiń aǵaıyndary kózi ashyq, saýatty adamdar bolypty. Áshir aǵasy Lenıngradta áskerı medısına akademııasyn bitiredi. Nemere baýyrynyń kózindegi otty, boıyndaǵy jalyndaǵan qaıratty tap basyp baıqaǵan Áshir Oktıabrdi  Almatydaǵy zootehnıkalyq-maldári­gerlik ınstıtýtyna alyp keledi. Alǵyr bozbala oqýǵa birden túsip ketedi. Instıtýttyń úshinshi kýrsynda oqyp júrgende sol jerdegi dop oı­naıtyn alańǵa voleıbolshylar kelip jattyǵý jasaıdy. Bular – Almatydaǵy Kırov atyndaǵy zaýyttyń komandasy bolatyn. Oktıabr kileń saıdyń tasyn­daı iriktelgen oıynshylardyń ár qı­mylyna qyzyǵa qarap turady. Bir kezde dop Oktıabr turǵan  jaqqa qaraı usha­dy. Shetke ketken dopty qaǵilez bozbala júgirip baryp, alyp keledi. Sol jerde ol óziniń bolashaq  jattyq­tyrýshysy  Borıs  Nıkolaevıch Dmıtrıevpen ta­nysa­dy. Suńǵaq boıly, beıtanys jigit­tiń dopqa degen yqylasyn bapker birden ańǵarady.  Sol sátten bastap  Oktıabr­diń taǵdyry dopqa  baılanady.  Qazaq  sportynyń baǵyna týǵan ǵajap daryn ıesi men onyń tomaǵasyn sypyrǵan tálimger ustaz osylaı oıda-joqta tany­sady. 50-jyldardyń basynda Almatyda voleıbol qanatyn keń jaıyp, jastar jaǵy bul oıynǵa qatty qyzyqsa, sol qazaq voleıboly táı-táı basqan kezeńde is basynda Egor Ikonnıkov pen Borıs Dmıtrıev syndy maıtalman mamandar­dyń turǵanyn aıtýǵa tıispiz. Osy jerde Oktıabr Qadyrbaıulynyń zaıyby Dılıara apamyzdyń esteligine qulaq túrsek, talaı máselege qanyǵamyz. –  Oktıabr ekeýmiz 1954 jyly shańy­raq kóterdik, – deıdi Dılıara apaı. – Ol kezde Oktıabr besinshi kýrsta, men ekinshi kýrsta oqıtynbyz. Otaǵasy voleıboldy úshinshi kýrstan bastap oınaı bastady. Alǵash shańyraq kótergen jyldary jataq­hanada turdyq. Jataqhanadaǵy  dálizdiń tóbesi 3 metr  60 santımetr bıik bolatyn. Oktıabr kúnde tańǵy saǵat 5-6-da uıqydan turyp, dalada biraz júgirip kelip, dálizde  tynymsyz sekirip jatady. Sondaǵy maqsa­ty, voleıbol­dy jaqsy meńgerý, dálizdiń tóbesine qoly jetkenshe qarǵý. Ol jattyǵý dese, isher asyn jerge qoıatyn. Kópshil edi. Shákirtteri dese, jany qalmaıtyn. Shákirt­teri men komandalas  dostary  Oktıabrdi «áke» deýshi edi. Ol qo­lynda bar dúnıesin solarmen bólisti. Bizdiń úıdiń qazany tańǵy saǵat jetiden tún ortasyna deıin ottan túspeıtin. Oktıabr úıge qonaqsyz kelmeýshi edi. Keıde komandadaǵy oıynshylardy tamaq ishińder dep túgel úıge shaqyrady. Kileń  uzyn boıly, jas jigitter. Enem Aınagúl ekeýmiz asqan et pen túıgen mantyny  jattyǵýdan ábden shar­shap, qarny ashyp kelgen jigitter túk qal­dyrmaı jep alady. Oktıabr shákirtterine meıirlene qarap, súısinip otyrady. Bizdiń  otaǵasy  shákirt­terim­niń tabanyna  kirgen shógir, meniń mańdaıyma qadalsyn, deıtin naǵyz meıirban, keńpeıil, aqkóńil adam bolatyn. Dastarqan basynda voleıbol týraly nebir qyzyq áńgimeler aıtylatyn. Qazir oılap otyr­saq, Oktıabr men onyń komandasynyń Keńes Odaǵynan asyp, búkil álemdi moıyndatýy jankeshti jattyǵý, tynymsyz izdenispen qatar, osyndaı tamasha syılastyqtyń, bir-birine degen keremet janashyrlyqtyń arqasy eken. Aǵaıyn-týǵan degende, otaǵasynyń shyǵarda jany bólek edi. Bizdiń úı Oktıabrdiń aǵaıyndary men baýyrlary, dostary úıirilip shyqpaıtyn berekeli shańyraq boldy. Úıimizdiń esiginde qulyp bolmaıtyn. Al enem Aınagúl kópshil, qoly ashyq, meıirimdi adam edi. Oktıabrdiń boıyndaǵy kóp qasıet ana sútimen daryǵan desek, qate­lespeımiz. Aınagúl apam jalǵyz otyryp shaı ishpeıtin. Tipti bolmaı bara jatsa, esik aldyn sypyryp, eden jýyp júrgen áıelderdi úıge shaqyryp alyp, dastarqandaǵy dámdi solarmen bólisetin. Bir joly apam áýejaıda ushaǵy keshigip, jalǵyz qalǵan bir balany úıge ertip kelip, úsh kún qonaq qylyp jiberdi.   Men enemniń jaq­sy­lyǵyn kóp kórdim, tálim-tárbıesin aldym. Oktıabr sekildi birtýar azamat  osyndaı keń­peıil, rýhy bıik anadan ǵana týsa kerek. Mine, qadirli aǵaıyn, Oktıabrdeı ult maqtany­shynyń zaıyby osylaı deıdi. Túsingen adamǵa osy áńgimeden kóp nárse túıýge bolady. Eń aldymen keıipkerimizdiń sheshesine  toqtalsaq, otaǵasynan tym erte aırylyp, qýǵyn-súrgin zamanda alty balasyn arqalap júrip asyraǵan Aınagúl ananyń peıili qandaı, shirkin! Qonaq kelse, jalǵyz atyn soıyp beretin darhan qazaq­tyń bolmysyn osy qarapaıym ǵana áıeldiń boıynan aınytpaı tabasyz. Keshe ǵana ash júrdim, taryqtym, qýǵynǵa tústim, soǵystyń zardabyn tarttym  demeıdi. Qolda baryn kóppen bóliskenshe  asyǵady. Urpaǵymen birge kóptiń tileýin tileıdi. Kózine túsken adamdy janyna jaqyn tartady. Atam qazaqtyń «jaqsyda  jat­tyq  joq» degen sózi Aınagúldeı  adamdarǵa arnap aıtylsa kerek. Osyndaı anadan týǵan Oktıabr qaıdan jaman bolsyn. Ol kisi de óz ortasynyń qadirine jete biletin, mańaıyna tek meıirimin tógip turatyn adam bolǵan eken. Alla Taǵala boıyna darytqan sol meıirim-shýaqtyń arqasynda ózi de mıllıondaǵan adamnyń yqy­lasy­na bólenipti. Eger ol kisiniń boıynda adam­darǵa  degen kirshiksiz, ystyq kóńil bolmasa, ol shyn máninde bútin qazaqtyń  Oktıabri bola  almas  edi. Keı-keıde Jarylǵapovtyń kózin kórgen, qatar júrgen adamdarmen  áńgimelesip, sol bir kúnderdi eske alamyz. Bir ǵajaby, qazir qazaq sportynyń ardagerleri sanalatyn azamattardyń  birde-bireýi  Oktıabr jaıynda jaısyz áńgime aıtpaıdy.  Oktıabr týraly estelikter janyńdy jadyratyp, sol bir jany jaısań aǵaǵa degen saǵynyshyńdy oıatady. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini: Oktıabr Qadyrbaıuly  naǵyz musylmanǵa tán kór­kem minezdi azamat  bolýmen qatar, tereń oıly, jigerli, bıik maqsat ıesi bolǵanyn aıtýǵa tıispiz. Oktıabr baýyr eti balalaryn keremet jaqsy kórdi, deıdi  Dılıara  apamyz. Ol kisi Máskeýge barsa, balalaryna bir shabadan  kámpıt, shokolad ákeledi eken. Sebebi, ol kezde tátti mámpásı degenińiz dúkenge tym sırek túsetin, balalardyń túsine kiretin qymbat dúnıe edi. Taǵy bir eske alatyn jaǵdaı, Oktıabr aǵamyz respýb­lıkalyq Sport komıteti tóraǵasynyń orynba­sary laýazymynda bolsa da, qysta kúzdik plashpen júrgen eken. Et jaqyn­darynyń estelikterine súıensek, ol kisi únemi qarapaıym qalpyn saqtaı bilipti. Sebebi, jala­qysyn  anasy men zaıyby­nyń, balalary men aǵaıyn­darynyń, shákirtteri­niń qajeti úshin jum­sapty. Qyzmetten qoly qalt etse, otbasyn, tileýlesterin ertip, taýǵa shyǵyp ketedi eken. Máskeýge alǵashqy saparlarynyń birinde qalanyń ásemdigi men aıbyndy kelbetine súısi­nip: «Meniń Almatym men týǵan elim osyndaı dárejege qashan jeter eken?» dep armandapty. Mundaı arman-tilek úlken júrekti, ulty úshin otqa da, sýǵa da túsýge ázir adamda ǵana bolsa kerek. Keıinnen ataq-dańqy dúrildep, qazaq vo­leıbolyn berisi búkil Keńes odaǵy, árisi álem myqtylary moıyndaǵan tusta Oktıabr Qadyr­baıulyn odaqtyń jastar quramasynyń bas bapkeri bolýǵa Máskeýge shaqyrǵanda: «Men óz elimde, óz baýyrlarymnyń qasynda bolamyn. Bar qabiletimdi, kúsh-jigerimdi qazaq­tyń namysy úshin jumsaýym kerek», dep Almatyda qalady. Oktıabr aǵany tek qazaq voleıbolynyń aıtýly tulǵasy dep qarasaq, syńarjaqtaý ketken bolar edik. Jarylǵapov – búkil qazaq sportynyń ataqty kósemderiniń biri ári biregeıi. Ol kisi 1951 jyldan bastap 1969 jylǵa deıin el voleıbo­lynyń otymen kirip, kúlimen shyqty. Bir ǵana «Býrevestnık» komandasymen  shektelip qalǵan joq. Birneshe jyl taban aýdarmaı respýblıkanyń ulttyq qurama­synyń bas jattyqtyrýshysy boldy. Qazaq voleıbolynyń uzaq jyldarǵa arnalǵan tutas bir damý júıesin qalyptastyrdy. Oktıabr Qadyrbaı­uly oıynshy men kadr tań­daýda  aldyna jan salǵan joq. Mysaly, Jánibek Saýranbaevtyń naǵyz voleıbol úshin jaratylǵan jan ekenin dóp basyp, birden tanydy. Oktıabr baptaǵan bul jigit birneshe jyl KSRO quramasynyń beldi oıynshy­sy boldy. Saýranbaev 1965 jyly KSRO qurama­synyń sapynda Álem kýbogynyń jeńimpazy,1966 jyly álem chempıo­natynyń qola júldegeri, 1967 jyly Eýropa chempıony  atandy. 1964 jylǵy jazǵy Olımpıada qarsańynda Odaqtaǵy eń úzdik voleıbol­shylardyń biri bolyp, ári Keńes eli quramasyndaǵy  myqtylardyń qatarynda nyq turǵanyna qaramastan aıaq astynan olımpııalyq quramadan syrt  qaldy. KSRO-nyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy  Gennadıı  Parshınniń: «Saýranbaev sovet quramasyndaǵy eń senimdi oıyn­shylardyń biri boldy. Ol kem degende eki ret Olımpıada chempıony bolýǵa laıyq oıynshy edi. Jánibek olımpııalyq quramadan ádiletsiz jaǵ­daıda shettetildi», – degen sózi qazaq jigitiniń qandaı deńgeıdegi sportshy bolǵanyn aıqyn dáleldeıdi. 1968 jyly Olımpıada  chempıony atanǵan Valerıı Kravchenkony Jarylǵapov Dýshanbege arnaıy izdep baryp, Almatyǵa  aldyrtty.   Ol kezde Kravchenko 17   jasta ǵana bolatyn. 1968 jyl­ǵy  Olımpıada  chempıony Oleg Antropovty Shymkentten shaqyrtty. Uzaq jyl Almatynyń ADK áıelder komandasyn baptaǵan Jumash Mahmutov Oktıabrdiń tól shákirti ári komandalas serigi-tin. Ataqty jattyqtyrýshy Nellı Sherbakova áýeli Jarylǵapovtyń shákirti Gennadıı Parshınniń tobynda  jattyqsa, keıin uzaq ýaqyt boıy Jumash Mahmutovtyń qol astynda ADK áıelder komandasynyń ekinshi jattyqtyrýshysy boldy. Keıin  Mahmutov komanda tizginin Nellı Sherbakovaǵa tapsyrdy. Sol jyly ADK tuńǵysh ret KSRO chempıony atansa, Keńes Odaǵynyń erler chempıonatynda  Jarylǵapovtyń  shákirti  Gennadıı  Parshın baptaǵan Rıganyń «Radıotehnık» komandasy birinshi orynǵa ıe boldy.  Qarap  otyrsańyz, Nellı Sherbakova  Jarylǵapovtyń jetekshiligimen   qurylǵan  voleıbol tobynda tá­lim alyp, sport bıigine talpynǵan otty jyl­darynda, keıin  bapker retinde tanylǵan juldyzdy shaqtarynda Oktıabrdiń shákirtteri­men úzeńgi qaǵystyryp qatar júripti. Mahmutov pen Sherbakovanyń mańdaı teri sińgen ADK-nyń betke ustar oıynshylary Elena Chebýkına men Olga Krıvosheeva 1988 jyly Seýl Olımpıada­synyń chempıondary atandy. Jarylǵapov baptaǵan jigitterden joǵaryda esimderi atalǵan sportshylardan basqa Nıkolaı Ragozın, Gennadıı Goncharov, Aleksandr Portnoı sekildi voleıbolshylar Keńes Odaǵy qurama­synyń sapynda oınady. Qazaqstan voleıbo­lyndaǵy bedeldi azamattardyń biri – halyq­aralyq dárejedegi sport sheberi, eńbek sińirgen jattyqtyrýshy Vladımır Shapran  jastaıynan Jarylǵapovtyń qol astynda ter tókti. 1965 jyly Oktıabr Jarylǵapov respýblı­kalyq Sport komıteti tóraǵasynyń orynbasary qyzmetine taǵaıyndalýyna baılanysty «Býre­vest­nıktiń» tizginin Zańǵar Járkeshev pen Marat Mádenov  ustady. Oktıabrdiń qos shákirti ustaz senimin tolyǵymen aqtady. «Býrevestnık» 1967 jyly KSRO halyqtary spartakıadasynda qola medal alsa, 1968 jyly Odaq chempıonatynyń kúmis júldegeri atandy. 1969  jyly Oktıabr  negizin  qalaǵan qazaq  komandasy  KSRO chempıo­natynda top jaryp, tuńǵysh ret  altyn tuǵyrǵa taban  tiredi. 1970-1971 jyldary Almatynyń «Býrevestnıgi» eki ret qatarynan Eýropa chempıon­darynyń kýbogyn jeńip aldy. Tarıhqa júginsek, Qazaqstan boıynsha dop oıyndarynan Odaq chempıony ataǵy men Eýropa chempıonda­rynyń kýbogyn birinshi bolyp qanjyǵaǵa baılaǵan Oktıabrdiń komandasy eken. Sol kezeńdi aıtpaǵanda, qazirdiń ózinde bizdiń oıyn túrleri komandalary Máskeý men Eýropany uta almaıdy. Iаǵnı, almatylyq voleıbolshylardyń qatarynan birneshe jyl boıy Keńes Odaǵy men Eýropanyń mańdaıaldy klýbtarynyń biri bolǵany  voleıbol shejiresinde tirkeýli tur. Bul  –  aıtýǵa ǵana ońaı. Nege deısiz ǵoı, sebebi, 1960-1972 jyldar aralyǵynda Keńes Odaǵynyń erler komandasy álemdegi eń myqty quramanyń biri boldy. Naqty derekterge súıensek, KSRO-nyń erler voleıbol quramasy 1960,1962  jyldary  álem chempıon­dary atansa, 1964, 1968  jyldary qata­rynan eki márte jazǵy Olımpıada oıyndarynyń altyn júldesin eshkimge bergen joq. 1972 jyly Mıýnhendegi Olımpıada oıyndarynda sovet qura­masy úshinshi orynǵa ıe boldy. Al osyndaı shasha­syna shań juqpaıtyn quramasy bar mem­lekettiń ishki chempıonaty men ulttyq qurama­synda Oktıabr  shákirtteriniń ıyǵy ozyp turdy. Bul neni bildiredi?  Bul –  sol kezeńde Oktıabr irgetasyn qalap, kóshin túzegen qazaq voleıbolynyń  álemdik deńgeıde bedeldi bolǵanyn dáleldeıdi. О́ıtkeni, sol tusta Keńes quramasy dúnıe júzi voleı­bolynyń tizginin ustasa, qazaq voleıboly Keńes Odaǵynyń kóshba­synda turdy. Biz Oktıabr týraly sóz qozǵaǵanda máseleniń osy jaǵyna tereń úńilýimiz kerek. Sonda ǵana Oktıabr Jarylǵapovtyń Qazaq elinde ǵana emes, Keńes Odaǵy boıynsha voleıbol serkeleriniń biri ári biregeıi bolǵanyna kóz jetkizemiz. 1968 jyly qazaqstandyq  qos voleıbolshy: Valerıı  Kravchenko men Oleg Antropov Mehıko Olımpıada­synyń chempıondary boldy. Joǵary­da «Býre­vest­nıktiń» jeńisterin tizip shyqtyq. Alla Taǵalanyń buıryǵymen Oktıabr aınalasy 17-18 jylda qazaq voleıbolyn osyndaı shyrqaý bıikke kóterdi. Ol nebary 31 jasynda Qazaq­stannyń eńbek sińirgen jattyq­tyrýshysy, al 1965 jyly 34 jasynda qazaq bapkerleriniń ishinen  birinshi bolyp KSRO-nyń eńbek sińirgen jattyqtyrý­shysy ataǵyna qol jetkizdi.  El sportynyń tarıhyna  zer salsaq,   KSRO-nyń eńbek sińirgen jattyqtyrý­shysy ataǵyna ıe  bolǵan qazaq maman­dary asa kóp emes. Al osyndaı maıtalman­dardyń kóshin Oktıabr Jaryl­ǵapovtyń bastaýy qaı jaǵynan alsaq ta  zańdy ári jarasymdy. Bizdiń halyqta «otyzynda orda  buzbaǵan  qyryǵynda qamal almaıdy» degen ataly sóz bar. Oktıabr Qadyrbaıuly otyzdyń bel ortasyna jetkende onyń shákirtteri áýeli Odaqty, ile-shala álemdi moıyndata bastady. Iаǵnı, Jarylǵapov orda buzar otyzdyń ústinde álemdik voleıboldyń qama­lyn buzǵan aıtýly tulǵa. Onyń tabı­ǵı daryny, erekshe qarym-qabileti Máskeýdiń nazarynan tys qalǵan joq. Jarylǵapov birneshe jyl boıy KSRO-nyń jastar quramasynyń bas bapkeri boldy. Sol kezeńde  dúnıe júzi bo­ıynsha eń alyp memlekettiń jastar quramasyn Máskeýden birneshe myń shaqyrym jerdegi Almatyda turatyn Jarylǵapovqa jaıdan-jaı senip tapsyr­maǵan shyǵar. Bir ǵana Máskeý men Lenıngradtyń (qazirgi Sankt-Peterbýrg) ózinen ulttyq quramanyń ókshesin basqan jastar komandasynyń tizginin ustaýǵa laıyq birneshe maman tabylýy múmkin. Prıbaltıka men Ázerbaıjan voleıboly da qamshy saldyrmaı turdy. Biraq tańdaý Oktıabr Jarylǵapovqa tústi. Ol kisi jastar quramasymen  shektelip qalmaı, Keńes Odaǵynyń ulttyq quramasynyń oqý-jat­tyǵý jıyndaryna únemi qatysyp otyrdy. Oktıabr  Odaq quramasynyń jıyndaryna beldi voleıbolshylarmen  qatar, Zańǵar Járkeshev, Marat Mádenov, Amangeldi Sultanov syndy qazaq  mamandaryn arnaıy jiberetin. Oqý-jattyǵý jıyny aıaqtalǵan soń jigitterdiń basyn qosyp, jıynnan túıgen oıyn ortaǵa salatyn. Azamattardyń pikirine qulaq túretin. Qysqasy, árkim ulttyq quramanyń jattyǵýyn ózinshe taldap, kóptiń talqysyna usynatyn. Bizdiń jattyqtyrýshylar áli kúnge deıin den qoımaǵan sport ǵylymyn Oktıabr aǵamyz sol kezdiń ózinde-aq meńgergen edi. Jarylǵapov munymen  de shektelmeıtin. Keńes Odaǵynyń ulttyq quramasyn Alma­tyǵa – Medeýge oqý-jattyǵý jıynyna arnaıy shaqyryp, «Býrevestnıkti» odaqtyń kileń myqtylarymen bettestirip, oıynshylar men jattyqtyrýshylardy jan-jaqty shyń­daıtyn. Odaqtyń ár qıyrynan kelgen bilikti mamandarmen  pikir talastyratyn, voleı­boldyń ózine ǵana tán qym- qıǵash sát­terin birlese taldaıtyn. Zamandasta­rynyń aıtýyn­sha, Ja­rylǵapov Keńes Odaǵy men álem­dik voleı­boldaǵy tyń jańalyqtar men ozyq ádisterdi qalt jibermegen eken. Osyndaı basshysy ári janashyry bar qazaq voleıbo­lynyń sol tustaǵy bedeli óte kúshti boldy. Bizdi eriksiz  moıyndaǵan  Italııa, Qytaı, RSFSR qurama­lary Almatyda jattyǵý jıyn­daryn ótkizdi. Tynymsyz izdenister almatylyq mamandarǵa kóp paıdasyn tıgizdi.   Qazaq­stannyń eresekter quramasy ǵana emes, jastar, jasóspirimder komandalary da Odaq boıynsha kúshtiler qatarynda boldy. Sóıtip, Almatyda Oktıabr­diń uıytqy bolýymen myqty bapkerlik mektep qalyptasty. Sonyń naqty bir dáleli, «Býrevestnıktiń» bas jattyqty­rýshysy Zańǵar Járkeshev birneshe jyl boıy KSRO stýdentter quramasynyń bas jattyq­tyrýshysy bolyp qyzmet atqardy. Zańǵar baptaǵan Keńes odaǵynyń stýdentter komanda­sy halyqaralyq Stýdentter odaǵynyń chempıony jáne Búkil­álemdik ýnıversıadanyń kúmis júldegeri atandy. Osy jerde erekshe atap ótetin jaı, Oktıabr Qadyrbaıuly sport salasynda ultyna ólsheýsiz qyzmet etýdiń ǵajap úlgisin jasady. Ol kisiniń shákirtteri – Jánibek Saýranbaev, Zańǵar Járkeshev, Marat Mádenov, Tólendi Ahmetjanov, Amangel­di, Tólesh Sul­tanovtar men Eńsebek Imanǵalıev jáne Jumash Mahmutov el voleıbolyna  kóp eńbek sińirgen atpal azamattar. Bulardyń árqaısysy týraly bir-bir kitap jazylsa da  artyq bolmas edi. Sondaı-aq, Oljas Súleı­menov, Nurtaı Ábiqaev, Amangeldi Shabdarbaev sekildi el aǵalary bozbala kezderinde Jarylǵapovtyń yqpalymen voleıbol oına­ǵanyn bireý bilse, bireý bilmeıdi. Oljas aǵamyz voleıboldy áli de tastaǵan joq. 1955-1972 jyldar ara­lyǵynda  Qazaq elinde  birde-bir oıyn voleıbol sekildi buqaralyq sıpat alyp, dál osy sport túri tárizdi bıik deńgeıge kóterile alǵan joq. Oktıabrdiń komandasynyń oıynyna jurt bılet taba almaıdy eken. Resmı jarystardy bylaı qoıǵanda, «Býrevestnıktiń» jattyǵýy­nyń ózine jankúıerler qaraqurym bolyp baryp júripti. Oktıabrdiń tól shákirti, dúnıe júziniń birneshe memleketiniń ulttyq quramalaryn bap­taǵan bilikti bapker, Keńes Odaǵynyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy  Gennadıı Parshın  qazir  Qazaqstan ulttyq quramasy­nyń bas jattyqtyrýshysy. Ol kisi bir esteliginde: «Oktıabr Qadyrbaıuly – tarıhı tulǵa. Ol ǵajap psıholog, keremet  uıymdas­tyrýshy bolatyn. Bizdiń ustazymyz úkimet múshesimen qalaı amandassa, aýla sypyrý­shymen de solaı amandasatyn. Onyń  ıntýı­sııasyna áli kúnge deıin qaıran qalamyn. Qaı oıynshyny qaı tusqa jumsaýdy, qaı oıynshyǵa ne aıtýdy qas-qaǵymda dóp basyp biletin. Ol sporttyń ǵylymsyz alǵa baspaıtynyn jurttan buryn túsindi. Bizdi ǵylymǵa baýlydy. Taǵy bir ereksheligi, bıik mansap ıeleriniń tilin tez tabýshy  edi. Kirgen kabınetinen máseleni sheship bir-aq shyǵatyn. Onyń boıynda adamdy úıirip alatyn ǵajap qasıet boldy. Al voleıbolǵa degen mahabbatyn tilmen jetkizý múmkin emes. Bas bapker kezinde alańǵa ózi sý seýip, doptyń jelin ózi tekserip, jattyǵý nemese oıyn josparyn eshkimmen sanaspaı ózi jasap,.. bir ózi on adamnyń jumysyn atqaratyn. Ol tamasha oıynshy boldy, al jattyqtyrýshylyq deńgeıine kelsek, bizdiń jattyǵý júıemiz Keńes Odaǵynyń ulttyq quramasynan kem túspeıtin», – dep aǵynan jaryldy. «Jaqsynyń aty ólmeıdi, ǵalymnyń haty ólmeıdi», dep osyndaıda aıtylsa kerek. Oktıabr Jarylǵapov ultyna jasaǵan qyzmetimen el alǵysyna bó­lengen baqytty adam. Ol 1969 jyldyń kókteminde, 37 jasynda ómirden ozdy. Ony jerleýge barǵan adamda esep joq, deıdi sol jaǵdaıǵa kýá bol­ǵandar. Sol kúni Almatynyń bar taksıi bir mezgilde toqtap, qazaq astanasy aıryqsha qaraly kúı keshti desedi. Oktıabrdiń  denesin  qara jerdiń  qoınyna tap­syryp  bolǵan soń júzdegen taksı botadaı bozdap, Almatynyń kóshesi azan-qazan bolypty... Temirhan DOSMUHAMBETOV, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń keńesshisi, QR Ulttyq Olımpıada komıtetiniń prezıdenti.