Bul ıdeıa maqaladaǵy «Ulttyq biregeılikti saqtaý» degen taraýda keńinen aıtylǵan. Onda avtor «Ulttyq jańǵyrý degen uǵymnyń ózi ulttyq sananyń kemeldenýin bildiredi» dep túıindegen. Onyń eki qyry bar. Birinshisinde, ulttyq sana-sezimniń kókjıegin keńeıtý, ekinshisinde, ulttyq bolmystyń ózegin saqtaı otyryp, onyń birqatar sıpattaryn ózgertý dep naqty atap kórsetken.
Shyn máninde, qoǵam jańǵyrýy úshin – ony belsendilikpen atqaratyn adamnyń sanasy jańǵyrýy kerek. Qoǵamdyq sana jańǵyrmaı, adamnyń bolmys-bitimi ózgermeıdi, rýhanı turǵyda túleı almaıdy. Onyń bastaý-bulaǵynda halqymyzǵa tán ulttyq salt-dástúrler turǵany anyq. Elbasy da rýhanı túleýdiń tamyryn tap basyp, baǵyt-baǵdaryn aıqyndap, damý joldaryn naqtylap berdi. Mysaly, ol óz eńbeginde «Ulttyq salt-dástúrlerimiz, tilimiz ben mýzykamyz, ádebıetimiz, joralǵylarymyz, bir sózben aıtqanda ulttyq rýhymyz boıymyzda máńgi qalýǵa tıis», dep tujyrymdady.
Qazaqstannyń árbir azamatynyń sanasynda jańa serpilis bolý úshin, ol ózi eńbek etetin salada rýhanı jańǵyrýdy bastan ótkerýi tıis. Máselen, sot júıesiniń rýhanı órleýiniń altyn arqaýy, ómirsheń ózegi – bılerdiń ádil tóreliginde, sheshendik ónerinde jatyr.
Bala jastan adal turyp, aq sóıleýdi ar-uıattyń ólshemi dep bilgen bala bıler saqa bılerdiń ónegesin alyp, ádil bıliktiń álippesin erte jastan-aq tereń meńgergen.
Búkil bir eldiń daýyn bir aýyz sózben ádil sheshe bilgen, týǵanyna tartpaı, týrashyl dana sheshim shyǵarǵan suńǵyla bıler el ishinde az bolmaǵan. Sonaý Maıqy bı zamanynan halyqqa keń taraǵan ádil bılerdiń ónegeli bılik sheshimderi ǵasyrlar boıy presedenttik úlgige aınalyp, XX ǵasyrdyń basyna deıin saqtalyp keldi. Ondaı úlgilerdi akademık, bilikti zańgerimiz Salyq Zımanov qurastyrǵan «Qazaqtyń ata zańdary» degen on tomdyq eńbeginen barynsha oqyp, bilýge bolady.
Zamana kóshimen ilesip bizge jetken ádil qazy, adal bıler júrgizgen sot sheshimderi áli kúnge deıin óz mańyzdylyǵyn joıǵan joq. Olar ustanǵan ımandylyq, adaldyq, ádildik, týrashyldyq prınsıpin búgingi sýdıalar da myqtap ustanǵany abzal der edim. Olaı deıtinimiz, ol kezeńniń bıiniń boıynda barlyq ónerdiń jıyntyǵy, qazirgi kezde jeke-dara qalyptasqan bılik etýdegi barlyq salanyń negizi jatqanyn baıyptaýǵa bolady.
Bul jóninde belgili qoǵam qaıratkeri Názir Tórequlovtyń «Ertedegi bir bıdiń ózi osy kúngi sottyń da, prokýrordyń da, mılısııanyń da, qanshama mekeme, uıym basshylarynyń da qyzmetin atqaryp kelgen», degen sózinde tereń mán jatyr. Bul oıǵa tolyqtaı qosylamyz.
Al qazirgi kezde qyzmet atqaryp júrgen sýdıalardyń barlyǵy da joǵarydaǵy talap deńgeıinen shyǵyp jatyr dep aıtýǵa áli erte. Búginde shyǵarylyp jatqan sheshimderdiń túgelge jýyǵy osyndaı talapqa saı kelmeıtinin de moıyndaýymyz kerek. Birinshi ınstansııada qabyldanǵan sot sheshimderin kelesi sot satylarynda túzetýge májbúrmiz. Joǵary standarttarǵa saı bolý úshin jas mamandardy aldyn ala daıyndaýǵa tıispiz. Shyntýaıtynda, oqýyn bitirip kelip, sot júıesine qyzmetke jańa kirisken jas mamandardyń birde tájirıbesi, birde biliktiligi jetispeı, ádil sheshim shyǵarýda keıde kemshin túsip jatady. Olarǵa bıler sotynyń qyr-syryn bastapqy bilim ordasynan bastap sińirý kerek. Sondyqtan da sheshendik óner men ádil bılerimizdiń baı tájirıbeleri týraly jastarǵa neǵurlym tereń uǵyndyrǵan jón. Ásirese, bolashaqta zańger bolamyn, quqyq qorǵaý organdarynda eńbek etemin dep, aldyna úlken maqsat qoıǵan jas býynǵa mektep qabyrǵasynda bılerdiń ónegeli jolyn oqytyp, sheshendik ónerge baýlyp, quqyqtaný joǵary oqý oryndarynda arnaıy kýrstar oqytylýy qajet.
Biz júrdek ýaqyt kún tártibine qoıyp otyrǵan osy ózekti taqyrypty sheshýdiń naqty joldaryn qarastyrýǵa kirisip te kettik. Atap aıtqanda, Joǵarǵy sot janyndaǵy Sot tóreligi akademııasynyń magıstranttaryna arnap, «Qazaq halqynyń dástúrli quqyǵy jáne bıler soty» arnaıy oqý-ádistemelik quraly ázirlenýde. Akademııanyń oqý baǵdarlamasyna «Qazaq bıleriniń sheshendik óneri» arnaıy kýrsyn engizý josparlandy. Mine, osyndaı irgeli bastamalar joǵaryda aıtylǵandaı, sot júıesinde bıler sotynyń ozyq dástúrlerin berik ustanǵan bilikti sýdıalardyń qoǵam talabyna saı jumys isteýiniń myzǵymas irgetasyn qalaıdy dep úmittenemin.
Teginde, qazaqtyń sheshendik ónerin barynsha meńgerip, bıler sotynyń baı dástúrine saı, ar men adamgershilik ólsheminen attamaý – qoǵam músheleriniń bárine de tán bolǵany abzal. Eki tarap ta ádil bıliktiń sheshimin moıyndaýy kerek. Osyǵan qoǵam barynsha daıyn bolǵany jón. Bul bizdiń dástúrimizde burynnan bar úrdis. Ata-baba qanymen boıymyzǵa sińgen qundylyqtardyń birinen sanalady. О́ıtkeni, burynǵylar bıler sózin tyńdap, aıtqanyn eki etpegen. Búgin de eki jaq psıhologııalyq jaǵynan daıyn bolyp, ádil sot sheshimin múltiksiz oryndaýy tıis. Osylaısha sotqa júgingen adamdardyń quqyqtyq mádenıeti artqan saıyn, sot júıesine degen senimi de nyǵaıady, zańdy syılaýǵa mashyqtanady.
Osy úrdis Elbasy aıtqandaı, ádil sot júıesine degen el-jurttyń qurmetin arttyra túspese, kemitpeıdi. Sondyqtan, birtutas ultty qalyptastyrý aıasynda tarıh tereńine kóz jiberip, ózimizdiń ulttyq salt-dástúrimizde myzǵymastaı saqtalǵan bıler sotynyń ádil tóreliginen taýsylmas taǵylym alǵanymyz durys bolar edi. Iаǵnı, búginde tól tarıhymyzǵa, san ǵasyr jalǵasyn tapqan ulttyq ádet-ǵurpymyzǵa barynsha den qoıý arqyly jas býyndy, birtutas ónegeli ult ókilderin tárbıeleý qajettigi kún tártibinen túspeýi kerek. Prezıdent aıtyp otyrǵan qazaqstandyq biregeılik, bolashaqtyń birtutas ultyn qalyptastyrý qaǵıdasy sonda ǵana túpkilikti sheshimin tabady dep bilemiz.
Táýelsizdigimizdi baıandy etý jolynda birtutas ultty qalyptastyrý asa mańyzdy. Bul oraıda, Elbasynyń osy eńbegindegi «Men qazaqstandyqtardyń eshqashan buljymaıtyn eki erejeni túsinip, baıybyna barǵanyn qalaımyn. Birinshisi – ulttyq kod, ulttyq mádenıet saqtalmasa, eshqandaı jańǵyrý bolmaıdy. Ekinshisi – alǵa basý úshin ulttyń damýyna kedergi bolatyn ótkenniń kertartpa tustarynan bas tartý kerek» degen oıly pikiriniń orasan zor tálimdik-taǵylymdyq máni barshamyzǵa úlgi bolsa deımin.
Bul jerde Memleket basshysy «ulttyq kod» máselesin bekerge birinshi orynǵa qoıyp otyrǵan joq. Biz endigi kezekte «ulttyq kodty» – ulttyq ıdeologııamyzdyń túpqazyǵy dep tanyp-bilýge tıispiz. Al elimizdegi ulttyq ıdeologııanyń basty qaǵıdattaryna – ulttyq múddemizdiń birden-bir qaınar kózi sanalatyn táýelsizdigimizdi kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, máńgilik baıandy etý kiredi.
Memleketimizdiń táýelsizdigin aıqyndap turatyn basty atrıbýttary jeriniń tutastyǵy men shekarasynyń bekemdigi, tili men diliniń órkendeýi halqymyzdyń birtutastyǵyn kórsetedi. Ata-babamyzdyń el basyna qıyn-qystaý kún týǵanda ultaraqtaı jerin ózgeniń ýysyna ustatpaǵan erlik isin urpaqtar jadyna sińdire bilýimiz asyl paryzymyz bolyp tabylady. Olar asa qıyn kezdiń ózinde de el birligin saqtap, jaý kelgende judyryqtaı jumyla bildi. Týǵan elimizdi, qasıetti jerimizdi qyzǵyshtaı qorǵaǵan jasampaz isterin biz eshqashan umytpaı, jańǵyrta berýge tıispiz. Álemde toǵyzynshy oryndy ıemdengen keń-baıtaq jerimizdi «attyń tuıaǵymen, naızanyń ushymen» qyraǵy qorǵaǵan olardyń dańqty jolyn búgingi jáne keler urpaqtyń sanasyna tereń sińdire bilýimiz qajet.
«Ulttyq rýhtyń negizi – ulttyq tilde» degen ataly sóz bar. Aıtaıyn degenim, ultymyzdyń qadir-qasıetin aıqyndap turǵan belgi – ol ózimizdiń kúndelikti qoldanysta júrgen ana tilimiz. Myńdaǵan jyldan beri ulttyq salt-sanamyzdy jalǵastyryp kele jatqan úzilmes ózegi – osy týǵan tilimizde jatyr. Osy oraıda, bolashaq urpaqtarymyz atadan balaǵa mıras bolǵan rýhy kúshti til ónerin zaman talabyna saı órkendete bilýi tıis. Til óneriniń damýymen qatar, halqymyzdyń ádet-ǵurpy, salt-dástúri rýhanı jańǵyrýdy odan ári arttyryp, «ulttyq kodymyzǵa» birden-bir negiz qalaıdy dep oılaımyn.
Barsha qazaqstandyqtardyń birtutas ult bolyp uıysýy úshin, eń aldymen, ulttyq sanany jańǵyrtýmen qatar, joǵarydaǵy rýhanı qundylyqtardy óskeleń urpaqtyń jadynda jańǵyrtýǵa meılinshe kúsh-jiger jumsap, tıimdi ádistermen jetkize bilýge mindettimiz.
Biz týǵan jerimizdiń, ósken aýylymyzdyń, órken jaıǵan óńirimizdiń tarıh betine túsken shejireli ómir-derekterimen qaı jaǵynan da maqtana alamyz. Elbasynyń «Qazaq tarıhynda qazaq uıalatyn eshteńe joq» degenindeı, baı tarıhymyzdy jastarǵa úlgi tutqanymyz jón.
«Týǵan jerge týyńdy tik!» ıdeıasymen árqaısymyz ósip-ónýimizge tuǵyr bolǵan, bilim-ǵylymǵa baýlyǵan altyn uıa mektebimiz ben aýylymyzǵa qoldan kelgenshe qolǵabys tıgizip, rýhanı kómek kórsetýde kópke úlgi bolatyn óreli isterdi ómirsheń etý – azamattyq boryshymyz. Sonda ǵana jastarymyzdyń ón-boıynda ózderi túlep ushqan týǵan jerge degen perzenttik sezim jańǵyryp, el tarıhyn ózgeshe áspetteıtin, erekshe qurmet tutatyn, eldik bıik múdde turǵysynan qaraıtyn otanshyl sezim oıanary haq.
Bul turǵyda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Árıne, týǵan jerdiń tarıhyn bilgen jáne ony maqtan etken durys. Biraq, odan da mańyzdyraq máseleni – ózińniń birtutas uly ulttyń perzenti ekenińdi umytýǵa áste bolmaıdy» degen sózi árqaısymyzdy árdaıym otanshyl bolýǵa shaqyrady.
Rýhanı jańǵyrýdyń basty sharty sanalatyn «ulttyq kodty» túptep kelgende, ulttyq sananyń, jańasha túleýdiń jáne órkendegen mádenıettiń jıyntyǵy deýimizge tolyq negiz bar. Bul oıymyz Elbasynyń: «Abaıdyń danalyǵy, Áýezovtiń ǵulamalyǵy, Jambyldyń jyrlary men Qurmanǵazynyń kúıleri, ǵasyrlar qoınaýynan jetken babalar úni – bular bizdiń rýhanı mádenıetimizdiń bir parasy ǵana» degen tereń maǵynaly, zerdeli sózderimen ushtasady dep bilemiz.
Endeshe, Máńgilik El bolýdy maqsat tutyp, álemniń eń damyǵan otyz memleketiniń qataryna qosylý baǵytynda talmaı eńbektenip jatqan elimizde ulttyq sananyń jańǵyrýy zańdy dep aıtýǵa bolady. Bir sózben aıtqanda, osynyń bári táýelsiz elimizdiń budan ári qarqyndy damýyna, Elbasynyń syndarly saıasatynyń ómirsheń bolýyna jasalyp jatqan ulaǵatty ister ekeni shúbásiz.
Elbasynyń atalǵan maqalasynda atap ótken ómirsheń bastamalarynyń júzege asýyna, árbir qazaqstandyqtyń kókeıinen berik oryn alýyna árqaısymyz belsene atsalysýǵa tıispiz. Mundaı ıgilikti isten elimizdiń sot júıesi de shet qalǵan joq.
Osydan biraz ýaqyt buryn sýdıalar qaýymdastyǵy arasynda Memleket basshysynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» taqyrybyndaǵy maqalasyn talqylaýda «Rýhanı jańǵyrý – Máńgilik El bolýdyń kepili» atty dóńgelek ústel uıymdastyrylyp, ózekti pikirler aıtyldy.
Bul basqosýda Memleket basshysynyń baǵdarlamalyq maqalasynda qazaqstandyqtardyń HHI ǵasyrdaǵy ulttyq sanasyn damytýdyń naqty joldaryn usynǵany jáne rýhanı jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodty saqtaý qajettigin atap kórsetkeni jan-jaqty baıandaldy. Qazirgi jahandaný dáýirinde jat ıdeologııalardyń yqpalyna ózimizdiń ulttyq qundylyqtarymyzdy nasıhattaý arqyly tótep berýge, qazaq halqynyń baı tarıhı murasyn saqtaı otyryp, qazaqstandyqtardyń ulttyq sana-sezimin barynsha damytýǵa belsene atsalysýǵa aıryqsha mańyz berildi.
Dóńgelek ústel qorytyndysynda «Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Qoǵamdyq sanany jańǵyrtý baǵdarlamasyn iske asyrý jónindegi ulttyq komıssııaǵa» arnaıy qabyldanǵan qarardyń mátini joldandy.
Joǵarǵy sot uıymdastyryp, ótkizgen bul alqaly jıyn jergilikti sottarǵa bastama bolyp, ár oblys, aýdandyq sottar Sýdıalar odaǵymen jáne zııaly qaýym ókilderimen (JOO-nyń professor-oqytýshylar quramy, ólketanýshylar, zertteýshiler, aqyn-jazýshylar, tarıhshylar, t.b.) birlesip, osy jyldyń sońyna deıin rýhanı jańǵyrtý taqyryby boıynsha dóńgelek ústelder men kezdesýler uıymdastyrady. Tarıhı tulǵalardyń esimderin jańǵyrtý maqsatynda «Bıler salǵan izbenen...» atty túrli is-sharalar (konferensııalar men semınarlar, uly tulǵalardy eske alý keshteri, kósheler men oqý oryndaryna olardyń esimderin berý bastamasyn kóterý jáne t.b.) ótkizedi.
Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda kóterilgen ózge de mańyzdy máseleler men kókeıkesti taqyryptar jergilikti sottarda keńinen túsindirildi jáne aımaqtyq BAQ-tarda mazmundy maqalalar jarııalaý qolǵa alyndy.
Osy rette taǵy bir mańyzdy derekke toqtalsam, XVII ǵasyrdyń aıaǵynda, Táýke han tusynda bılerdiń qatysýymen qazaq memleketiniń ata zańy – Jeti jarǵy bekitildi. Orys zertteýshisi Levshın Táýke handy ataqty Solonǵa jáne Lıkýrgke teńep, dástúrli zańy men bıler soty bılik qurǵan dáýirdi «altyn ǵasyr» dep joǵary baǵalaǵan. Al shyǵystanýshy-ǵalym Slovohotovtyń: «V sýde bıev sennnostı demokratıı ı narodnoı vlastı sohranılı svoıý estestvennost» degen shynaıy pikiriniń mańyzy zor.
Álemdik deńgeıde aıtylǵan osy ómirsheń pikirlerdi eskere otyryp, Qoǵamdyq sanany jańǵyrtý baǵdarlamasyn iske asyrý jónindegi ulttyq komıssııaǵa qazaqtyń bıler sotyn ulttyq qundylyqtar retinde tanýdy jáne ony keńinen nasıhattaýdy usynamyn.
Qoryta aıtqanda, Elbasy jarııalaǵan rýhanı jańǵyrý baǵdarlamasy arqyly elimiz taıaý bolashaqta birligi jarasqan birtutas ult retinde eń damyǵan memleketterdiń qataryna qosylady dep kámil senemiz.
Qaırat MÁMI,
Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy sotynyń Tóraǵasy
