Elimizde keń aýqymdy ákimshilik reforma júrgizýge qatysty naqty baǵyt-baǵdarlardy Memleket basshysy 2006 jyldardan bastap qolǵa alǵany belgili. Elbasymyz sol kezdiń ózinde Qazaqstan korporatıvtik basqarý negizderi men memlekettik qyzmetti tutynýshylardyń aldyndaǵy ashyqtyqty qamtamasyz etý maqsatynda halyqaralyq tájirıbege súıene otyryp, memlekettik basqarý modelin sapalyq turǵyda jańa úlgide qalyptastyrýǵa kirisetindigin málimdegen. Sonyń nátıjesinde Qazaqstan postkeńestik elder arasynda alǵashqy bolyp memlekettik qyzmet jónindegi arnaıy ókiletti organ qurdy ári «Memlekettik qyzmet týraly» zań qabyldady. Oǵan qosa, osy kúnderi kásibı memlekettik apparat qalyptastyrý baǵytynda Bes ınstıtýsıonaldy reforma aıasynda «100 naqty qadam» Ult josparynyń tetikteri ońtaıly iske asyrylýda. Atap aıtqanda, «Memlekettik qyzmet týraly» zańnyń sebepkerligimen memlekettik qyzmette satylap ósýdiń jańa úlgisi iske qosylyp, jetekshi laýazymdarǵa kásibı mamandardy taǵaıyndaýda merıtokratııa negizderi óz tıimdiligin kórsete bastady. Muny bir ǵana ótken jyldyń ózinde 6 myń mamannyń qyzmettik satyda joǵarylaýynan baıqaýǵa bolady. Sebebi, bul kórsetkish 2015 jylǵy kezeńmen salystyrǵanda 4 esege joǵary. Sol sııaqty memlekettik qyzmetkerler arasyndaǵy komandalyq aýys-túıistiń tómendeýi aıqyn sezilgen.
Desek te, el bolyp qabyldaǵan jańa zańymyzdy óndiriste qoldaný barysynda birqatar máseleler de joq emes kórinedi. Ol alqaly jıynda arnaıy baıandama jasaǵan Q.Qojamjarovtyń sózinen aıqyn sezilgendeı. Endeshe, Agenttik tóraǵasy egjeı-tegjeıli toqtalyp ótken bes baǵyttyń tórtinshi túıinin taqyrybymyzǵa tuzdyq etip, qaz-qalpynda keltireıik.
«Bizdi búgingi tańda aýyldyq jerlerdegi kadr tapshylyǵy alańdatady. О́tken jyly 5 myńnan astam bos orynǵa (5 308) úmitker retinde 3,5 adam tirkeldi. Iаǵnı, bir orynǵa bir adamnan da kelmeıdi. Úmitker az. Osy oraıda respýblıkalyq ortasha kórsetkish – bir orynǵa 1,1 adamnan teń keletindigin aıta keteıik. Sondaı-aq, uzaq ýaqyt boıy 25 paıyz kólemindegi bos turǵan laýazymdardyń orny tolmaǵan».
Mamandardyń pikirinshe munyń negizgi sebebi, aýyldyq jerdegi memlekettik qyzmetke qyzyǵýshylyqtyń tómendigi bolyp otyrǵan kórinedi. Sondaı-aq, olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin tıisti laýazymǵa úmitkerlerge memleket tarapynan qosymsha áleýmettik jáne quqyqtyq kepildikter qajet kórinedi.
Jalpy, osyndaı máselelerdiń ońtaıly sheshilip, tıisti qajettilikterdiń qamtamasyz etilýin eń aldymen Memlekettik qyzmet isteri jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń quzyretindegi sharýa bolsa kerek-ti. Endeshe, túıindi tarqatýdyń qandaı joldary men amal-ádisteri bar eken? Saralap kórelik...
Bolashaqtyq boıjetken nazy
Aǵymdaǵy jyldyń 06-maýsymynda «Egemen Qazaqstan» gazetiniń resmı saıtynda «Básekege qabilettiliktiń basym baǵyttary» degen taqyryppen jarııalanǵan sholýymyzda jergilikti jerlerdegi ózin-ózi basqarý organdary atqarýshy organdarda jumys isteıtin memlekettik qyzmetkerlerdiń biliktiligin arttyryp, tájirıbesin shyńdaýǵa qatysty jańashyldyqtardy ekshep jazǵanbyz. Sondyqtan da, aýyldyq ákimdikterdegi mamandardyń bilim-biligin kóterýge qatysty máselelerge qaıta oralmaı, bilimdi mamandardy aýylǵa tartýdyń tetikterin taratyp kórelik. Bul rette á degende aýzymyzǵa «bolashaqtyqtar» aýylǵa nege barmaıdy degen saýal sanamyzda saırady.
Shet el kórip, til meńgergen mamannyń órkenıeti ókshelegenimen jete almaı jatqan shalǵaı aýylǵa murnyn shúıirip qaraıtyny ras. Al endi sol aýylda týyp-ósken bala bolsa, qandaı bıikterdi baǵyndyrsa da kindik qany tamǵan jerge mensinbeýshilikpen qaraı almasy taǵy aqıqat. Jalpy, búgingi qoǵamda «Bolashaq» baǵdarlamasymen oqyp kelip, aýyldy jerde jumys istep júrgen jas memlekettik qyzmetkerler bar ma? Bar bolsa, olar nege kórinbeıdi? Joq bolsa, nege barmaıdy? Kemshin túsip jatqan bul máselemen tıisti organdar nege júıeli túrde aınalyspaıdy. Sebebi, osy maqsatta júıeli, josparly jumystar qolǵa alynsa, joǵaryda atap ótken olqylyqtar ońtaıly sheshimin tabýǵa baǵyt alǵan bolar edi. Máselen, ótken jyly «Nash Kostanaı» gazetiniń elektrondy nusqasynda «Bolashakovsy» jalýıýtsıa na problemy s trýdoýstroıstvom» degen taqyryppen materıal jarııalandy. Orys tilinde jaryq kórgen bul maqalada «bolashaqtyqtardyń» qyzmetke ornalasý múmkindiginiń kúrdeli ekendigi málimdelgen. Iаǵnı, jergilikti jerlerdegi bılik organdary alǵan bilim, jıǵan tájirıbeńe qaraǵanda tamyr-tanystyqqa kóbirek kóńil bóletindigin «Bolashaq» baǵdarlamasynyń túlegi Aıjan Tuıaqbaeva ashyp ári ashyna aıtady. Sonymen qatar, túlekterdiń basym bóligi Astana men Almaty qalasy nemese Atyraý oblysy syndy úlken qalalarda ǵana qalýǵa tyrysyp jatady. Sebebi, jalaqysy táýir, azdy-kópti qyzyqtyratyn orta bar jáne órkenıetke jaqyn. Jalpy, statıstıkaǵa kóz júgirtsek, bolashaqtyqtardyń basym bóligi memlekettik qyzmette eken. Odan keıin basym bóligi jeke sektorlar men halyqaralyq kompanııalarda ornalasady. Baıqaǵanymyzdaı, aýyldy jerde eńbek etip júrgen «Bolashaq» túlekteri týraly aqparattar tym az bolǵandyqtan esep-qısaby júrgizilip, paıyzdyq kórsetkishi shyǵarylmaıtyn sııaqty. Onyń ústine órkenıet kórip, til meńgergen jas maman óz erkimen az jalaqy úshin aýylǵa barýy ekitalaı ekeni beseneden belgili. Jastardyń kópshiligi qalaǵa ketken soń, aýyldy jerlerde qalǵan egde jastaǵy azamattardyń arasynan «kózi ashyq, eti tirileri» memlekettik qyzmetke ornalasyp, qanaǵatshylqypen kún keshedi. Al endi bular memlekettik qyzmet salasynda reforma jasaýǵa qanshalyqty qabiletti hám qaýqarly ma? Bul búgingi qoǵamda oryn alyp jatqan kórinis.
Aýyldy jerdegi jaǵdaıǵa baılanysty taǵy bir mysal keltirsek. Qaıbir jyly aqparat quraldary bolashaqtyq bir jas mamanǵa qatysty aqpardy jarysa jazdy. Onda medısına salasy boıynsha oqyp kelgen «Bolashaq» túlegi Pavlodar oblysynyń bir aýdanyna qyzmetke baryp, bilgeninen jańylǵan. Sebebi, mamannyń shet elde oqyp, úırengen medısınalyq qural-jabdyqtary sońǵy úlgidegi ozyq tehnologııa da, al aýdandaǵy jabdyqtar «kóneniń kózindeı» eskirgen saımandar bolǵan. Jas maman basyn shaıqaı otyryp, qalaǵa qaıta attanǵan...
Qoǵamdyq sana keri tarta ma?
Taqyrypty zertteý barysynda birneshe «bolashaqtyqtardy» sózge tarttyq. Sonyń biri – osy kúnderi Qaraǵandy oblysy Ulytaý aýdanynyń ekonomıka jáne qarjy bóliminde bas maman bolyp eńbek etip kele jatqan Aıbek О́jken 2009-2013 jyldary Ulybrıtanııada «Jalpy ekonomıka jáne álemdik ekonomıka» mamandyǵy boıynsha bilim alǵan. «Bolashaq» baǵdarlamasy aıasynda aýyldyq kvotamen shetelde oqyǵan azamattyń ózi qyzmet etip júrgen mekemesiniń aldynda áli eki jyldyq mindettemesi bar. «Men oqýǵa túskende Ulytaýdaǵy ata-anamnyń baspanasyn kepilge qoıyp, Ulybrıtanııaǵa oqýǵa attandym. О́zime osyndaı múmkindik bergeni úshin memlekettiń aldynda bes jyldyq eńbek ótildi óteýge mindetteme aldym. Búginde óz isime adalmyn ári tııanaqtymyn. Ulytaýda menimen birge oqyp kelgen taǵy bir qurdasym osy kúnderi men sekildi qyzmet atqaryp júr», deıdi keıipkerimiz.
«Bolashaq» túlegi kúndelikti qyzmet barysynda túrli kózqarastar qaıshylyǵy týyndap jatýyn qalypty jaǵdaıǵa balaǵanymen, qazirgi memlekettik qyzmet júıesin reformalaý prosesin qoldaıtyndyǵyn aıtady. О́ıtkeni, memlekettik qyzmette maqsatty túrde rotasııa bolyp turýy tıis delingenimen, jergilikti jerlerdegi atqarýshy organdarda ondaı ózgerister baıqalmaıdy. Demek, bizge júıeden buryn qoǵamdyq sanany ózgertýge umtylǵanymyz jón sekildi. Demek, Keńestik kezeńde qalyptasqan qasań ıdeologııalyq túsinikti sanadan qaǵyp tastap, zaman aǵymyna saı órkenıetke ilese alatyndaı óre qalyptastyrý qajet.
Osy taqylettes oıdy aıshyqtaı túsý úshin taǵy bir «Bolashaq» túlegin sózge tarttyq. Ol Ulybrıtanııanyń Sheffıld ýnıversıtetinde zańger mamandyǵy boıynsha bilim alyp, búginde Aqmola oblysynyń Atbasar aýdandyq sotynda sýdıa bolyp qyzmet etip júrgen azamat Asqar Sharapatov.
«Oqý bitirip elge kelgen soń konkýrsqa qatysyp, sonyń negizinde osy Atbasarǵa qyzmetke taǵaıyndaldym. Al endi memleketimiz bizderge osyndaı múmkindikter bergen soń, baıtaq jerimizdiń qaı buryshynda bolsa da qyzmet etýge ázirmin. Meıli, ol qala bolsyn, aýyl bolsyn. Eń bastysy damyǵan elde oqyp, til meńgergen myna bizder keıingi býynǵa kórgen-bilgenimizdi úıretip, oqytýda úlgi bolýymyz kerek. «Bolashaq» túlegi retinde meniń aýdandyq deńgeıdegi sot qyzmetiniń ishinde júrýim táp-táýir jaýapkershilik júkteıdi. Bir jaǵynan bul bolashaqtyqtardyń úlken qalalarda ǵana shoǵyrlanyp qalmaı, jergilikti atqarýshy organdardyń nemese aýdandyq deńgeıdegi quqyq qorǵaý organdarynyń bedelin kóterip, biliktiligin arttyrady. Sonymen qatar, jergilikti jerlerde sanymyzdyń artýy memlekettik qyzmet júıesiniń modernızasııalaný prosesin údete túsedi. Osylaısha, biz óz qyzmetimizdegi mindettemelik tetikterdi jetildirý arqyly memlekettik qyzmettiń zaman talabyna saı damýyna úles qosamyz», deıdi ol.
Memlekettik qyzmet kórsetýde AQSh-tan aldamyz
Memleket basshysy N.Nazarbaevtyń bastamasymen Qazaqstan táýelsizdik jyldarynda «Bolashaq» baǵdarlamasy arqyly búginge deıin 12 myńnan astam azamat bilimderin shet elderde shyńdady. Bul elimizdiń qarqyndy damýy úshin qaryshty qadam ekeni sózsiz. Innovasııa men jańa tehnologııalardyń shyǵý tili aǵylshyn tili bolǵandyqtan búgingi jastarymyz bul tildi erkin meńgergeni lazym.
Memlekettik qyzmetti jetildirý baǵytyndaǵy jumystarymyz da qazirgi kezde halyqaralyq sheńberge shyǵa bastady. Ásirese, memlekettik qyzmet salasyndaǵy Aımaqtyq hab qurý arqyly shet eldermen salalyq baılanysymyz tereńdeı bastady. Tipti, memlekettik qyzmetkerlerdi daıyndap, oqytyp, úıretý baǵytynda da Orta Azııa elderinen bir bas joǵary turǵanymyz jasyryn emes. Memlekettik qyzmet kórsetý salasyndaǵy baǵyttarda da materıaldyq-tehnıkalyq bazamyz jaqsaryp, jańa tehnologııalar keńinen qoldanysqa enýde. Bul memlekettik qyzmetti tutynýshylar tarapynan da asa joǵary baǵalanýda. Bul sózimizge de dáleldi «Bolashaq» baǵdarlamasynyń arqasynda muhıt asyp, AQSh-ta bilim alyp kelgen áriptesimiz Baýyrjan Muqanovtyń pikirimen ushtastyramyz. Kalıfornııa shtatyndaǵy tildik kýrstan ótkenimnen estelik bolyp qalsyn dep sol eldiń halyqaralyq deńgeıde moıyndalatyn júrgizýshi kýáligin alýǵa úmittenip, árekettengenimmen, onym bos áýreshilik boldy deıdi ol.
«AQSh-taǵy memlekettik qyzmetterdiń sapasy Qazaqstannan artyq emes. Kerisinshe, memlekettik qyzmet kórsetý salasy men qujat aınalymynda Qazaqstannyń artyqshylyqtary kóp. Mysalǵa, Kalıfornııa shtatynda júrgizýshi kýáligin alý úshin qujat jınaý barysynda birneshe qaǵazbastylyqqa tap boldym. Eń bastysy, ótkizgen qujattardy kútý ýaqyttary kóp. Bizdegi Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtaryndaǵydaı qujat aınalymnyń edel-jedel daıyndalmaıtyndyǵy meni tań qaldyrdy. Al endi bolashaqtyqtardyń aýylǵa baryp jumys isteýine qatysty oıymdy aıtar bolsam, ol bylaı. Negizinen, bul máseleni «Bolashaqqa» túsý úshin qajetti talaptardyń ishinde qarastyrý kerek sekildi. О́ıtkeni, áý basta qujat tapsyrǵan kezde bitirgen oqý ornynan nemese jumys istep jatqan jerden bes jyl jumyspen qamtamasyz etemiz degen qujat talap etiledi. Tıisinshe, «Bolashaqty» bitirgen túlek ol jerde sonshama ýaqyt jumys isteýi kerek. Jalpy, kóp rette «Bolashaqqa» qalalyqtar nemese qalada jumys istep júrgen adamdardyń tapsyratyny ras qoı. О́ıtkeni, aǵylshynsha biletin adam aýylda otyra qoımaıdy. Sondyqtan da eger mınıstrlik aýylda bolashaqtyqtar kóbirek eńbek etsin dese, «Bolashaqqa» qujat qabyldarda pálen paıyzy aýyl azamattary bolsyn degen ereje engizý kerek. Osy rette bes jyldyq jumys ótildi óteýdiń tetigin úılestirýdi qaladaǵy keńse emes, aýyl nemese aýdan ákimdigi moınyna alsa. Sol kezde «Bolashaq» túleginde qaı mekemede jumys isteıtinine qatysty tańdaý týar edi. О́ıtkeni, aýylda shtat sany shekteýli, bes jyl jumyspen qamtımyz degen mekemede bos shtat bolmaı qalýy da múmkin ǵoı. Alaıda, endi bir oıym – aýyl men qala halqynyń «Bolashaq» stıpendııasyn alý týraly balans ornatý qısynsyzdaý kórinýi múmkin deıdi. Sebebi, qyzmettik sala erkin naryqqa negizdelgendikten, úzdik maman stıpendııany ıelenýi tıis».
Baýyrjan osylaı deıdi. Al másele shash etekten. Onyń shashaýyn shyǵarmaı, tııanaqtap sheshýdiń joldary qandaı degende: «Bul jaǵdaıda túıindi tarqatýdyń bir tetigi Elbasynyń jýyrda ǵana jarııalanǵan «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda jatyr», deıdi taǵy bir bolashaqtyq jas maman Janat Altaev.
«О́ıtkeni, Prezıdent maqalasynda qazirgi zamanda jeke adam ǵana emes, tutas halyqtyń ózi básekelik qabiletin arttyrsa ǵana tabysqa jetýge múmkindik alatyndyǵy aıtylǵan. Al básekelik qabilet degenimiz – ulttyń aımaqtyq nemese jahandyq naryqta baǵasy, ıa bolmasa sapasy jóninen ózgelerden utymdy dúnıe usynýy nemese bar dúnıeni tıimdi paıdalana alýy. Demek, XXI ǵasyrda ozyq tehnologııany ońaı ıgerýiń úshin ozyq oıly, sanaly, saýatty, shet tilderin bilý men mádenı ashyqtyq sııaqty qasıet-qabiletter sózsiz qajet. Endeshe, bizge kóne tarıhymyz ben ulttyq bolmysymyzdyń tamyrynan nár ala otyryp, rýhanı jańǵyrý kerek jáne silkinip oıanǵan, tyńaıǵan sanamyz zamanaýı ozyq úlgili tehnologııalar men ýaqyttyń talap údesinen shyǵa bilýi tıis. Sonda ǵana biz qaryshty damımyz. Zamanǵa saı shynaıy mádenıetti árqaısymyz boıymyzǵa sińirý arqyly ustamdy, qanaǵatshyl, qarapaıym, únemshil ári kóregen bolamyz. Qalyń buqara osylaısha jańǵyryp, jańarǵan sátte memlekettik qyzmet júıesi ózdiginen qalypqa túsip, qoǵamdyq qajettilikke saı ósip, órkendeıdi», deıdi Sheffıld ýnıversıtetiniń memlekettik saıasat jónindegi magıstri.
Jańǵyrý – jańarýǵa jeteleıdi
Jalpy biz áńgimelesken «Bolashaq» baǵdarlamasynyń túlekteri osylaı oı túıedi. Olar memleket aldyndaǵy mindeti men Otan aldyndaǵy azamattyq boryshyn adal oryndaýǵa beıildi. Tek, jaýapty memlekettik organdar tarapynan tıisti deńgeıde qoldaý bildirilgenin qalaıdy. О́zderi memlekettik qyzmetti jetildirý baǵytyndaǵy básekege tótep bere alatyndyǵyna da senimdi. Endeshe, sóz basynda Agenttik tóraǵasy Q.Qojamjarov aıtqan aýyldyq deńgeıdegi kadr jetispeýshiligi máselesin bolashaqtyqtardyń esebinen sheshýge zor múmkindikter bar sekildi. Eger shekara asyp, shet kórip kelgenderdiń áleýetin aýyldy jerlerdegi memlekettik qyzmet kórsetý salasynda paıdalanatyn bolsaq, osy kezderdegi rýhanı jańǵyrýdyń ekpinimen jaqyn jyldardyń ózinde-aq, biz ozyq órkenıetke qulash sermeý qushtarlyǵymyzdy arta túsetinimiz aqıqat.
Nurlybek DOSYBAI,
«Egemen Qazaqstan»
