Prezıdent EKSPO-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesin saltanatty jaǵdaıda ashyq dep jarııalady. Bedeli bıik basqosýdy qazaqstandyqtar men el qonaqtary ǵana tamashalaǵan joq, álemniń túkpir-túkpirindegi jurt tikeleı translıasııa arqyly kórip, ystyq yqylastaryn bildirdi.
Al keıingi ahýal, tipti qyzyq. Alyp qalashyqtyń ár jerindegi sharalar ártúrli taqyrypty qamtıdy. «Bolashaqtyń energııasyn» ár memleket ártúrli baǵytta aıshyqtaǵan. Osylardyń árqaısysy kóp uzamaı-aq adamzat ıgiligine aınalatyny taǵy aqıqat.
Aıdy aınalyp, Kún kórdim...
Aldymen Qazaqstan pavılonyna at shaldyrsaq. Kórmeniń alǵashqy kúninde ashylǵan pavılonymyz kún, jel, sý, bıomassa, ǵarysh, tipti qozǵalys energııasynyń ozyq úlgilerin kórsetti. Shar-sferada ornalasqan aımaǵymyzdy aralap shyǵýǵa úsh jarym saǵattaı ýaqyt jumsalatyn kórinedi. Elbasy shet memleketterdiń basshylaryn qarsy alǵan segiz qabatty ǵımarattyń ishi de, syrty da kóz súısintedi. Al ekspozısııalarynan órkendegen bolashaqtyń kelbetin tanısyz. Fýtýrıstik lıftter, shynydan jasalǵan qurylǵylar, lazerlik shoýlar men proeksııalyq kórinister – barlyǵy da adamzat balasynyń balamaly energııa kózderin izdep, tabıǵı baılyqty barynsha saqtaýǵa degen qulshynysyn ańǵartady. Osy saladaǵy tehnologııalar álemniń qanshalyqty jyldam damyp kele jatqandyǵyn túsindiredi.
Qazaqstan pavılonynyń birinshi qabatyna eki shatyr tigilgen. Týrısterge arnalǵan sıqyrly taqta qoıylǵan birinshi shatyrdan ultymyzdyń salt-dástúrlerimen tanysýǵa bolady. Ondaǵy ulttyq qundylyqtardyń ataýlarynyń birine saýsaǵyńyzdy tıgizseńiz boldy, sýretti taqta sóıleı jóneledi. Odan ári ótkende elimizdiń ońtústigi men soltústigin, batysy men shyǵysyn «sharlap shyǵasyz». Proeksııadan kúmbezge túsirilgen kórinister arqyly Uly Dalanyń keńdigin sezinýge bolady. Pavılonda jer men kókti baılanystyratyn Báıterek pen Samuryq qustyń altyn jumyrtqasynyń dekorasııasy ornatylǵan. Sondaı-aq, Esik qorǵanynan tabylǵan Altyn adamnyń kóshirmesi tur. Al ekinshi shatyr arqyly elordany «aralaısyz». Birinshi qabatta, sonymen qatar, qazaqstandyq ónertapqyshtar oılap tapqan jańalyqtar kópshilik nazaryna usynylǵan. Kýrchatovta turǵan «Tokamak» atty ıadrolyq sıntez qurylǵysynyń modeli de osynda.
Pavılonnyń ekinshi qabaty tolyǵymen sý energııasyna arnalǵan eken. Dıirmennen bastap qazirgi ozyq tehnologııaǵa deıingi ónertabystar, rasynda tartymdy. Aıtalyq, búginde muhıt jaǵasynda turatyn memleketter sýdan energııa alýdyń san alýan joldaryn meńgergen. Eń qyzyǵy, energııany alý joly bir bolsa da, ony iske asyrý amaldary ártúrli. Mysaly, Shotlandııa, Danııa, Ulybrıtanııa sııaqty elder arnaıy qurylǵylar arqasynda qýat kózderin sýdyń astynan, tolqynynan óndirip keledi. Bul prosesterdi kózben de kórýge bolady. Al qazirgi álemdegi balamaly qýat kózderiniń 76 paıyzy sý energııasynan óndiriletinin siz bilesiz be?..
Úshinshi qabat. «Kınetıkalyq energııa» taqyrybyndaǵy bul jerden qozǵalys nátıjesinde qýat kózderiniń qalaı óndiriletinin kórýge bolady. Máselen, «Energııa dóńgelegi» degen ekspozısııa eki akrobat bir alyp qurylǵyny aınaldyryp, qýat óndirýge bolatynyna kóz jetkizedi. Arnaıy velosıpedter alańynda Astana kóshelerimen jarysyp qana qoımaı, kınetıkalyq energııanyń qalaı paıda bolatynyn kóresiz. Sport alańdarynda jelaıaqtar júgirgen kezde alańnyń astyndaǵy arnaıy qurylǵylar arqyly energııa alýǵa bolady eken. Sol sııaqty fıtneste turǵan júgirý qondyrǵylaryn jaı aınaldyryp qana qoımaı, odan da qýat shyǵarýdyń joldary bar. Bul jerde osy sııaqty qozǵalystan energııa óndirýdiń san alýan mysaly qamtylǵan.
Tórtinshi qabatta bıomassadan energııa alýdyń ozyq tájirıbesi tanystyrylady. Bıodızel, etonol, bıokómir jáne taǵy basqa taza otyn túrlerin óndirý júıesi bar. Besinshi qabatta jel energııasy jáne onyń tarıxyna arnalǵan úlken ekspozısııa ashylǵan. Álemge áıgili Kvadrıganyń úlgisi de osynda. Biz jel energııasy dese, qanattary bar dıirmendi ǵana kóz aldymyzǵa ákelemiz. Alaıda, ony tik turǵan dińgekpen de óndirýge múmkindik bar eken. Sol dińgektiń bir úlgisi Qazaqstan pavılonynan oryn taýypty.
Arnaıy zalda qatty jelden bastap salqyn samalǵa deıingi jeldiń túr-túrin sezinesiz. Altynshy qabat kún energııasyna arnalǵan. Onda kún energııasymen júretin kólikter, kún batareıalary bar kıimder jáne basqa da ozyq tehnologııalar bar. Ekspozısııa arqyly Kúnniń ishine «kirýge bolady». Tamasha proeksııalyq kórinister arqyly Astanaǵa da saıaxat jasaısyz...
Jetinshi qabat ǵaryshqa «ushyrady». Sheber jasalǵan dekorasııalardyń arqasynda Aıda serýendep, ǵaryshkerdiń ómir saltymen, taǵamdarymen tanysasyz. Munda qonaqtar nazaryna Halyqaralyq ǵarysh stansasynyń tolyq tarıhy da usynylǵan. Al Planetarııde jer-jahan shejiresin kúmbezdi proeksııa arqyly kóresiz.
Segizinshi qabat tolyǵymen Astananyń bolashaǵyna, qazaqtyń keleshegine arnalypty. Shynydan jasalǵan kópirmen júrip, tómendegi birinshi qabatqa deıingi aralyqty tamashalaýǵa bolady.
Alyp energııa –
adamdarda
Alǵashqy kúni Amerıka Qurama Shtattarynyń da pavılony ashyldy. Saltanatty sharada «Astana EKSPO-2017» UQ» AQ basqarma tóraǵasy Ahmetjan Esimov sóz sóılep, AQSh-tyń kórmemizge qatysýy biz úshin óte mańyzdy ekenin aıtty. О́ıtkeni, dúnıe júzindegi jetekshi eldiń jańǵyrtylǵan energetıka salasynda jetken jetistikteri kóp-aq. «AQSh-tyń kórmege qatysý máselesi ońaılyqpen qabyldanbaǵan. Alaıda, ekijaqty kúsh biriktirý nátıjesinde másele oń sheshimin tapty. EKSPO-2017 kórmesine kelýshilerge AQSh pavılonyndaǵy ekspozısııamen tanysý óte qyzyqty bolatyndyǵyna senimdimin», dedi ol.
AQSh-tyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Djordj Krol birlesken is-qımyl AQSh pen Qazaqstannyń dıplomatııalyq qatynastarynyń energııasyn kórsetetindigin jetkizse, AQSh pavılonynyń prezıdenti Djoshýa Ýolker Amerıkanyń sheksiz energııasynyń qaınar kózi adamdar ekendigin atap ótti.
AQSh ekspozısııasy 1100 sharshy metr aýmaqty alyp jatyr jáne ol úsh bólikten turady: birinshi zal – «Energııa keńistigi», ekinshi zal – «О́mir energııasy» jáne post-shoý aımaǵy. Pavılonnyń taǵy bir ereksheligi – qonaqtardy qazaq nemese orys tilderin meńgergen qyryq amerıkalyq stýdent qarsy alady.
Kınetıkalyq qum da
bir ǵylym
EKSPO-2017 kórmesindegi Birikken Ulttar Uıymy pavılonynyń tanystyrylymynda BUU-nyń EKSPO-daǵy Bas komıssary Djıhan Sultanoǵly sóz sóıledi. «Qazaqstan energııa taqyrybynda kórme ótkizý arqyly Parıj kelisimin ilgeriletýde biregeı múmkindik týdyryp otyr. Álemdegi energetıka jaǵdaıyn jáne qorshaǵan ortany qorǵaý baǵytyndaǵy qadamdardyń mańyzdylyǵyn eskere otyryp, endi jańa jobalardy tez arada tájirıbe júzinde iske qosýǵa aıryqsha mán beremiz», dedi ol. Onyń sózine qaraǵanda, elimiz energııa tıimdiligin iske asyrý baǵytynda aldyńǵy qatarly sheshimderdi engizýde. Bul rette «jasyl ekonomıkaǵa» erekshe nazar aýdaryp otyrǵanymyzǵa BUU tarapy joǵary baǵa berýde.
«Osy shara aıasynda Qazaqstan ǵylymı qoǵamdastyq pen sarapshylardy tartý úshin ózindik tuǵyrnama quryp otyr. Endigi kezekte ǵylymı orta tájirıbesi men jobalaryn barsha álemge pash etýi tıis», degen Bas komıssar Qazaqstan men BUU uzaq merzimdi seriktester bolyp tabylatyndyǵyn da áńgimeledi. Djıhan Sultanoǵlynyń sózinshe, Qazaqstan tájirıbe almasý arqyly damýshy elderge kómek kórsetip jatyr. О́ıtkeni, bolashaqtyń energııasy aldaǵy urpaq úshin óte mańyzdy. «Bizdiń kórmede usynǵan eksponattarymyzdan kınetıkalyq qumdy kórýge bolady. Sonymen qatar, shóleıtti alqaptar úshin sýarmaly egisterdi qurýdyń joldarymen tanysa alasyzdar», dedi BUU ókili.
Pavılon ókilderi BUU júıesindegi birqatar uıym jańǵyrmaly energetıka jáne energııa tıimdiligi salasynda mańyzdy jańashyldyqtarǵa qol jetkizý úshin ınvestısııalardy shoǵyrlandyrý turǵysynda ózderiniń zertteý nátıjelerin kópshilikke tanystyratynyn aıtty.
Arktıka muzy –
Astanada
EKSPO-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesine Reseı Federasııasy Arktıka muzdyǵyn ákelgen. Ol aımaqtan kórshiles eldiń energetıkalyq áleýetin, atom salasyndaǵy jetistikterin, gıdroenergetıkadaǵy tyń serpilisin kórýge bolady. «Barlyq kelýshiler túrli teńizderdiń arasynda, Soltústik teńiz joly boıynda ornalasqan Reseıdiń óz tabıǵı artyqshylyqtaryn qoldana otyryp, bolashaq energııanyń ınnovasııalyq damýyna qadam basýyn kóre alady», dedi jıynda Reseı Federasııasynyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Mıhaıl Bocharnıkov.
Saltanatty sharada ádettegi lenta qııý rásimi bolǵan joq, esesine, pavılonnyń bas komıssary Georgıı Kalamanov pen EKSPO-2017 kórmesiniń komıssary Rápil Joshybaev jáne Mıhaıl Bocharnıkov suıyq azotpen muz bolyp qatyrylǵan lentany balǵamen jardy. Munda kirgen qonaq máńgilik muzdy meken – Arktıkaǵa tap bolǵandaı áser alady. Ǵımarattyń qabyrǵalary toń basqan muz túrinde jabdyqtalǵan jáne ondaǵy sáýleler Arktıka tabıǵatyna ǵana tán Soltústik shuǵyla qubylysyn beıneleıdi. Ekspozısııanyń basty jańalyǵy – Arktıkadan – ǵalamshardyń eń bıiginen jetkizilgen muz seńi. Qalyńdyǵy 4 metr seń eki jylda túzilgen jáne kórme aýmaǵyna arnaıy konteınerler arqyly jetkizilgen.
«Biz «Bolashaqtyń energııasyn» Reseı Arktıkasy biregeı aımaǵy arqyly kórsetemiz. Ol aımaqta balamaly energetıkany damytýdyń bolashaǵy zor. Budan bólek, Arktıkada paıdaly qazbalar da kóp», deıdi G.Kalamanov. Pavılon ekologııa jylyna qoldaý bildirý maqsatynda ósimdikter men janýarlar álemin qorǵaýǵa qatysty arnaıy ekspozısııa usynady. Kelýshiler «Arktıkanyń tabıǵı álemi», «Arktıkanyń sý astyndaǵy álemi. Qaırań», «Arktıkanyń ósimdikter men janýarlar álemi», «Muzdar» syndy dınamıkalyq beıneınstalıasııalardy tamashalaıdy jáne janýarlardyń sırep ketken túrlerin saqtaý týraly málimettermen tanysa alady.
8 qyrkúıekte EKSPO-2017 kórmesindegi Reseı kúni ótpek.
Bulshyqet kúshindegi bıoenergııa
Avstrııa kórmege oıyn túrinde uıymdastyrylǵan «Dene kúshi, aqyl jáne jan» uranymen qatysady. 870 sharshy metrdi qamtıtyn pavılon túrli jattyǵý qurylǵylarmen jabdyqtalǵan, olar energııa óndirip, mýzyka oınaıdy jáne salqyn samal estiredi. Avstrııa jaıynda beınetaspany tamashalaý úshin qonaqtardyń barlyǵy birlesip velosıped tebý kerek. Arqan tartyp, átkenshek teýip, tetikti aınaldyrǵanda ǵana jaryqtar janyp, dekorasııalar aınalyp, mýzykalyq aspaptar iske qosylady eken. Sonymen qatar, sháınektiń qaınaýy, shamdardyń janýy, ınternet jelisiniń izdeý júıesinde bir tetikti basý, ushaq nemese kólikti otaldyrý úshin elektr shyǵarýdyń qanshalyqty qıyn ekendigi aıqyn kórsetilgen. Sáýletshiler qurylǵy arqyly energııa jetkizýge bulshyqet kúshin jumsap, adam áleýetine nazar aýdartady.
Avstrııada joǵary tehnologııalarmen aınalysatyn jáne bul salada sátti qadamdar jasap kele jatqan kompanııalar kóp-aq. Al pavılon qurastyrýshylarynyń pikirinshe, bolashaqta qandaı energııa bolatyndyǵyn tek adam ǵana aıqyndaı alady.
Qurylys materıalynyń ereksheligi kóp
EKSPO-2017 kórmesi alańyna Túrkııa memleketi joǵary daıyndyqpen kelgen. Pavılonnyń ashylý rásiminde Qazaqstannyń Investısııalar jáne damý mınıstri Jeńis Qasymbek kelip, sóz sóıledi. Eki el arasyndaǵy dostyq pen seriktestik, ózara tıimdi qarym-qatynas uzaq jyldardy qamtıtynyn aıtqan ol baýyrlas túrik halqynyń Qazaqstan táýelsizdigin tanyǵan eń alǵashqy memleket ekenin eske saldy. EKSPO-2017 taqyryby asa ózekti. Sońǵy on jyldyqta búkil álemdik qoǵamdastyq aldynda qorshaǵan ortanyń lastanýy, energetıkalyq resýrstardyń azaıýy sııaqty ótkir máseleler tur. Álemde energetıka, energııany únemdeý jáne qaıta jańartý salalaryna ınvestısııany arttyrý trendi qalyptasýda. Bul óz kezeginde bolashaq energııasyna negizdelgen. Osy mazmunda Túrkııa tarapynyń tájirıbesi bizge óte mańyzdy», dedi mınıstr.
Túrkııa Ekonomıka mınıstriniń orynbasary, ulttyq seksııasynyń komıssary Taryk Sonmez EKSPO kórmeleri halyqtar arasyndaǵy tatýlyqqa, dostyqqa, beıbitshilikke shaqyratyn úlken is-shara ekenin jetkizdi. «Biz HIH ǵasyrdan bastap búginge deıin uıymdastyrylǵan osy kórmeniń 34-ine qatystyq. Bıylǵy basqosýǵa «Turaqty energııa» taqyrybyn alyp keldik», dedi ol. Túrkııa pavılonymen tanysý barysynda kópshilikti qolóner sheberleriniń týyndylary qatty qyzyqtyrdy.
Túrkııa tarapy kórmede jel energetıkasynyń jobalaryn kópshilikke usynǵan. Sonymen qatar, qurylys salasynda energııa únemdeýge múmkindik beretin áınekterdi tanystyrdy. Bul qurylys materıalynyń ystyqty jáne sýyqty, syrttaǵy shýdy ótkizbeıtin ereksheligi bar. Uıymdastyrýshylardyń aıtýynsha, ónimdi kóptegen salada paıdalanýǵa bolady.
Gaz óndirýdiń
ǵalamattary
Kórme alańyndaǵy úlken aýmaqty enshilegen Túrikmenstannyń ulttyq pavılonyn sol el Prezıdenti Gýrbangýly Berdimuhamedov ashty. Ol halyqaralyq kórmeniń uıymdastyrylýyna joǵary baǵa berip, Qazaqstanmen jemisti baılanys ornaǵandyǵyn atap ótti. Onyń sózinshe, baýyrlas elder birqatar sátti jobalardy júzege asyryp keledi, olardyń qatarynda Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran baǵytyndaǵy temir jol qurylysy bar.
Túrikmenstan ulttyq pavılony kelýshilerge janarmaı-energııa salasyn tanystyrady. Onda josparlanyp otyrǵan birneshe jobanyń úlgisi ornalastyrylǵan. Máselen, josparǵa alynǵan gelıokeshende jaıylatyn maldyń tezegin qurylǵy bıogazǵa (gaz tárizdi otyn) óńdeıdi. Sonymen qatar, Túrikmenstan bıligi avtonomdy qaldyqsyz ósimdik, qus jáne jylyjaıda qozyquıryq ósirýge arnalǵan bıoakkýmýlıatorly gelıobıologııalyq keshen salý isin júzege asyrmaq. Keshende qaldyqtar men shyǵaryndy gazdardy tolyq paıdalanyp, iske jaratý kózdelgen.
Túrikmenstan engizip otyrǵan taǵy bir jańalyq – paıdaly áser koeffısıenti joǵary biriktirilgen elektr týdyrýshy stansa – bý-gazdy elektr stansasy kesheni. Munyń quramynda 4 gaz, 2 bý týrbınalary jáne 4 kádege jaratýshy qazandyq bar. Túrikmenderdiń esebinshe, bul elektr stansasy jyl saıyn mıllıardtan astam tekshe metr tabıǵı gaz únemdeýge septigin tıgizip, býǵa aınalýshy gaz qaldyqtaryn 3 mln tonnadan artyq tómendetýge yqpal etedi.
Pavılonda, sonymen qatar, ulttyq naqyshtaǵy taýarlar men elektr energııasynyń damý tarıhynan syr shertetin ashyq aspan astyndaǵy mýzeı túrindegi 100 jyldyq Gındýkýsh sý-elektr stansasynyń maketi qoıylǵan. Qazirgi tańda stansada 100 jyl buryn ornatylǵan qurylǵylar men buıymdar qoldanylyp keledi. Olar – sý týrbınalary, osy ýaqytqa deıin aqaýsyz qyzmet etip kele jatqan belgi (sıgnal) shamdary, túrli ólshemdegi kiltter jáne kóshe shamdary.
Vengr báıteregi
Majar eliniń pavılony jer resýrstaryn tıimdi paıdalaný máselesine arnalypty. Sonyń aıasynda kún energııasyna basymdyq berip, balamaly energetıka salasyndaǵy tájirıbesimen tanystyrady. Pavılonnyń qaq ortasynda tamyryn tereń jaıyp, butaǵyn bıikke sozǵan úlken báıterek tur. Negizgi ıdeıa – qorshaǵan ortany saqtaı otyryp, tabıǵı qubylystardyń negizinde energııany óndirý. «Astananyń nyshany Báıterek bolsa, bizde ol О́mir aǵashy. Mine, majar men qazaq bul jaǵynan da uqsas halyqtar. Qazaqtar osy báıterekti kórip, bizdiń taǵy bir uqsastyǵymyzdy jyly qabyldaıdy dep bilemiz. Pavılon 90 kún boıy jumys isteıdi. Kórme aıaqtalǵansha elshilik tolyǵymen osy jaqqa kóship keletin shyǵar. Al áriptestik baılanystarymyz osy pavılonnyń aıasynda ǵana emes, kórmeden keıin de jalǵasatynyna senemin», deıdi Majarstannyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Nandor Kortezı.
Majar pavılonynda uıymdastyrylatyn mádenı sharalardyń biri – Qypshaq kúnderi. Mereke aıasynda vengr-qazaq salt-dástúrleri arasyndaǵy baılanysty jan-jaqty kórsetý kózdelgen. «Qazaqstannyń EKSPO halyqaralyq kórmesin Ortalyq Azııa aımaǵynda alǵash ret uıymdastyrýy osy eldiń mártebesin, aımaqtyq jáne halyqaralyq deńgeıdegi bedelin kórsetse kerek», deıdi Vengrııanyń Ulttyq ekonomıka mınıstri Mıhaı Varga.
Ashat RAIQUL,
«Egemen Qazaqstan»
