Zertteýdegi mańyzdy taqyryp – jastardyń saıasatqa kózqarasy. Zertteý eńbeginde jastardyń ómir salty men bos ýaqytyn ótkizý mádenıetine qatysty qyzyq derekter qamtylǵan. Sonymen birge jastar otbasy ınstıtýtynyń máni men mańyzyn joǵary baǵalaıtyndyǵy aıtylady. Qazaqstan jastary demokratııany kerek ete me? Jastar óz bolashaǵyn el damýymen baılanystyra ma? Qazaqstandyq jastardyń ishki jáne syrtqy saıasat týraly ustanymy jaıynda «Qoǵamdyq pikir» zertteý ınstıtýtynyń quryltaıshysy jáne jobalar dırektory, áleýmettaný ǵylymdarynyń kandıdaty Raqysheva Botagóz Islıamqyzy áńgimelep berdi.
– Botagóz Islıamqyzy, jaqynda «Qoǵamdyq pikir» zertteý ınstıtýtynyń qazaqstandyq jastar arasynda júrgizgen irgeli zertteý eńbegi qolyma tústi. Zertteý jumysyna kimder qatysty jáne qandaı ádisnamalyq negizge súıenip jasadyńyzdar?
– Qazaqstan, Qyrǵyzstan, О́zbekstan jáne Tájikstandy qamtyǵan «Orta Azııa jastary» halyqaralyq zertteýi tórt elde júrgizildi. Jobanyń negizgi maqsaty – osy elderde turatyn búgingi jastardyń kózqarasyn anyqtaý. Osy oraıda ár elden jastar sanatyna jatatyn myń respondent saýalnamaǵa qatysty. Zertteý jumysynyń ǵylymı keńesshisi, professor K.Hýrrelman Shell Your Stady zertteý jobasynyń negizin qalaýshylardyń biri. Ol Qazaqstanǵa kelip, bizben birge birneshe kún joba aıasynda jumys jasap, saýalnama men fokýs toptardy uıymdastyrýǵa aqyl-keńes berip otyrdy. Joba aıasynda halyqaralyq zertteý grýppasynyń qatysýymen úlken jumystar atqaryldy. Nemis zertteý ádistemesin bizdiń aımaqqa zertteý júrgizýge beıimdep, mádenı erekshelikter men belgili bir termınderdi eskere otyryp daıyndaldy.
– Respondentter qandaı parametrler boıynsha irikteldi?
– Qazaqstanda zertteýge 14 pen 29 jas aralyǵyndaǵy myń respondent qatysty. Búginde halyqtyń 24-25 paıyzy 14 pen 29 aralyǵyndaǵy jastar, olar shamamen 4 099 653 adam. Áleýmettik saýalnama Qazaqstannyń barlyq oblystary men mańyzy bar qalalar – Astana men Almatyda ótkizildi. Qalalyq jáne aýyldyq aımaqtardaǵy halyqtardan turǵylyqty jeri boıynsha suhbat alyndy. Respondentter marshrýt ádisimen, ıaǵnı kezdeısoq tańdalyp alyndy. Statıstıkalyq qatelik 2,6 paıyzdan aspaıdy.
– Jastardyń saıasatqa degen qyzyǵýshylyǵy men belsendiligi arasyndaǵy ózara úılesim týraly ne aıtýǵa bolady?
– Saýalnama kórsetkendeı, jastar saıasatqa jalpy alǵanda ne keıde ǵana (45,9 %) ynta bildiredi, ne ony múlde qyzyqtamaıdy (33,6%). Biraq saıasatqa degen ynta respondentterdiń jas mólsherimen baılanysty óse túsedi: máselen, 14-16 jas aralyǵyndaǵy respondentter ortasynda saıasatqa nemquraıly qaraıtyndardyń úlesi 52,8 - 47,3 paıyz arasynda bolsa, 29 jastaǵy respondentter arasynda mundaı úles 17,6 paıyzǵa deıin tómendedi.
– Bolashaqta basqarý bıligine ıe bolatyn jandardyń saıası ómirdegi belsendiligi qaı deńgeıde? Olardyń memleketshildigi tóńireginde áńgime qozǵaýǵa bola ma?
– Zertteý nátıjesi jastardyń aıtýly bóligi saıasatqa eshqandaı qyzyǵýshylyq tanytpaıtyndyǵyn jáne olardyń mańyzdy qoǵamdyq is-sharalarǵa qatysý deńgeıiniń báseń ekendigin anyqtady. Jastardyń saıasatqa degen qyzyǵýshylyǵynyń tómendigin jas ereksheligimen jáne olar úshin saıasattan basqa da óz belsendilikterin kórsetetin kóptegen salalar bar ekendigimen túsindirýge bolady. Áıtse de óz daýysynyń alýan túrli saıası sýbektilerdiń is-áreketine, sonyń ishinde aldymen memlekettik qurylymdardyń jumysyna áser etetindigine senetin jastardyń úlesi jetkilikti deńgeıde. Sonymen qatar jastar eldiń damýy úshin jaýapkershilikti óz qoldaryna alýǵa daıyn bolyp shyqty. «Eger múmkindik bolsa, Qazaqstannyń damýyna qatysar ma edińiz?» degen suraqqa jastardyń 60 paıyzy mindetti túrde qatysatyndaryn aıtty. Olardyń 14,8 paıyzy el damýyna óz basynyń paıdasy úshin qatysatyn bolsa, qatysqysy kelmeıtinderdiń úlesi 10,0 paıyz. Al 15,1 paıyz qatysýshylar úshin jaýap berý qıynǵa soqty.
– Zertteý jumysynda jastardyń 78,6 paıyzy kitapty sırek, keıde oqıdy, ıa múldem oqymaıdy degen derek keltirilgen. Áleýmettanýshy retinde osy jaıdy qalaı túsindirer edińiz?
– Iá, ókinishke qaraı, mundaı úrdis keń etek alyp barady. Tek ár besinshi respondent qana kitapty jıi oqıtyndaryn atap ótti. Olardyń 21,2 paıyzy kitap-jýrnaldy jıi oqysa, 38,9 paıyzy keıde, 30,7 paıyzy óte sırek oqımyz degendi aıtty. Al jastardyń 9 paıyzy kitap oqýǵa múldem qyzyqpaıdy.
Búginde ınternet, áleýmettik jeliler, saıttar sııaqty aqparat alýdyń ártúrli joldary bar. Smartfondar men planshetter kóptegen múmkindikter beredi, kóbi ınternetten onlaın kitap oqýǵa kóshken. Sonymen qatar jastardyń bos ýaqytyn ótkizýdiń kóp múmkindikteri bar, bul kitapqa qyzyǵýshylyqtyń tómendeýine áser etedi.
– Mıgrasııalyq kóńil-kúı týraly ne aıtasyz? Jastar óziniń bolashaǵyn Qazaqstanmen qanshalyqty baılanystyrady?
– Zertteý barysynda jastarǵa mıgrasııa boıynsha túrli suraqtar qoıdyq. Olardyń 87,5 paıyzy óz bolashaǵyn Qazaqstanmen baılanystyrady. Reseı, EO elderi, AQSh, Kanada, QHR sııaqty elderge 10,6 paıyz qonys aýdarǵysy keletinderin aıtty. Elden qonys aýdarǵysy keletinderdiń úshten biri aldaǵy 10 jyl ishinde qaıtyp oralýdy oılaıdy. Jalpy alǵanda shet elderge qonys aýdarýdy josparlaýshylardyń úlesi 7,8 paıyz.
– Zertteýge aýyl jastary men qala jastary qamtylǵan. Olardyń ómirlik ustanymdary men qundylyqtary turǵysynan aıyrmashylyq baıqala ma?
– Jalpylaı alǵanda aıyrmashylyqtar men ortaq tustary baıqaldy. Mysaly, nekege qatysty máselede aýyl jastarynyń 88,7 paıyzy ózderin otbasyly ómirde kóre alatyn bolsa, bul kórsetkish qalalyq jastardyń arasynda 77,6 paıyz boldy. Azamattyq nekeni qalalyq jastardyń 13,4 paıyzy qoldaıtyn bolsa, aýyl jastarynyń 4,3 paıyzy qup kóredi.
– Jastardyń jekelegen ókilderiniń pikirin, ıaǵnı saýalnama nátıjesin jalpy kópshilik atynan qandaı da bir túsinikteme retinde qoldanýǵa bola ma?
– Áleýmettik saýaldamalardyń da negizgi máni osynda. Biz eldegi 14-29 jas aralyǵyndaǵy 4 mıllıon jasty saýalnamaǵa qatystyra almaımyz. Respondent retinde iriktelip alynǵan myń azamat basty jıyntyq retinde jastardyń jalpylaı pikirin bilýge múmkindik beretin top. Sondyqtan biz saýalnamany barlyq top ókilderiniń pikiri, onyń ishinde qala men aýylda turatyndar, boıjetkender men bozbalalar, túrli ult ókilderi, mektep jáne ýnıversıtette oqıtyndarmen qatar ózgelerdi de qamtıtyndaı etip jasadyq. Iаǵnı, saýalnamada kórsetilgen jasqa sáıkes keletin topqa jatatyndardyń pikirinen habar beretin jastardyń mıkromodeli qatysty.
– Zertteý qortyndysy negizinde qazirgi jastardyń jıyntyq bet-beınesin qalaı elestetesiz?
– Qorytyndylaı kele, optımızm, kózqarastaǵy qarama-qaıshylyqtar, joǵary deńgeıdegi senim men toleranttylyq qazirgi jastarǵa tán negizgi qasıetter ekenin aıtqym keledi.
Birinshiden, zertteý jastar optımıstik kóńil-kúıde, ózi men óz ómiriniń ártúrli qyrlaryn pozıtıvti qabyldaý basym, óz bolashaǵyna qatysty da joǵary deńgeıdegi optımızm baıqalady degen tujyrym jasaýǵa múmkindik beredi. Áıtse de saýalnama kórsetkendeı, jas býyn ishinde búgingi tańda eresek býyn qundylyqtarymen tatý-tátti birge ómir súrip jatqan jańa qundylyqtar, jańa ıdealdar men jańa uǵymdar týýda. Sonymen qatar jastar ózderiniń kózqarastary ata-analarynyń kózqarastarymen sáıkes keledi dep sanaıdy. Ekinshiden, jastar úshin ózderiniń kózqarastary boıynsha kemel adam bolý, bilim alý jáne otbasyn qurý búgingi kezeńdegi mańyzdy maqsattar men mindetter. Úshinshiden, saýalnama jastar arasynda toleranttylyq pen senimniń joǵary deńgeıde ekenin anyqtady. Zertteý materıaldary jastardyń «bóten sıpattaǵy» etnıkalyq, dinı, áleýmettik toptarǵa óshpendilik kózqarasta emes ekendigin kórsetedi. Bul jastardyń basym bóliginiń kez kelgen dúnıege ıkemdiligi men qabyl alýshylyq qasıetiniń joǵarylyǵynyń dáleli.
Táýelsizdik jyldary sovet dáýiriniń ótkenimen ortaqtyǵy joq tutas jas býyn ósti. Ekonomıkalyq, saıası, áleýmettik jáne mádenı túrlenýden ótken jastar ózindik kózqarastaryn, azamattyq ustanymy men qundylyq baǵdaryn, ıdealyn qalyptastyrdy. Erteńgi kún tártibin retteıtin, elimizdiń órkenıet baǵdaryna, memlekettiń áleýmettik jáne ekonomıkalyq damyýyna yqpal etetin jastardyń oı-pikirine qulaq asý óte mańyzdy. Zertteý qortyndysy boıynsha jınaqtalǵan kitap 2016 jyly úsh tilde jaryq kórdi. Kitaptyń tolyq nusqasymen ınstıtýt saıtynan tanysýǵa bolady.
– Áńgimeńizge kóp rahmet!
Aıa О́MIRTAI,
«Egemen Qazaqstan
