О́zgege zııanyn tıgizip, ýyn shashyp dandaısyǵan qaraqurttyń ústine uıasyn salyp, qaraqurttyń «kúnin bir ýys» etken qyzyl qońyzdar joıylǵan.Táńiri buıryǵymen bolǵan tabıǵı tepe-teńdiktiń adamzat qolymen buzylýy qaraqurttardyń odan ári dandaısýyna jol ashty – qyzyl qońyz kezinde in túbinde buıyrǵan jemin kútip jatatyn buıyǵy kúıge túsken qaraqurttar qazir tym soraqy, ıaǵnı, «halyqtyq qaǵıdalar joıylyp, ulttyq úrdister buzylyp, zańsyzdyq ornaǵan jerdiń kórinisi».
Adamzattyń (joq! Adamzat ony óz qolymen jasaǵan!) tabıǵattyń janaıqaıy uıatty umytyp, ardan bezgen, ulttyq bolmysty tárk etken, birin-biri balaqtan tartyp, aıaqtan shalýǵa qumar, bastan-aıaq qaraqurt-sana shyrmaǵan kúıge kúıine shyryldaıdy. Uǵynar júrek, tyńdar qulaq bolsa deısiz...
Aqyn fılosofııalyq tolǵaýda qaraqurt pen jylan álemindegi qarama-qaıshylyqtardy barsha ústemdiktiń «avtory» – adam álemindegi ózara qyrqysý, qatygezdik pen zulymdyq túrlerimen sheber shendestirse, sahna mamandary da osy baılanystyń bir tinin úzbeı alyp shyqty. Sahnada ádemi áfsanalyq tujyrym, shymyr psıhologııalyq shendestirý men sahnalyq talap, ártistik sheberlik tutasa tústi.
Osy tusta... taǵy da adam balasynyń sharýashylyǵy mańynan daıyn azyq, qoqys-qaldyqtardy terip jep, qasqyrlyq qasıetinen jurdaı bola bastaǵan bóltirikterdiń zulymdyǵyna zalda otyryp «keziktik». «Qoqys-sanamen ýlanyp, óz qanyna ózi shaýyp, biri-birin yryldaı talap, qan-josa etken, alqymynan alyp, býyndyryp óltirgen bóltirikter adamzatqa shabýylǵa kóshti. Adam men qasqyr arasyndaǵy aıqas kókjaldardyń myltyqtyń uńǵysyna ilinip, taǵdyryn shúrippege sheshtirýimen jáne aıdalada qaqpanǵa túsip qyńsylaı qor bolýymen, qyrǵyn tabýymen aıaqtalady.
Bul tek qasqyrlar dúnıesindegi sýret pe? О́kinishtisi jáne aqynnyń aıtpaǵy – «bizdiń rýhanı ulttyq sanamyzdyń kók jaılaýyna da ózgeler óz qoqystaryn aıaýsyz tókti. Saıasattyń koqysynan ulttyq rýhanııattyń ormany shiridi. Ulttyq qundylyqtarǵa urpaq esineı qarap, tarıhqa ústem pıǵylmen kóz júgirtedi». Eń qorqynyshtysy – ejelden buıyrmas bolǵan bolmysyn joǵaltýyna adamdy ǵana kináli sanap, odan kek alýǵa umtylǵan «kúshter» – jylan, qaraqurt, qasqyr birigip, adam balasyna óshige, órshelene qarsy shyǵady. Jylannyń uıymdastyrýymen adam ishine enip, sanasyna ornyqqan qara nıet zulymdyq adamdy azdyra bastaıdy.
Qoǵamda atý, arbaý, aldaý, tastandy bala, baǵýsyz ata-ana, soǵys, qyrý-joıý, urys-keris, baqaı esep pen bitpeıtin báseke, ozbyrlyq sańyraýqulaqsha qaptaı jóneledi. Birin-biri óltirgen jylandar men qasqyrlar sekildi aınalany ózin-ózi jalmaı jutqan belgisiz bir Úreı qysa túsedi... Adasqan adamdy kústánalap, saqyldaı kúlip saýysqandar máz.
Qasiretten, áý bastan, dem salǵan Jeti túrli saz ǵana, ultyq rýh pen babalar qasıeti ǵana qutqarar kúsh bolar ma?! О́z tarıhynda «myń ólip, myń tirilgen» qazaq alasapyran aıqastardy, qandy qyrǵyndardy, nebir zobalań-zulmattardy basynan keshe júrip, qan-josa bolyp táýelsizdik tańyna da jetti-aý..!
Sahna sheberleri birimen-biri jalǵasqan qazaq tarıhyndaǵy zulmattardy berile oryndap, úreı men úmit kezektese baýraǵan kúrdeli qoıylym sońyn egemendigin alǵan eldiń mamyrajaı, biraq qamsyz emes, ıaǵnı aldynda atqarýy tıis san-alýan maqsattar qoıǵan, alyp ister aldyndaǵy eleń-alań kezine aparyp tiredi.
– «Úreı derti» – Sabyr Adaıdyń týyndysy jelisine súıene otyryp, shyǵarmashylyq ujymnyń ımprovızasııasymen jasalǵan qoıylym. Bul metafora zańdylyǵyn saqtaı otyryp, adamzatty óz aldyna bes tıpke bólip qarastyrǵan tyń dúnıe. Adam ataýlyny qaraqurt, jylan, qasqyrlar men saýysqan tabıǵatymen salystyra sahnalanǵan qoıylym Tabıǵat pen Adam arasyndaǵy úılesimdiliktiń qurdymǵa ketip bara jatqanynyń kórinisi. Aqynnyń osy qoıylymǵa negiz bolǵan «On segiz myń ǵalam jáne ksenofobııa derti» týyndysynyń sahnalyq nusqasymen tanysa kele, keıipkerdiń amalsyz osy qurdymnyń quldaryna aınalyp bara jatqanyn baıqaısyń, – deıdi bas rejısser G.Merǵalıeva.
Jetkenge toqmeıilsimeı, rýhanı sanany jańǵyrta otyryp, bolashaqtan óz ornyn izdeý – búgingi kúnniń basty talaby. Sabyr Adaı keshinde onyń shyǵarmasy jelisinde qoıylǵan qoıylym qoǵam derti men aqyn kúızelisin kórermenge sahna tilinde jetkize aldy.
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
Mańǵystaý oblysy
Sýretterdi túsirgen
Serik MAIEMEROV
