– Elshi myrza, Qazaqstan men Qytaı memleketteriniń basshylary arasyndaǵy joǵary deńgeıdegi kezdesý jylyna birneshe ret ótip júr. Eki el arasynda osyndaı saıası syndarly kezdesýler men únqatysýlardyń jıi ótýi ekijaqty baılanystarǵa oń áser etetini túsinikti. Eger naqtylaı tússek, ne qosyp-alar edińiz?
– Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń sarabdal saıasatynyń nátıjesinde Qazaqstan álem elderimen pragmatıkalyq jáne konstrýktıvti baılanystar ornatty. Sol elderdiń biri Qytaı bizdiń jaqyn kórshimiz jáne strategııalyq áriptesimiz bolyp tabylady.
Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy shekara máselesiniń sheshimin tabýy ózara senimdi kúsheıtti, elaralyq baılanystardy joǵary deńgeıge kóterdi.
Ekijaqty yntymaqtastyqty úılestirýde memleketter basshylarynyń jıi kezdesip turýynyń máni zor. Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen QHR Tóraǵasy Sı Szınpınniń turaqty kezdesýleri memleketter arasyndaǵy qatynastardyń qarqynyn joǵary deńgeıde saqtap turýǵa múmkindik beredi. 2015 jyly QHR kóshbasshysy Qazaqstan Prezıdentin Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń 70 jyldyǵy qurmetine Beıjińge, 2016 jyly qyrkúıek aıynda Hanchjoý qalasynda ótken G20 sammıtine, al 2017 jyly mamyr aıynda Beıjińdegi «Bir jol – bir beldeý» halyqaralyq yntymaqtastyq forýmyna shaqyrdy.
– Bıyl Qazaqstan men QHR arasynda dıplomatııalyq qatynastardyń ornaǵanyna 25 jyl toldy. Osy oraıda, elaralyq baılanystardy qandaı formýlamen aıshyqtar edińiz?
– О́tken 25 jyldaǵy Qazaqstan-Qytaı dıplomatııalyq qatynastaryn basqa memleketter úshin úlgi retinde usynýǵa bolady. Eki el arasynda rettelmegen saıası túsinbestik bolǵan joq. Ústimizdegi jyly saýda-ekonomıkalyq baılanystarymyz, jahandyq-qarjylyq daǵdarystyń keri yqpalyna qaramastan, oń ósimge bet burdy. Mádenı-gýmanıtarlyq saladaǵy baılanystarymyz, meniń oıymsha, bir-birimizdi jaqynnan tanýǵa múmkindik beredi. Bul bizdiń elderimiz arasyndaǵy baılanysty odan ári nyǵaıta túsedi.
– QHR Tóraǵasynyń Qazaqstanǵa bul jolǵy saparynan ne kútemiz?
– KHR Tóraǵasy Sı Szınpınniń bul sapary – sońǵy tórt jyldaǵy úshinshi sapar. Ol Astanaǵa alǵash ret 2013 jyldyń qyrkúıek aıynda keldi. Sol kezde Nazarbaev ýnıversıtetinde Jibek jolynyń qaıta jańǵyrýyna sebepker bolǵan tarıhı usynysyn aıtty. Qazir sol kezde aıtylǵan ıdeıa «Bir beldeý – bir jol» degen ataýmen álemniń birqatar elderinen qoldaýǵa ıe bolyp otyr.
Bul jolǵy sapar yntymaqtastyqtyń ekijaqty jáne kóp qyrly baılanystaryn keń qamtýymen erekshelenetini anyq. Memleketter basshylarynyń aldaǵy kezdesýinde saýda-ekonomıkalyq, kóliktik-tranzıttik, energetıkalyq, qarjylyq-ınvestısııalyq, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq, ǵylymı-tehnıkalyq jáne mádenı-gýmanıtarlyq máseleler talqylanady dep kútilýde. Sondaı-aq, jahandyq jáne aımaqtyq qaýipsizdik máseleleri de nazardan tys qalmaıdy dep oılaımyn.
BUU, AО́SShK, ShYU sııaqty halyqaralyq jáne aımaqtyq qurylymdar aıasyndaǵy yntymaqtastyq máselesi de osy jolǵy kezdesýdiń jeke-dara tarmaǵy bolýy múmkin. BUU-nyń Qaýipsizdik Keńesinde Qazaqstan men Qytaı sáıkesinshe turaqty emes jáne turaqty múshe mártebesine ıe ekenin belgili. Odan ózge, QHR Qazaqstannyń bastamasymen qurylǵan AО́SShK-ge tóraǵa bolyp tabylady. ShYU-daǵy tóraǵalyq Astana Sammıtinen soń Qazaqstannan Qytaıǵa ótedi. Kezdesý qorytyndysy boıynsha birqatar qujatqa qol qoıylady dep kútilýde.
– Qazaqstan men QHR arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń basym baǵyttarynyń biri – Jibek joly ekonomıkalyq beldeýi. Bul usynys boıynsha bizdiń elimizdiń birlesken jobalary týraly ne aıtasyz?
– QHR Tóraǵasy Astanany 2013 jyly Jibek joly ekonomıkalyq beldeýin qurý ıdeıasyn ilgeriletýshi oryn retinde tekke tańdap alǵan joq. Qazaqstan teńizge tikeleı shyǵatyn joly joq iri el bolsa da, Eýrazııa qurlyǵyndaǵy orny geografııalyq jáne geostrategııalyq jaǵynan óte tıimdi. Ornalasýy jaǵynan Eýropa men Azııa arasyndaǵy altyn kópir.
«Nurly jol» jańa ekonomıkalyq saıasaty bizdiń elimizdiń kóliktik-tranzıttik áleýetin kóteretin ınfraqurylym qalyptastyryp otyr. «Nurly jol» jańa ekonomıkalyq saıasaty men Jibek joly ekonomıkalyq beldeýiniń túıisýi Qazaqstan aýmaǵynda ornalasqan Qytaı – Qazaqstan – Reseı – Eýropa «Jańa Eýrazııalyq qurlyqtyq kópiri», «Transkaspıı baǵyty» (Qazaqstan – Zakavkaze – Eýropa) jáne Qytaı – Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran – Parsy shyǵanaǵy temir jol dálizderin tolyqqandy paıdalanýǵa múmkindik beredi.
«Qazaqstan temir joly» UQ» AQ-tyń málimeti boıynsha, 2016 jyly Qazaqstannan Qytaıǵa temir jol men jıyrma fýtty ekvıvalent boıynsha (JFE) 200 myń konteıner ótken. Eń qarqyndy ósim QHR – Eýropa – QHR baǵytynda baıqalýda – 104,5 myń konteıner JFE, 2015 jylmen salystyrǵanda eki ese kóp. 2017 jyldyń tórt aıynyń ishinde atalǵan baǵyt boıynsha 46 myń konteıner tasymaldanyp, byltyrǵy jyldyń osy kezeńdegi kórsetkishimen salystyrǵanda 2,5 ese ósim baıqalady.
Elbasy óziniń «Qazaqstannyń Úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty Joldaýynda 2020 jylǵa deıin konteıner tasymalynyń jyldyq kólemin 2 mln dana JFE-ǵa kóterý, odan túsetin jyldyq tabysty 4 mlrd AQSh dollaryna jetkizý mindetin qoıdy. Qazirgi tańda qazaq jeri arqyly júretin júk poıyzdarynyń baǵyttaryn kóbeıtý, Lıanıýngan portynda (Qytaıdyń Szıansý ólkesinde) ornalasqan Qazaqstan-Qytaı termınalynyń múmkindikterin keńeıtý, álemdegi eń myqty «COSCO Shipping» teńiz tasymaly korporasııasynyń «Qorǵas-Shyǵys qaqpasy» AEA-ǵa quryltaıshy retinde tartylýy bul maqsattyń iskerlik sıpatqa oıysa bastaǵanyn kórsetedi.
– Indýstrııalyq-ınnovasııalyq salada bizdiń elimiz úshin qandaı múmkindikter qarastyrylyp jatyr?
– Qazirgi ýaqytta eki memleket arasynda quny 28 mlrd AQSh dollaryn quraıtyn 51 joba boıynsha jumys júrgizilýde. Bul jobalar munaı hımııasy, metallýrgııa, mashına jasaý, ınfraqurylymdyq qurylys, kommýnıkasııa, qurylys materıaldary men qural-jabdyqtaryn shyǵarý, aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaıta óndeý salalaryn qamtıdy.
Qazir kópshiliktiń kóńilinde atalǵan baǵdarlama boıynsha Qytaıdan Qazaqstanǵa ekologııalyq talaptarǵa saı emes, eski zaýyttar men fabrıkalar kóshiriledi eken degen kúmán bar. Shyndyǵyna keletin bolsaq, bulardyń barlyǵy – zamanaýı jańa kásiporyndar. Meniń oıymsha, mundaı qate pikirdiń qalyptasýyna «kásiporyndardy kóshirý» degen termınniń paıdalanýyna baılanysty bolý múmkin. Qytaıda «kásiporyndardy kóshirý» degen sóz tirkesi sany Qytaıdyń óz qajettiliginen asyp ketken jergilikti kásiporyndardy shet elge shyǵarýǵa kómektesý sharalaryn bildiredi.
Qazaqstanda 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń memlekettik baǵdarlamasynyń iske asyrylyp jatqanyn eskere otyryp, kerisinshe, joǵary qosalqy quny bar ónim shyǵaratyn kásiporyndardyń qajettiligi sezilýde. Sondyqtan da, meniń oıymsha, osy baǵyttaǵy eki memleket arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń bolashaǵy zor.
– Úshinshi jańǵyrý – elimizde serpin alǵan jańa baǵyt. Onyń Qazaqstan-Qytaı yntymaqtastyǵyna tıgizer áseri jaıly pikirińiz qandaı?
– Úshinshi jańǵyrý Qazaqstan-Qytaı yntymaqtastyǵyna tek oń áserin tıgizedi dep oılaımyn. Memleket basshysy óz Joldaýynda aıqyndaǵan jańǵyrýdyń basym baǵyttary qazir QHR-da júrgizilip jatqan saıası jáne ekonomıkalyq reformalarmen úndesedi.
Oǵan mysaldy alystan izdeýdiń qajeti joq. «Ekonomıkany tehnologııalyq jańǵyrtýdy jedeldetý» basymdyǵy Qytaıdyń ınnovasııalyq baǵdarlamasymen úılesedi. Buryn Qytaı barsha úshin ónimin eksportqa shyǵarýǵa baǵyttaǵan «álemdik fabrıka» retinde qabyldansa, qazir ol óndiriske engizilip jatqan ǵylymı taldamalar men noý-haýlardy patentteý boıynsha álemde kóshbasshy orynǵa ıe. QHR ekonomıkasynyń 50 paıyzdyq ósimi «úshinshi ındýstrııaǵa», ıaǵnı qyzmet kórsetý salasyna tıesili.
Jalpy, Qytaımen tájirıbe almasý elimizdiń Úshinshi jańǵyrýynyń nátıjeli bolýy úshin qajet dep oılaımyn. QHR – turaqty damyp kele jatqan, bizdiń elmen baılanysyn strategııalyq deńgeıge kótergen el. Búginde Qytaı ekonomıkasynyń damý kórsetkishine álemdik qoǵamdastyq nazar aýdaryp, tájirıbesin udaıy zerdeleýde. Sondyqtan bizdiń el mamandarynyń olardyń tájirıbesinen úıreneri de, taǵylym alar tustary da jetkilikti.
– QHR Tóraǵasynyń Qazaqstanǵa sapary ShYU Sammıti men EKSPO-2017 kórmesi ashylar tusqa sáıkes kelip tur. Qytaıdyń balamaly energetıka salasyndaǵy qandaı tájirıbesi bizge qyzyqty dep oılaısyz?
– Qazaqstan Syrtqy ister mınıstrligi, «Astana EKSPO-2017» UK» AQ jáne Qazaqstannyń KHR-daǵy elshiliginiń Qytaıdyń Halyqaralyq saýdany yntalandyrý jónindegi komıtetimen birlesip júrgizgen jumystarynyń nátıjesinde Astanada ótkeli otyrǵan halyqaralyq kórmege Qytaı tarapynyń joǵary deńgeıdegi daıyndyǵy qamtamasyz etildi.
Qytaı balamaly energııa kózderin paıdalanýǵa erekshe kóńil bóletin, «jasyl energetıkany» damytý boıynsha álemde aldyńǵy oryndardy ıelengen memleket bolyp tabylady.
QHR-dyń Halyqaralyq saýdany yntalandyrý jónindegi komıtetiniń málimeti boıynsha, EKSPO-2017-ge Qytaıdyń 24 provınsııasy, avtonomdy aýdany jáne ortalyqqa tikeleı baǵynyshty qalalarynan 500-deı kompanııa ókilderi qatysady. Olar EKSPO-daǵy alańyn qazaqstandyq kásipkerlermen baılanys ornatý maqsatynda paıdalanýǵa nıetti. EKSPO bizdiń kásipkerlerge Qytaı ónimderiniń qyr-syrymen tanysýǵa, óndirýshilermen yntymaqtastyqtyń bolashaǵy boıynsha tikeleı kelissózder júrgizýge múmkindik beredi .
Qytaıdyń negizgi pavılonynyń urany «Bolashaqtyń energııasy, jasyl Jibek joly». Onyń jalpy alańy – 1000 sharshy metr. Zaldy bezendirý úshin ınteraktıvti 3D-tehnologııasy qoldanylǵan. Sondaı-aq, energetıkalyq jıyntyqtardyń fýtýrıstik úlgileriniń nusqalary, sonyń ishinde «jasandy kún», taǵy basqa eksponattar da qarastyrylǵan.
2017 jyldyń 5 shildesi Qytaı pavılonynyń EKSPO-daǵy Ulttyq kúni bolyp belgilendi. Onda túrli merekelik sharalar, sondaı-aq, Qazaqstan men QHR-dyń energetıkalyq jáne týrıstik saladaǵy yntymaqtastyq forýmdary ótedi. QHR pavılony jumysy kezinde, ıaǵnı 10 maýsym men 10 qyrkúıek aralyǵynda QHR ákimshilik birlikteriniń taqyryptyq kúnderiniń tizimi jasaldy.
Budan ózge, QHR-dyń EKSPO-2017-degi ekinshi pavılony «Qytaı aspazdyq óneri men mádenıetine» arnalmaq. Eki qabattan turatyn pavılonnyń alańy – 1700 sharshy metr. Birinshi qabatynda qytaılyq taǵamdardy usynatyn ataqty brendter bolady. Al ekinshi qabatta Qytaıdyń aspazdyq mádenıeti kórsetiledi. Onda Qytaıdyń árbir aımaǵy óziniń taǵam túrlerimen tanystyrsa, kompanııalary kelissózder júrgizip, kelisimsharttarǵa qol qoıady. EKSPO-daǵy «Qytaıdyń aspazdyq óneri men mádenıeti» pavılonynda 8 túrli Qytaı taǵamdaryn daıyndaý baǵyttarymen tanysýǵa bolady.
Osy tusta Qytaı aspazdyq óneri men mádenıeti» pavılonynyń qurmetti basshysy retinde ulty qazaq azamat, Qytaıdyń Halyqtyq saıası-konsýltatıvti keńesiniń múshesi, jazýshy Aqbar Májıt aǵamyz taǵaıyndalǵanyn atap ótý kerek.
EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesiniń Astanada ótkizilýi men Qytaı kásipkerleriniń oǵan qatysýǵa bildirip otyrǵan qulshynysy eki memleket arasyndaǵy jáne aımaqaralyq baılanystardy jandandyrý, kásipkerler arasynda baılanys ornatý, jasyl tehnologııalardy engizý, mádenı baılanystardy keńeıtý jáne týrıster tartý, Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy tatý kórshilik pen dostyq baılanystardy tereńdetý úshin úlken múmkindik týǵyzary sózsiz.
Áńgimelesken
Gúlbarshyn SABAEVA,
jýrnalııst, arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin
ALMATY
