Arab-Parsy shyǵanaǵy elderi arasyndaǵy shyrǵalań

Saýd Arabııasynda jýyrda 20-21 mamyrda ótken AQSh-Islam álemi sammıti aıaqtala salysymen Arab-Parsy shyǵanaǵy elderiniń arasyna jik tústi. 
Parsy shyǵanaǵyndaǵy arab memle­ket­teriniń yntymaqtastyq keńesi (PShAMYK) uıymyna múshe elder arasynda Qatarǵa baılanysty tereń dıplomatııalyq daǵdarys oryn aldy. Uıymnyń beldi músheleri – Saýd Arabııasy, Birikken Arab Ámirlikteri jáne Bahreınmen qosa iri memleket Mysyr, sondaı-aq, Maldıv araldary, soǵys otyna oranǵan Lıvııa men Iemenniń úkimetteri Qatarmen dıplomatııalyq baılanystaryn úzip, keıbireýi, tipti, qurlyqtaǵy, áýedegi, teńizdegi barlyq qatynasyn toqtatty. 
Qatar azyq-túlik salasynda kórshilerine táýeldi bolǵandyqtan, saıası shıelenistiń saýda-ekonomıkalyq saldarlary aýyr bolatyny sózsiz. Qatardyń bırjasy 5 maýsym kúni 8%-ǵa quldyraǵan, el halqy saýda ortalyqtaryna aǵylyp, azyq-túlikterdi jappaı satyp alyp jatyr. Bul shıelenis aımaq elderiniń munaı-gaz eksportyna áser ete qoımas, degenmen, munaı baǵasyna áseri bolatyny anyq. 
Tarqatyp aıtar bolsaq, eń aldymen, Bahreın Qatarǵa qatysty el qaýipsizdigi men turaqtylyǵyn shaıqaltyp, ishki isine aralasty, terrorızmge qoldaý kórsetti degen málimdeme jasady. BAÁ qatarlyq dıplomattarǵa elden shyǵýǵa 48 saǵat berdi. Ámirlikterdiń Etihad Airways, Emirates and Flydubai sııaqty áýe kompanııalary Dohaǵa jáne Dohadan ushatyn barlyq áýe reısterin toqtatty. Shyǵanaq elderi Qatar Airways kompanııasynyń ushaqtaryna óz áýe keńistikterin japty. Mysyr Arab Respýblıkasy Qatardyń ózine baǵyttalǵan dushpandyq áreketterge barǵanyn basa aıtty. 
BAÁ Dohanyń terrorlyq, ekstremıstik jáne «Musylman baýyrlar» sııaqty sek­tanttyq toptarǵa qoldaý kórsetkenin aıryq­sha atap ótti. Saýd Arabııasy Qatar­dy aımaqtyń turaqsyzdyǵyna qyzmet etetin «Musylman baýyrlar», Ál-Kaıda, DAISh, áskerı mılısııalar sııaqty zańsyz uıymdarǵa kómektesti dep aıyptap, Dohanyń Iemendegi áskerı operasııa­lardan alystatylatynyn málimdedi. Ký­veıt, Oman elderi birshama ustamdy kóz­qa­ras bildirgenimen, Iordanııa koroli Ab­dýl­la II Hamas sııaqty radıkaldy toptardy qoldaǵany úshin Qatardy Arab mem­leket­teri lıgasynan múshelikten shyǵarý qajet­tigin aıtty.
Osylaısha, Saýd Arabııasy bastaǵan birqatar arab elderiniń Katarmen dıp­loma­tııalyq jáne ekonomıkalyq baılanysta­ryn toqtatýy buryn-sońdy bolmaǵan ja­za­laý sharasyna uqsaıdy. Sondaı-aq, Qatar­ǵa Hamas pen Hızbolla sııaqty, basqa da ıs­lamıstik toptarmen baılanysy bar degen aıyp taǵylyp otyr.
Endi daǵdarystyń basty sebepterine kelsek, 24 mamyr kúni Qatar aqparat agenttigi Qatar ámiri Tamım ıbn Hamad ál-Tanıdiń Irannyń jańadan saılanǵan prezıdenti Hasan Rýhanımen telefon arqyly sóılesip quttyqtaǵany, Irannyń ıslam álemindegi salmaqty kúsh ekenin aıtqany, onymen sanasý kerektigin bildirgeni, arab elderiniń Iranǵa dushpan bolýyna eshqandaı sebep joq ekeni jóninde málimdeme jasaǵany týraly aqparat taratty. Onda, sonymen qatar, Hamas pen Hızbolla uıymdarynyń zańdy azat etý qozǵalystary, Hamas uıymy Palestına halqynyń zańdy ókili ekendigi týraly aıtylǵan. 
Saýd Arabııasynyń «Rııad», Ámir­lik­ter­diń «Sky News» sııaqty yqpaldy medıa al­paýyttary osyndaı aqparattar legin toq­taýsyz taratty. Bul, bir jaǵynan, Taıaý Shyǵystaǵy aqparattyq oıyndardyń jar­qyn kórinisi boldy. Keıin Qatardyń syrtqy ister mınıstrligi mundaı qarama-qaıshy saıası málimdemelerdiń jasalmaǵanyn, hakerlerdiń agenttik saıtyna zańsyz kirip, jalǵan aqparatty jarııalaǵanyn aıtyp aqtaldy. Mundaı málimdemege qalǵan arab elderi sengisi kelmedi. 
Bir qyzyǵy, bul oqıǵalar Saýd Ara­bııa­synyń Er-Rııad qalasynda 20-21 mamyr kúnderi ótken AQSh-Islam álemi sam­mıtinen keıin oryn alyp otyr. Sol kezden beri Shyǵanaq aımaǵynda jańa saıası tepe-teńdik qalyptasty, jaǵdaı birshama ózgerdi. Sammıtte AQSh prezıdenti D.Tramp aımaqtaǵy jańa saıasatynda Saýd Arabııasy bastaǵan strategııalyq seriktesterine súıenetinin, mindetter men jaýapkershilik júginiń birazy aımaqtaǵy odaqtas elderge artylatynyn bildirgeni málim. Sammıt aıasynda terrorlyq toptarmen kúresti kúsheıtý úshin jalpy somasy 110 mıllıard AQSh dollaryn quraıtyn áskerı kelisim-shartqa qol qoıylǵany beker emes. 
Iemen soǵysynan qaltasy qaǵylyp, qajyǵan Saýd Arabııasyna moraldyq, áskerı qoldaý kórsetilýi Er-Rııadtyń aımaqtaǵy álsiregen ustanymyn birshama nyǵaıta tústi. Tramp pen odaqtastarynyń Taıaý Shyǵystaǵy birlesken saıasaty arab elderi aımaǵynda saıası-áskerı yqpalyn arttyrǵan Irandy qyspaqqa alyp, qorshap, múmkindigin shekteýge kelip saıady. Al Qatar Iranmen baılanysyn buzǵysy kelmeı, onymen qaqtyǵysýdan ózin aýlaq ustaǵysy keledi. Onyń ústine, eki eldiń offshor aımaǵynda ortaq iri gaz ken orny jáne bar. 
Bul jaǵdaı onsyz da kúrdeli Iran-Saýd Arabııasy qatynastaryn tyǵyryqqa tirep, shıelenistiretini aıtpasa da túsinikti. Al Qatar tarapy joǵaryda atalǵan ótkir málimdemelerdi shynymen jasaǵan bolsa, Er-Rııad sammıtiniń negizgi maqsattaryn joqqa shyǵarǵany bolady. Al bul óz keze­ginde seriktesteriniń ashý-yzasyn týǵyzyp otyr. Er-Rııadtaǵy sammıtte Qatardyń keı­bir qarýly toptardy qoldaǵany tilge tıek etilip, eshkimge baǵynbaıtyn táýelsiz, bir­betkeı baǵytta damyp bara jatqany jıi aıtyldy. Ártúrli kúmándi qarýly top­tarǵa qarjylaı qoldaý kórsetti degen aıyp taǵyldy. Osyndaı ujymdyq jaza­laý sharalary arqyly Saýd Arabııasy bas­taǵan PShAMYK elderi Dohany kúshpen óz aıt­qandaryna kóndirgisi keletini baıqa­lady. 
Bahreın saıası-demografııalyq qury­lymyna baılanysty PShAMYK elderi ara­syndaǵy eń álsiz býyn bolǵandyqtan, Saýd Arabııasy úshin bul óte shetin másele. Sebebi, osyndaı úrdister jıileı beretin bolsa, aımaqtyq ıntegrasııalyq uıymnyń keleshegine balta shabylýy ábden yqtımal ekenin Er-Rııad jaqsy túsinip otyr. Negizi, bul saıası prosesterdi Saýd Arabııasy nemese shıǵa-sýnnı arasyndaǵy básekelestikten góri, ıslamızm, saıası ıslam faktory turǵysynan túsindirgen jón. 
2011 jyly kúlli arab álemin sharpyǵan «Arab kóktemi» atty halyq kóterilisteri nátıjesinde keıbir dıktatýralyq júıeler kúırep, ornyna Týnıs, Mysyr, Lıvııa sııaqty elderde demokratııalyq saılaý jolymen bılik basyna saıası ıslam ókilderi kelgeni belgili. Ásirese, arab áleminde keń qanat jaıǵan, ózindik damý doktrınasy bar, burynnan beri áskerı júıe tarapynan qysym kórip kelgen yqpaldy saıası-dinı uıym – «Ihýan» («Musylman baýyrlar») jamaǵaty kúrt kúsheıdi. Ihýan aımaqtaǵy sáláfı aǵymynyń basty ıdeologııalyq básekelesi bolyp tabylady. Mysyrda 2012-2013 jyldarda uıymnyń ókili Muhammed Mýrsı el prezıdenti boldy. Týnıste de atalǵan toptar saıası bılikke jaqyndady. Iordanııada da olardyń yqpaly artyp, Sırııa (qarýly) oppozısııasynyń beldi kúshteriniń birin tolyqtyrdy. Sol kezeńde Katarǵa atalǵan saıası prosesterge qarjylyq qoldaý kórsetti degen aıyp taǵyla bastady. Ásirese, Saýd Arabııasy men Birikken Arab Ámirlikteri mundaı ózgeristerdiń beleń alyp, taralýynan seskenip, Mysyrda áskerı-zaıyrly toptarǵa qoldaý kórsetken. 2014 jyly Qatar seriktesteri qoıǵan shart­tardy oryndaýǵa ýáde berip, keıbir áre­ketterinen bas tartqan edi. Biraq, odan keıin belgili sebeptermen Qatar men PShAMYK elderiniń arasy ońala qoıǵan joq. 
Osylaısha, sol kezden-aq arab elderi ıslamısterdi qoldaıtyn jáne olarǵa qarsy turatyn eki topqa bólindi. Aımaq elderiniń syrtqy saıasaty sol toptardy qoldap, qoldamaıtynyna baılanys­ty anyqtaldy. Mamandardyń aıtýynsha, Qatar osyndaı ıslamıstik toptardy óziniń syrtqy saıasatyn ilgeriletý jáne yqpalyn arttyrý maqsatynda paıdalanyp, halyqaralyq qaqtyǵystarda dáneker rólin atqaratyn belsendi aımaqtyq kúshke aınalǵan. Al mundaı kózqarasty joqqa shyǵaratyn jergilikti sarapshylardy tyńdasaq, aımaqtaǵy terrorızmdi qoldady degen aıyppen nemese jalamen barlyq kináni Qatardyń moınyna artý úshin osyndaı naýqan júrip jatyr-mys. 
AQSh-tyń memlekettik hatshysy R.Tıl­lerson taraptardy birlikke shaqyrdy. Alaı­da, AQSh máselege qatysty aıtar sózin Er-Rııadta aıtyp qoıǵan. Sondyqtan Vashıngton áliptiń artyn baǵyp, Saýd Ara­bııasy arqyly áreket etýi yqtımal. «Er-Raı ál-Iаým» gazetinde jarııalanǵan maqa­lada eger Doha yńǵaıǵa kelmese, Qatarda bılik aýysýy múmkin ekendigi kóldeneń tar­tylady. О́ıtkeni, keıbir taraptarǵa Saýd Arabııasy AQSh-pen qalaı jaqsy qa­rym-qatynasta bolsa, Qatardyń da sondaı ıkemdi, beıimdelgish saıasat ustanǵany tıimdi. 
Qatarǵa halyqaralyq qysym kúsheı­gen­dikten, Doha ózine jaqyn elder – Túr­kııa­men, Omanmen, tipti Iranmen jáne Re­seımen jaqyndasady degender de bar. Reseı atalǵan uıymnyń ishki isine aralasýdan ózin alys ustap, beıtarap kózqaras bildirdi. Reseı sarapshylarynyń basym bóligi de osyndaı pikir bildirýde. Qatarda áskerı bazasy bar Túrkııa bolsa, taraptardy tatý­lastyrýǵa ázir ekenin sezdirip úlgerdi. Keı­bir túrik sarapshylary jaǵdaıy qıyndaǵan Ka­tarǵa kómek qolyn sozý kerek dese, endi bir bóligi aralaspaý kerek degendi meń­zeıdi. Kýveıt araaǵaıyndyq jasaýǵa nıet bil­dirgenimen, Saýd Arabııasynyń medıasy mun­daı bastamaǵa oryn joq ekenin jazdy. Bir­shama beıtarap saıasat ustanatyn, Iran­men jaqsy qarym-qatynastaǵy Oman da bi­timgershilik ról atqarǵysy keletin sekildi. 
Bul oqıǵalar Sırııa men Palestınadaǵy ahýalǵa da óz áserin tıgizýi múmkin. Osy oqı­ǵalardan keıin Mosýl men Raqqada, Dáır-áz-Zor mańyndaǵy sheshýshi qaqtyǵystardan keıin saıası tepe-teńdik birshama ózgeredi. Sonymen birge, Izraıl men Shyǵanaq elderi jaqyndasyp otyrǵan kezde Qatardyń Palestınadaǵy «Hamas» uıymymen jáne kórshi eldegi basqa da uıymdarmen baılanystaryn shekteý basty maqsattardyń biri bolýy yqtımal. 
Osylaısha, Taıaý Shyǵystaǵy «Arab kóktemimen» bastalyp, Lıvııa, Irak, Sırııa soǵysyna jalǵasqan keń kólemdi azamat soǵysy kezeńi saıabyrsyp, jańa geosaıası jaǵdaıdaǵy áskerı-saıası dıplomatııa kezeńi bastaldy deýge bolady. 

Janat MOMYNQULOV, 
fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty, shyǵystanýshy