Kórmeniń taqyryby «Bolashaqtyń energııasy» dep ataldy. Bul zamanaýı álem úshin óte ózekti taqyryp. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev, elimizdiń tabıǵı baı energııa qorlaryna qaramastan, quramdas bóligi jańǵyrmaly energetıka bolyp tabylatyn jasyl ekonomıkany damytýdyń keleshegin boljap, ony ulttyq jobanyń ıdeıasyna aınaldyrdy. Respýblıkamyzda jasyl ekonomıka jáne jańǵyrmaly energııa kózderi (JEK) týraly aıtyp qana qoımaı, osy baǵytta aýqymdy jumys atqaryldy. Bizdiń ǵalymdarymyz men ınjenerlerimiz parnıktik gazdardyń shyǵaryndylaryn azaıtý máselelerimen aınalysady, «kún klasterin» damytady. Úshtóbe jáne Qaraǵandy qalalarynyń kásiporyndarynda tazalyǵy joǵary metallýrgııalyq kremnıı óndirildi. TMD-da alǵash ret tazalyǵy 99,6%, sodan keıin 99,99% quraıtyn joǵary sapaly kremnıı alý tehnologııasymen jumys isteıtin «Kaz Silicon» zaýyty iske qosyldy. Fransııanyń atom energetıkasy jónindegi komıtetiniń INES Kún energetıkasy ınstıtýty «Kaz Silicon» kremnıı zaýytynyń bul qasıetterin rastady. Jáne ol 2010 jyldyń sońynda Fransııaǵa resmı saparmen barǵan Elbasy N.Nazarbaevqa usynylǵan kún sáýleli modýlin daıyndaý kezinde qoldanyldy.
Qazaqstanda sonymen birge jel elektr stansalary quryldy. Otandyq ǵalymdar JEK salasyndaǵy ózderiniń ázirlemelerin usynyp qana qoımaı, jobalardy da júzege asyrdy. Zertteýler, tájirıbeler Memleket basshysynyń, Úkimettiń, salalyq mınıstrlikterdiń, sondaı-aq, BUUDB usynǵan naqty baǵdarlamalar boıynsha júrgizildi. Osynyń nátıjesinde bul jumys júıelik sıpatqa ıe boldy. «Qazaqstan-2050 Strategııasynda bul mindetterdi Prezıdent bylaı tujyrymdady: «Kómirsýtegi shıkizatynyń naryǵynda iri oıynshy bolyp qala otyryp, biz energııanyń balamaly túrlerin óndirýdi damytýǵa, kún men jeldiń energııasyn paıdalanatyn tehnologııalardy belsendi engizýge tıispiz».
Qazaqstannyń ǵalymdary men ınjenerleri tarıhı tujyrymdy tikeleı basshylyqqa alyp, iri jahandyq shara – EKSPO-2017 olar úshin jańa ǵylymı jumystarmen, kórmesin jańa ınnovasııalyq ıdeıalarmen, jobalarmen jáne jetistiktermen laıyqty qarsy alýǵa jumyldy. Osyǵan baılanysty elimizdiń eki iri ǵylymı uıymdary - Qazaqstan Ulttyq jaratylystaný ǵylymdary akademııasy (QazUJǴA) men Qazaqstan Ulttyq ınjenerlik akademııasy (QR UIA) EKSPO-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesi aıasynda WSEC-2017 Injenerler men ǵalymdardyń dúnıejúzilik kongresin ótkizý bastamasyn kóterdi.
Bizdiń bul forýmnyń taqyryby: «Bolashaqtyń energııasy: ınnovasııalyq ssenarııler jáne olardy júzege asyrý ádisteri». Kongress EKSPO-2017 taqyrybymen baılanysty jáne osy kórme aıasynda ótkiziledi. Bizdiń kongress ótkizýdegi basty ıdeıa álemniń joǵary dárejeli ǵalymdaryn, ekologtaryn, ınjenerlerin, energetıkterin álemdegi qazirgi tańdaǵy energetıka salasyndaǵy jańalyqtarmen jáne tujyrymdamalarymen tanystyrý, ony damytýdaǵy táýekelder men syn-tegeýrinderdi jetekshi trendter arqyly talqylaý jáne túsiný, eń bedeldi halyqaralyq uıymdarǵa, álemniń iri energetıkalyq kompanııalaryna jáne ınnovasııalyq fırmalarǵa pikirtalas úshin dıalogtik alań usyný bolatyn.
Energetıka salasyndaǵy izdenister boıynsha naǵyz kásibı jáne bilikti mamandar osy EKSPO-2017 kórmesine jınalmaq. Bizdiń kongress úshin mundaı sátti ári bilikti aýdıtorııa tabylmaıdy. Sondyqtan, EKSPO jáne WSEC maqsattary men mindetteriniń absolıýttik sáıkestigi kongress jumysynyń joǵary nátıjeliligine kepildik beredi, joǵary sınergetıkalyq nátıjeni qamtamasyz etedi.
Eki akademııanyń usynysyn elimizdiń Energetıka, Syrtqy ister, Bilim jáne ǵylym mınıstrlikteri qoldady jáne óte qıyn daıyndyq kezeńi barysynda ózara tyǵyz baılanysta jumys atqaryldy. Kongreske daıyndyq 2014 jyly bastaldy jáne ol respýblıkada jáne álemde úlken qyzyǵýshylyq týdyrdy. Bizdiń atsalysýymyzben kongrestiń negizgi organdary quryldy. Onyń ishinde ǵalymdar jáne bedeldi uıymdardyń basshylary men 23 eldiń kompanııalary kiretin Halyqaralyq baǵdarlamalyq komıteti de bar. Ony basqarý mindeti maǵan tapsyryldy. QR UIA prezıdenti, akademık Baqytjan Jumaǵulovtyń basqarýymen Uıymdastyrý komıteti quryldy. Kongressti ótkizýge daıyndyq barysynda biz otandyq jáne sheteldik áriptestermen ondaǵan kezdesýler, konferensııalar, ǵylymı sessııalar, keńester ótkizdik. Biz shet elderge saparǵa shyǵyp, WSEC-2017 daıyndaýda jáne ótkizýde kóptegen salalyq qurylymdarmen yntymaqtastyq týraly memorandýmdarǵa qol qoıdyq, qarqyndy jáne múddeli kelissózder júrgizdik, túrli halyqaralyq forýmdar men konferensııalardyń alańdaryn paıdalandyq.
Qazirgi tańda biz uıymdastyrý kezeńiniń qorytyndysyn jasaı otyryp, onyń jemisti bolǵanyn atap aıta alamyz. Kongreske 1000-nan astam jetekshi ǵalymdar, ınjenerler, álemniń 51 elinen iri kompanııalardyń basshylary men ókilderi qatysady. Oǵan IRENA – jańartylatyn energııa kózderi boıynsha halyqaralyq agenttigi, Masdar Ǵylym jáne tehnologııa ınstıtýty, «Jahandyq energııa» Halyqaralyq syılyq komıteti, Álemdik Energetıkalyq Keńes jáne basqa da uıymdar men birlestikter sııaqty bedeldi uıymdar qatysýyn rastady. Sondaı-aq, Halyqaralyq energetıkalyq agenttik (Fransııa); Germanııa Jel energııasynyń qaýymdastyǵy; Injenerlik istiń koroldik akademııasy (Ulybrıtanııa); Jańa tehnologııa, energetıka jáne ekonomıkalyq turaqty damý boıynsha agenttigi (Italııa) Astanada ótetin basqosýǵa kelmek. Qatysýshylardyń ishinde álemniń jetekshi energetıkalyq kompanııalardyń ókilderi, Nobel syılyǵynyń jáne «Jahandyq energııa» Halyqaralyq syılyǵynyń laýreattary, energetıka salasyndaǵy tanymal sarapshylar, ǵalymdar, ınjenerler, damý ınstıtýttary men memlekettik organdardyń basshylary men ókilderi de barshylyq.
Kongrestiń taqyryptyq mazmunyna jáne onyń baǵdarlamasyna biz álemdegi energetıkanyń eń mańyzdy, qyzyqty jáne perspektıvti damý baǵyttaryn kirgizýge tyrystyq. Nátıjesinde tórt taqyryptyq bloktardy qamtıtyn forýmnyń tujyrymdamasy aıqyndaldy: Birinshi blok «Búkilálemdik energetıkanyń 2050 jylǵa deıingi damýynyń keleshegi men ssenarııleri» taqyrybyna arnalǵan. Ony akademıkter Albert Bolotov jáne Qalyq Abdýllaev, professor Qaırat Bakenov basqarady. Ekinshi blok «Energetıkalyq trılemmanyń balansy: qaýipsizdik, qoljetimdilik jáne eko-logııalyq turaqtylyq» taqyrybyn qarastyrady. Oǵan «Samuryq-ENERGO» AQ basqarmasynyń tóraǵasy Almasadam Sátqalıev basshylyq jasaıdy. Akademıkter Uzaqbaı Qarabalın, Bolat О́jkenov jáne Energetıka vıse-mınıstri Baqytjan Jaqsalıev «Álemdik energetıkany jáne energetıkalyq naryqty damytý úrdisteri» taqyryby boıynsha úshinshi bloktyń jumysyn uıymdastyrady.
«Ǵylymı kadrlarmen qamtamasyz etý» tórtinshi blokty Bilim jáne ǵylym vıse-mınıstri basqarady. Osy bloktyń qosalqy jetekshileri retinde Joǵary oqý oryndary qaýymdastyǵynyń prezıdenti Rahman Alshanov jáne Almaty energetıka jáne baılanys ýnıversıtetiniń prezıdenti Erjan Syrǵalıev bekitildi. Taqyryptyq bloktar boıynsha kongress barysynda belgili taqyryptyq baǵytta on mamandandyrylǵan seksııa ótedi. Sondaı-aq, eki plenarlyq otyrys, dóńgelek ústelder, baspasóz-máslıhattary jáne basqa da is-sharalar ótkizý josparlanǵan. Osylaısha, salanyń negizgi taqyryptaryna ǵylymı jáne praktıkalyq turǵysynan nazar aýdarylatyn bolady. Taqyryptyq qamtylýdyń joǵary deńgeıin álemge aty shyqqan baıandamashylar qamtamasyz etedi, olardyń ishinde Nobel syılyǵynyń tórt laýreaty, «Jahandyq energııa» halyqaralyq syılyǵynyń onnan astam laýreattary, álemniń iri energetıkalyq kompanııalarynyń basshylary, halyqaralyq uıymdardyń ókilderi jáne energetıka salasyndaǵy jetekshi ǵalymdar men mamandar bar.
Biz usynylǵan baıandamalardyń kópshiligi taıaý bolashaqta tájirıbelik jolyn tabady degen senimdemiz. Jańǵyrmaly energııa kózderinen alynatyn energııa baǵasynyń turaqty tómendeýiniń jańa ǵasyrdyń basynda bastalǵan jalpyálemdik trendin jalǵastyratyn tehnologııalyq qana emes, sondaı-aq, ekonomıkalyq sheshimder tabysty bolady dep úmittenemiz. EKSPO-2017 kórmesine qatysýshy elder jádigerleriniń kóbi, Qazaqstanda tájirıbe júzinde paıdalaný úshin úlken qyzyǵýshylyq týdyrýda.
Jáne bul WSEC-2017 Dúnıejúzilik kongresindegi búkil álemniń ınjenerleri, ekologtary, ǵalymdary jaýaptaryn izdeıtin jáne usynatyn praktıkalyq tapsyrmalardyń bóligi ǵana.
Jańǵyrmaly energetıkanyń álemdik trendi aıqyn belgilengendikten, kongreste alys bolashaqqa baǵyttalǵan baıandamalar da tirkelgen. Olar jańa ǵylymı jetistikter men ınnovasııalyq tehnologııalar arqasynda iske asyrýǵa bolatyn jańa ıdeıalardy usynady. Álemdik ǵylymı-ınjenerlik qoǵamdastyqtyń biregeı forýmy qazirgi zamanǵy jáne bolashaq energetıkasyn damytýdyń mańyzdy mindetterin sheshýde súbeli úles qosady dep senemiz,. EKSPO-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesi bul jahandyq basqosýdyń tabysty ótetindiginiń shynaıy kepili bolmaq.
Nurtaı ÁBIQAEV,
SEC-2017 Halyqaralyq baǵdarlamalyq komıtetiniń tóraǵasy, Qazaqstan Parlamenti Senatynyń depýtaty, Qazaqstan Ulttyq jaratylystaný ǵylymdary akademııasynyń prezıdenti
