AQSh-tyń Trans-Tynyq muhıty áriptestiginen shyǵýy: Qytaı úshin jańa múmkindikter

­­­­Bul elder álemdik IJО́-niń 40%-dan astamyn óndiredi. TTÁ biryńǵaı Tynyq muhıty na­ryǵyn quryp, saýda tarıf­te­rin tómendetý jáne ortaq ere­jelerdi belgileý arqyly 12 el­diń saýda jáne ınvestısııalary úshin neǵurlym yńǵaıly ortany qalyptastyrýdy kóz­deı­di. Bul áriptestik AQSh-tyń burynǵy prezıdenti Barak Obamanyń Azııadaǵy saıa­sa­tynyń negizgi tiregi boldy. TTÁ-niń qurylýy arqyly Qy­­taı­­dyń jahandyq ekonomıka erejelerin qalyptastyrý qa­­bi­leti shektelip, jumys­shy­­lar men qorshaǵan orta qu­­qyq­taryn qor­ǵaý standart­tary or­natyla­dy jáne AQSh-tyń ja­ńa na­ryq­ta­r­ǵa kirýine múm­kindik be­riledi dep kútil­gen bolatyn.

2016 jylǵy 4 aqpanda tarap­tar búkil múshe memleket­ter ratıfıkasııalaǵannan keıin kúshine enetin TTÁ-ni qurý týraly kelisimge qol qoıdy. Alaıda, 2017 jylǵy 23 qańtarda saılaý naýqany kezindegi ýádelerden keıin AQSh prezıdenti Donald Tramp AQSh-ty TTÁ-den shyǵarý týraly ókimge qol qoıǵan edi. AQSh Kongresiniń kelisimdi áli ratıfıkasııalamaǵanyna jáne AQSh-tyń TTÁ-den shyǵýynyń nyshandyq mańyzy bolǵanyna qaramastan, Vashıngtonnyń Ty­nyq muhıty saýda kelisiminen bas tartýy Qytaıdyń TTÁ-ge qo­sylýyna qatysty keıbir tú­sin­­bestikter men pikirtalastar tý­ǵyzdy.

Qytaıdyń negizinen Aı­maq­tyq keshendi ekonomıkalyq árip­testik (AKEÁ) sheńberinde eko­nomıkalyq baılanystardy kúsheıtýge jáne saýdany art­tyrýǵa kóńil bólip, TTÁ-ge qatysý máselesinde beı­tarap qalǵanyn atap ótken jón. AKEÁ Ońtústik-Shyǵys Azııa elderi qaýymdastyǵynyń (ASEAN) 10 múshesin jáne ASEAN-men erkin saýda týraly kelisim jasaǵan basqa alty se­rik­testikti (Qytaı, Úndistan, Japonııa, Ońtústik Koreıa, Avstralııa jáne Jańa Zelandııa) qam­tıdy. Bul maǵynada AKEÁ qu­ra­mynda Qytaı men Úndistan qam­ty­l­maǵan TTÁ-ge balama retinde qa­rastyrylady. Osylaısha, Avstralııa premer-mınıstri Malkolm Ternbýll tıisinshe Japonııa, Jańa Zelandııa jáne Sıngapýr premer-mınıstrleri Sındzo Abe, Bıll Inglısh jáne Lı Sıan Lýngmen konsýltasııalar júrgizgennen keıin TTÁ músheleriniń Qytaı men basqa da Azııa elderin saýda kelisimine qosylýǵa yntalandyrý múmkindigin qarastyryp jatqanyn atap ótti.

30 jyldyq jedel eko­no­mı­kalyq ósý úderisinen keıin Beı­jiń ınnovasııalyq damýdy qamtamasyz etý, jasyl ekonomıkany damytý jáne el ekonomıkasyn jańǵyrtý qajettiligin sezinýde. Uzaq merzimdi damý jos­pary negizinen álemdik eko­­nomıkadaǵy básekege qa­bi­let­tiligin kúsheıtýge jáne ǵa­­lam­dyq geosaıasattaǵy saıa­sı bel­sen­diligin arttyrýǵa baǵyt­tal­ǵan Qytaıdyń «Syrtqa ashylý strategııasymen» tyǵyz baılanysty. Ońtústik-Shyǵys Azııa ınvestısııalyq tartymdylyǵy joǵary ári naryqtary damyp kele jatqan resýrstarǵa baı aımaq bolǵandyqtan, Qytaı «Bir beldeý − bir jol» bastamasy (BBBJ) úshin strategııalyq mańyzy bar aımaqqa erekshe kóńil bólýde. 2010 jyly AKEÁ qurylǵannan beri ASEAN Qytaıdyń eń iri saýda áriptesine aınaldy. Shyn máninde, taraptar arasyndaǵy saýda 1991 jylǵy 7,9 mlrd  dollardan 2016 jyly 472 mlrd dollarǵa deıin ósti jáne jyldyq kórsetkish boıynsha 18,5%-ǵa artty. 2015 jyly taraptar 2020 jylǵa deıin jalpy ekijaqty saýdany 1 trln dollarǵa deıin arttyrýdy kózdep, erkin saýda týraly kelisim aıasynda saýdany keńeıtý maqsatynda kelisimge qol qoıdy.

2017 jyly qańtarda ót­ken Davos Dúnıejúzilik eko­no­mıkalyq forýmynda Qytaı tóraǵasy  Sı Szınpın syrtqa ashylý arqyly saýda jáne ınves­tısııalardy yryqtandyrý men jeńildetýdi yntalandyrýǵa, sondaı-aq, proteksıonızm saıasatynan bas tartýǵa shaqyrdy. Bul áreket Qytaıdyń Trans-Tynyq muhıty áriptestiginen shyq­qan AQSh-tyń ornyn alýǵa daıyndyq belgisi re­tinde tú­sindirildi. Alaıda, Qy­taı­dyń TTÁ-ge qosylý múm­kin­digi tikeleı AQSh-Qytaı qa­ty­nastaryna baılanysty.

AQSh Saýda ókili keńsesiniń málimeti boıynsha, Qytaı qa­zirgi ýaqytta AQSh-tyń eń iri saýda áriptesteri arasynda birinshi orynda tur. 2016 jyly saý­da-sattyq kólemi  578,6 mlrd  dol­lardy qurady. AQSh-Qytaı saýdasy álemdik ekonomıka­nyń 40%-yn quraǵandyqtan, álem­dik saýdadaǵy jetekshi eki el barǵan saıyn bir-birimen óza­ra baılanysty bolýda. Eki tarap ta aǵymdaǵy saıa­sı kelispeýshilikterge qa­r­a­mas­­tan, ekonomıkalyq yn­ty­­­­maqtastyqtyń mańyzy zor ekenin moıyndaıdy. Bul kóz­qaras Sı Szınpınniń 2017 jyly 7 sáýirdegi AQSh-qa resmı sapary barysynda rastaldy. Sondyqtan, Vashıngtonmen ekonomıkalyq áriptestikke zııan keltirmeý Beıjiń úshin de asa tıimdi. Biraq Qytaıdyń TTÁ-ge qosylýy AQSh pen Qytaı arasynda saýda qaqtyǵystary men proteksıonızm saıasatyna ákelýi yqtımal ekenin eskersek,  Qytaıdyń TTÁ-ge qo­sylýǵa sheshim qabyldaýy odan saıyn kúrdelene túsetini tú­sinikti.

Sonymen qatar, múshe elder Qytaıdyń TTÁ-ge qosylýyna áli de ashyq túrde qoldaý kórsete qoıǵan joq. Keıbir múshe memleketter Qytaı bastaǵan aımaqtyq saýda TTÁ elderi úshin AQSh-tyń jetekshiligi kezindegideı yńǵaıly bolmaýynan qaýip­te­netindeı. Ýaqyty kelgende TTÁ músheleri Qytaıdyń Azııa-Tynyq muhıty kelisimine qatysý máselesi boıynsha she­shim qabyldaıdy. Alaıda, ta­rap­tardyń osy másele boıynsha ort­aq pikirge keletinine qatysty eshqandaı kepildik joq.

Qoryta kele aıtarymyz, TTÁ qyzmeti ádil erejeler qol­dana otyryp ashyq saýda-sat­tyq júıesin keńeıtýge baǵyt­tal­ǵandyqtan, Qytaıdyń eldiń saý­dasy men ınvestısııalaryn syr­tqa ashýyn talap etetin ke­lisim standarttaryn oryndaýy qıynǵa soǵady. Alaıda, Qytaı TTÁ-ge qosylatyn bolsa, Úndistan, Ońtústik Koreıa jáne ASEAN músheleri úshin jańa saý­da tetigin qurýǵa múmkindikter jasaıtyn kelisimniń múshesi bolý jáne Azııada kóptegen elder arasynda baılanysty nyǵaıtý neǵurlym tartymdy bola túsetini  anyq.

Ajar SERIKQALIEVA,
Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti Eýrazııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri