Endi, jýrnalıst Azamat Qasymnyń «Qyryqúńgirdiń qupııasy qashan ashylady?» («Egemen Qazaqstan», 13 naýryz, 2017 jyl) degen maqalasyna qatysty Qyryqúńgirde 3000 jyldan asa kómilip jatqan qazaqtyń altyn saqa, kúmis keneıiniń syryn ashar sózimizge kóshelik. Negizinde, nebir zattyń ataýy atqaratyn qyzmetinen týyndaıdy. Asyq – maldyń jáne basqa jan-janýarlardyń sıraǵy men san jilikterin jalǵastyratyn, bir jaǵy qýys, bir jaǵy dóńes tórtkúl topsa súıek.
Sonymen, «Asyq» jalǵastyrýshy, topsa. Jáne de tek jan-janýar áleminde ǵana emes, adam balasynyń áleýmettik qarym-qatynasynda da erekshe mańyzy bolǵan. Qazaqta «Topsa kórgen» degen adamǵa qatysty sóz bar. Onyń mánisi – «jol-jorany, kópti kórgen kisi», qazirgi tilge salsaq zańger, quqyq bilgiri, quqyq qorǵaýshy-qamqor, qamshy. Ǵalym Muhtar Áýezov kezinde qyrǵyz eposyndaǵy Manastyń esimine kóńil bólip, onyń shyǵý tegi mıfologııaǵa qatysy barlyǵyn ańdatqan edi. M.Áýezovtiń nusqaǵan jolmen Manas batyrdyń atynyń zatyn tabý úshin epostyń ózine eneıik. Epostaǵy Manastyń ákesi alpys bes jastaǵy Jaqypulyna Buqar hanynyń qyzy Qanykeıdi alyp bermek bolyp quda túsedi. Istiń jóni qalaı bolar eken dep qumalaq – tólge tartady. «Tólgesin tartty tólegi. Basy tústi toǵyz dep, Aıaǵy tústi segiz dep». Qyrǵyz tiliniń sózdiginde qumalaq-tólge tartýǵa qyrǵyz baqsysy eliktiń qyryq bir asyǵymen bal ashqan. Joryq aldynda bal ashýǵa qatysqan asyq sakraldi-kıeli zat, erekshe tylsym kúshke ıe qasıeti bar qorǵaýshy, qamqorshy dep qabyldanǵan.
Qyryqtyń biri – Qydyr deımiz. Qyrǵyz halqy nege 41 asyqpen bal ashqan? 40 jáne bir asyq. «Aqyl ıesi adam osydan qyryq myń jyl buryn qalyptasqan» deıdi ǵylym. Olaı bolsa birińiz – Jaratýshy. Búkil qyryqty bar qylǵan qudiret. Fransýz tilinde «As» birinshi degen uǵym bergen. Rımdikterde «Man» bılik ataýy. Sonda, Manas – birinshi bılik ıesi. Qyryq bir asyqtyń sarqyty alty asyq Rım mádenıetinde de qasıetti sanalypty. Bizdiń dáýirimizge deıingi VII ǵasyrda irgesi qalanǵan Rım qalasynyń tórinde Terma atty mýzeıde alty asyq Romýl patshanyń ataqty forýmda tabylǵan kesenesinen shyqqan dinı rásimdik zattarmen birge tizilip tur. Urym patshasy men alty asyqtyń qandaı baılanysy bar? «Alty» sany fızıkalyq adamdy bildiredi. Qazaqta da qorymǵa asyq salý ǵurpy bolǵany málim.
Al «asyq» ataýynyń alǵashqy máni ne? Bul qazaq sóziniń syry aǵylshyn tilindegi «suraý» uǵymyn bildiretin As k sózinde ashylady. Etımologııalyq máni «ask call upon for information, inquire». Sáýegeıden saýalǵa jaýap kútý, suraý. Abaısha aıtsaq: adamı ǵylymnyń ǵalamı ǵylymǵa baǵynýy, erýi, uqsastyq izdeýi. «Sall» – oqylýy «qol» – suraý. Kóne qazaq tilindegi «qol» sóziniń bir maǵynasy: «Jón, júıe, yńǵaı, ret», ıaǵnı zań, quqyq. Rımdikter qandaı is bolsa da aldymen bal ashýǵa júginip, joramal jasap, jaqsylyq nyshanyn ańǵarýǵa, qylar istiń retin anyqtaýǵa, dúnıe kórkin boljaýǵa tyrysyp baqqan. Burynǵy orakýl, sáýegeı, kıiz kitapshy jaqsylyqty boljap, kópke paıda bolarlyq, zarary shyǵyp ketpes is qylýshy.
Qazaqtyń asyǵy Rım qalasynan ózge Ystanbul shaharynda arheologııalyq murajaıynda kıeli, rásimdik zat retinde kórmege qoıylǵany kóp halyqtyń asyqqa tanymdyq dúnıe ispettes paıdalanǵanyn baıqatady. Endi, mine, Qyryqúńgir asyqtary tipti tereń túpke – arǵy órkenıet, mádenıetke áketedi. Bul asyqtardyń bir shetinde tumar retinde taǵylǵan tesikteri bar eken, eki sheti egelgen, qyzyl túske boıalǵan.
Atam zamanǵy qaraúńgirlikter asyqty tumar qylyp taqsa, Ashına tuqymy asyqty óz teginiń bılik tańbasyna tańdaǵan. Kóne soǵdı tilinde «asyq» sóziniń máni – taý tekesi. Kulteginiń tasynda qytaı sheberleri bezendirgen taý tekesiniń beınesi – sımvol. Bul sımvol – tańba bergi mezgil týyndysy. Al, Abaı elindegi Qyryqúńgirge qonystas burynǵy Abyraly aýdannyń ortalyǵy Qaınarǵa taqaý jerdegi Qaraóleńde taý tekesiniń tabıǵı tulǵasy qara tasqa salynǵan sýreti «Men barmyn, men mundamyn» deıdi.
Ejelden qulaqqa sińgen sóz bar: «Barlyq jol Rımge aparady» degen. Durys-aq. Al, sol bar jol qaıdan bastalady. Mine, osy suraqqa Qyryqúńgir men Qaraóleńniń asyq-taý tekesi «Bizden – Qazaqtan» dep jaýap beredi. Túrki qaǵandary aıtatyn sóz de Saryarqada týǵan. Iаǵnı, taýteke sımvolynyń túp maǵynasy «topsa», «asyqpen» astasqan Kúltegin jazbasyndaǵy «Joǵaryda kók Táńiri, Tómende qara jer jaralǵanda, ekeýiniń arasynda adam balasy (kisi) jaralǵan» degen sózge baryp qosylady. Budan biz túrkilik dúnıetanym negizi boıynsha Aspan men Jerdiń arasyndaǵy topsa – túrikter, ıaǵnı kóshpeliler degen mıfologııalyq dinı tanym qalyptastyramyz.
Qazaq dalasy, qazaq balasy búkil álemge jol kórsetýshi, sabaq berýshilik dástúriniń tarıhy.
Taǵy da qazaqtyń aqyny Maǵjan Jumabaev tym ertede Alpy, Balqan asyp ketken aǵaıyn baýyrlarǵa: «Alaly altyn saqa atyspap pa ek, Tebisip bir tósekte jatyspap pa ek? Altaıdaı anamyzdyń aq sútinen Birge emip, birge dámin tatyspap pa edik?» dep ortaq Otanǵa oralýǵa shaqyrǵan edi. Shynynda da, adam balasyna aı ortaq, kún ortaq desek, adamzatqa oı da ortaq.
Anyǵyn aıtqanda, Romýl patshanyń alty asyǵy, Qaraúńgirdiń tumar asyǵy Kúlteginiń tańba-asyǵy adamzattyq órkenıettiń bárimizge de birdeı ortaq, tıesili ekenin bildiredi-aý!
Marat Azbanbaev,
Qaraǵandy oblystyq sotynyń sýdıasy
QARAǴANDY
