«Atqa saldym erimdi,
Bermedim jaýǵa elimdi.
Musylmannan jaý shyǵyp,
Syndyrdyń Alla-aý, belimdi».
Taǵy bir qabyrǵasyndaǵy mármar tasqa osy keseneni salýshy Áýbákir Qylyshbaıulynyń bir aýyz óleńi jazylypty:
«Sultan qaıda súıegin qorlatpaıtyn,
О́li-tiri arýaqty sorlatpaıtyn.
Halqy úshin qor bolǵan, qaıran Keıki,
Kóri de joq, sony oılap, jaı tappaımyn».
Keıki batyr 1871-1923 jyldar aralyǵynda ómir súrgen. 1916 jyldary Torǵaıda bolǵan ult-azattyq kóterilistiń bel ortasynda júrdi. Azan shaqyryp qoıǵan esimi – Nurmaǵambet, jubaıy – Aqyjan. Qazirgi Qostanaı oblysy, Amangeldi aýdany, Baıtuma qopasynda dúnıege kelipti. Bes aǵaıyndy bolǵan. Ospan, Qosjan, Omar, Keıki jáne Shubar.
Keıkiniń dúnıege kelýiniń ózi ańyz bop aıtylady. Anasy Keıkini qursaǵynda kóterip júrgen kezinde qasqyrdyń júregine jerik bolǵan eken. Ákesi Kókembaı ań aýlap, áıeline qasqyrdyń júregin ákep beredi. Jalpy, batyr balýan deneli, túsi sýyq adam retinde sýretteledi. Ásirese, kózi ótkir eken. Burynǵylardan bizge «Nurmaǵambet batyr bop týǵan azamat qoı. Kóziniń ótkirligi sondaı, onyń kózine jaýy turmaq dosy da tike qaraı almaǵan. Mundaı qasıet tek batyrlarda ǵana bolady» degen áńgimeler jetken.
Keıki Kókembaıuly keshegi ult-azattyq kóterilisinde Amangeldi batyrdyń oń qoly, senimdi serigi bola júrip mergender jasaǵyn basqarady. Onyń mergendigi jaıynda mynandaı da áńgime bar. Keıkiniń quralaıdy kózge atqan mergendigine saı el aýzynda «Amangeldiniń kózi mergen, Keıkiniń qoly mergen» degen sóz qalǵan. Torǵaı men Ulytaýdyń arasynda jolbarystaı jalǵyz jortyp, japanda ań aýlaǵan batyr birde Nurtaı degen kisiniń úıine qonaq bop túsedi. Zamanǵa saı dáýleti bar, eline syıly Nurtaı men Keıki erteden syılas eken. Ol Aqqumnyń boıynda, uly Jylanshyqtyń jaǵasynda otyrsa kerek. Ataǵy alysqa ketken mergendi ortaǵa alyp, májilis qyzǵan shaqta balalar oınap jatqan jaqta shý shyǵady. Sóıtse, ózenge qulaǵan kıikterdiń biri áldeneden úrikti me, áıteýir úıirinen bólinip, tik jardan jıekke shyǵa almaı jantalasyp sýda júzip júr eken. Áni-mine degenshe týra mergen otyrǵan úıdiń tusyna jaqyndap ta qalady. Aýyldaǵylar batyrdyń mergendigin synamaq bolyp, Keıkige qolqa salady. Sonda batyr túrýli turǵan keregeden myltyǵynyń ushyn shyǵaryp, ózi teris qarap otyrǵan kúıde kıikti atyp túsiripti.
Qazaqta shaıqas barysynda jaraqattanyp, biraq urys dalasyn tastamaı, jankeshtilik tanytqan erlerdi qara beren dep ataǵan. Úrpek, Doǵal shaıqasynyń qyzǵan shaǵynda Keıki jaýyrynan oq tıip jaraqattanady. Alaıda, qasyndaǵy jaýynger serikterine bildirmeı, sońyna deıin maıdan dalasyn tastamaıdy. Shaıqas bitkennen keıin Tastynyń boıyndaǵy Nızambaı otashydan jaýyrynyndaǵy oqty alyp tastaýdy ótinedi. «Oq súıekte emes, ette tur, ala almaımyn» depti otashy. Sonda «Eger meniń qansyrap ólgenimdi qalamasań, oqty tez alyp tasta» dep aqyrady batyr. Otashy shydamdy erdiń jaýyryn etin kesip jiberip, bir túıir oqty qara beren batyrǵa ustatady. Keıki ol oqty shúberekke túıip, qoınyna salyp alǵan kórinedi.
Bir jyldary Tasty ózeniniń Ashyly saı qoınaýyn jaılap otyrǵan Keıkiniń aýylyna aqtardyń 23 atty áskeri saý etip kele qalypty. Olar esikten kire tór meniki degendeı aýyl adamdarynyń basyna áńgir taıaq oınatady. Aýylda qantógis bop ketpese eken dep qaýiptengen aqsaqaldar sál jyraq qonystanǵan Keıkige adam jiberip, áskerden sabyr saqtaýdy ótinedi. Keıinnen Bekish, Toǵyzaq degen eldiń qadirmendi aqsaqaldary batyrǵa bolǵan oqıǵany jumsartyp jetkizgenimen, ol senbeı atqa qamshy basady. Soldattar qazirgi Qarynsaldy aýylyna qaraı qyr asyp bara jatqan kezde mergen qýyp jetipti. Jaý sońynan jalǵyz ózi qýyp, aldaryn orap, qasqaıyp tura qalady da, segizin birden atyp túsiredi. Áp-sátte qatary seldirep qalǵan soldattardyń esteri shyǵyp ketip, bet-betimen qasha jónelgen eken. Sonda sońynan qýyp jetken aýyl aqsaqaldary batyrdy ári qaraı jibermeı, áreń toqtatypty. Sol sátte Keıki batyr «Meniń Qudaıdan tilep júrgenim qan maıdanda júregime qadalar jalǵyz ǵana oq qoı. Meni Amangeldi batyr sııaqty qapasqa qamap, azaptap óltirgenshe meıli, aq, meıli, qyzyl bolsyn qan maıdanda óltirse eken» dep egilip turyp jylaǵan kórinedi.
1919 jyly 18 mamyrda Torǵaı oıazdyq soǵys komıssary, halyq batyry Amangeldi Imanov óltirilgennen keıin Keıki batyr da qýǵynǵa ushyraıdy. Bul súrgin Torǵaıda Keńes ókimeti ornaǵannan keıin de tolastamaıdy. Biraz jyl Ulytaý, Qyzylqum jaǵynda boı tasalaıdy. Aqyry, 1923 jyldyń kókteminde arnaıy tapsyrmamen ózin aldap qolǵa túsirýge kelgen komıssar A.Tokarevtiń sózine senip Torǵaıǵa oralǵan Keıki jolda onyń shyn nıetin sezip qalyp, Aleksandr Tokarevti sol jerde atyp tastaıdy. Biraq Keıkiniń izine túsip, artynan alystan ańdyp erip kele jatqan qyzyl áskerdiń soldattary, ony sol kúni túnde jatqan jerinde qorshap alyp, aıýandyqpen óltiredi.
Torǵaı ult-azattyq kóterilisiniń 100 jyldyǵyna arnalǵan konferensııada Amangeldi batyrdyń nemeresi, ǵalym Batylhan Imanov rýhy toly tarıhymyzdy jazýda ózimshildikti qoıyp, ǵylymmen ushtastyryp, halyqtyń pikirin eskerip, ult-azattyq kóterilisti, oǵan qatysqan ultjandy uldardyń ómir joldaryn áli de tereńirek zertteýge shaqyrǵan edi. Bul kópshilikke úlken oı saldy. Shynynda, bul salada zerttelýi tıis dúnıe áli kóp. Sonyń ishinde Keıki batyrdyń ómir joly óz aldyna bir tóbe ekeni anyq.
Ázimbek Tileshov,
eńbek ardageri
Taraz
