BIREGEI

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qalyp­tasý, ósý joldaryn zerdelep, janrlyq erekshelikterin taldap, bolashaq baǵytyn belgilep, talaı zertteý, monografııa, oqý qural­daryn jarııalaǵan ǵalymnyń osy izdenisteriniń ishinde praktıkalyq máni bar erekshe bir jańalyǵyn atap ótpeýge bolmaıdy. Namazaly­nyń tabandy zertteýiniń arqasynda Qazaq radıosynyń tarıhy on jyl­ǵa ári shegerilip, 1921 jyldan bastaý aldy. Adamnyń búkil sanaly ǵumyry kóz aldyńda ótip, onyń ómir beles­teri­ne óz kózińmen kýá bolsań, taǵ­dyrdyń taraý joldary, bury­lys-qaıyrylystary kisini qandaı óz­geris­terge ushyratatyny anyq baı­qalady. Jaqsy adam da, jaman adam da aspannan túspeıdi. Árkim óziniń minez-qulqyn, kisilik kel­betin, kózqarasyn, áreketshildigin, bolmasa kembaǵaldyǵyn óz qoly­men qalyp­tastyrady. “Ondaı bol­maq qaıda dep Aıtpa ǵylym súı­seńiz”, dep hakim Abaı da adamnyń ózin-ózi tárbıe­leýi­niń, ushtaýynyń, jetil­dirýi­niń qupııasy tulǵanyń óz yrqyna, erik-jigerine táýeldi eke­nin aıtsa kerek. Osyn­daı oı meniń qyryq jyl­dan bergi ómir sa­parynda qa­nat­tas kele jat­­­qan dosym, belgili ǵalym-jýr­na­lıst, fı­­lo­lo­gııa ǵy­lym­dary­nyń dok­to­ry, pro­fes­sor Na­ma­za­ly Omash­uly­nyń qalyptasý jo­lyn oımen kók­teı sholǵan­da sanama ornyǵa berdi. Keshegi úrpek­bas stýdent Namazaly men búgingi salıqaly sańlaq Omash­ulynyń arasyndaǵy jer men kókteı aıyr­mashylyq onyń ózin-ózi qam­shy­laýy men qanattandyrýynyń nátıjesi ekenin basqa bilmese de, onymen udaıy úzeńgi qaǵystyryp kele jatqan bizder jaqsy bilemiz. 1969 jyldyń talapkerleri edik. Árqaısymyz ár qıyrdan armany­myz­dy arqalap kelip, QazMUÝ-dyń jýrnalıstıka fakýltetinde toǵysqanda, erteńgi kúni kim bolyp shyǵarymyzdy ózimiz de boljaı almas edik. Shamalasaq, shamalaǵan shyǵarmyz. Dáýitáli Stambekovtiń poezııa patshalyǵynda ǵumyry ótetindigine kúmán joq edi. Asqar Egeýbaevtyń ǵulama ǵalym bolary­na da kúdik keltire qoımaýshy edik. Al Namazaly Omashulynyń dál osyndaı zerdeli zertteýshi, kósilgen kósemsózshi, ulaǵatty ustaz bo­laryn sol kezde bilip edim deıtin esh­kim tabyla qoımas. О́ıtkeni, qal­jasy qaǵylezdeý, qımyly shap­shań­daý, sózi qıqarlaý Namazaly­dan dál búgingi aqyryn júrip, anyq basatyn professordy kórý úshin kóripkel Mıshel Nostradamýstyń juraǵaty bolýyń kerek qoı. Ras, oqýǵa qabiletti boldy. Yntaly boldy. Aýdıtorııaǵa kelip, aldy­myz­da dáris oqıtyn suńǵyla ustaz­darymyz Taýman Amandosovtyń, Qaıyrjan Bekhojınniń, Temirbek Qojakeevtiń, Ábilfaıyz Ydyry­sov­­­tyń, Rymǵalı Nurǵalıevtiń, Ab­dýl­hamıd Marhabaevtyń, Svetla­na Sagalovıchtiń san qııaǵa sala­tyn, sóz óneriniń qyr-syryna qa­nyq­­ty­ratyn telegeı-teńiz traktat­taryn tez uǵatyn, qalpynan aýdar­maı qaıyryp aıtyp beretin sanaý­ly shákirtiniń biri edi. Qolyna gıtara­­syn alyp, el jaǵalap ketetin ápen­diligi de az bolǵan joq. Sóıte tura, istiń yǵyn biletin, jurttyń tilin tabatyn qabileti de baıqala basta­dy. Kúrep aqsha tabýdy qııaldap, stýdentterdiń qurylys otrıadyn jasaqtap, Arqa jerine jol bastap baratyn belsendilerdiń qatarynan Namazaly ekinshi kýrsta-aq tabyl­dy. Biz laı tasyp, kirpish qalap júrgende, ol komandır, komıssar shenimen gazık minip, shıki stýdent­terge jón silteıtin. Kóbine jaqyn júretin dosy – Rahmetaly Asyl­bekov edi. Ekeýi de ıýmorǵa, satı­ra­ǵa beıim bolǵan soń ba, bastary qosylsa, ájýany asqyn­dyryp, Murat­qandy múıizdeýden jalyq­paı­tyn. Bir qyzyǵy, ýnı­ver­sıtetti támamdap, Qazaq radıosyna qyz­metke kirgen Namazaly efır­degi satırany, naqty syqaqty talaı kósh jerge jyljytyp tas­tady. Sóıleý, aıtý arqyly jasala­tyn radıofeletondy áýeli is júzinde jolǵa qoıyp, keıin onyń teorııa­lyq negizdemesin ǵylymı zerdeleýi N.Omashulynyń ǵalym­dyq jolyn­daǵy alǵash­qy baspaldaǵy boldy. Onyń ústine, radıonyń satırasy men ıýmory Namazalynyń oń jambasyna kele qalǵandaı. Onyń keıbir kitaptary­na mátini enip júrgen sol radıo­feletondary baıaǵy Beıimbettiń qysqa, realıstik dúnıelerin eske salady. Mysal kerek bolsa, Túrki­stan aýdanynyń saýda salasyndaǵy jemqorlaryn kelemejdeıtin “Qýlar jarysy” atty radıo­feletonyn oqyp kóri­ńiz. Sonsha­ma soraqy qylyq­tardy táptishtep jipke tizbeı-aq dıalog arqyly alaıaqtardyń abyroıyn aırandaı tógedi. Obektini aldyn-ala ábden zerttep, buljytpaıtyn faktilerdi jıyp alǵan jýrnalıst endi sony efır arqyly utymdy jetkizýdiń ońtaıly ádisin qapysyz tapqan. Ońaı olja emes. Jáne sol kezdiń ózinde-aq efırdegi satıra­nyń asa qaýipti, qaterli qarý ekenin anyq bilip, keıingi zertteýlerinde osyǵan erekshe mán berip, radıo­jýrnalıs­tiń synǵa saq, muqııat bolýyn bajaılaıdy. Qazaq radıo­synyń qazanynda qaınap pisken bolashaq ǵalym ómir tájirıbesi men teo­rııalyq baıyptaýlardy osylaı ushtastyrady. Júrdek qalamynan týyndaǵan maqalalar, ocherkter, portretter, resenzııalar legi Nama­za­lyny ǵylymǵa qaraı jeteledi. Ol kóp uzamaı ýnıversıtettegi usta­hanaǵa qaıtyp oraldy. Keshegi ózine dáris bergen ustazdardyń qa­taryn tolyqtyryp, bolashaq jýr­nalısterdiń sheberligin shyń­daıtyn sanaýly muǵalimderdiń birine aınal­dy. О́zi de ǵylymı izdenis­teriniń órisin keńeıtýge bet burdy. Bul kúnde teleradıo-jýrnalıstı­ka­nyń tarıhy men teorııasyn zerdelep shyqqan biregeı zertteýshi retinde moıyndalǵan N.Omashuly osy jyldary kózi talǵansha mura­ǵat aqtaryp, sóz óneriniń tarı­hyn­daǵy talaı aqtańdaqtardy tolyq­tyryp, qajymas qaırat kórsetti. Qazaq jýrnalıstıkasynyń qalyp­tasý, ósý joldaryn zerdelep, janrlyq erekshelikterin taldap, bolashaq baǵytyn belgilep, talaı zertteý, monografııa, oqý qural­daryn jarııalaǵan ǵalymnyń osy izdenisteriniń ishinde praktıkalyq máni bar erekshe bir jańalyǵyn atap ótpeýge bolmaıdy. Namazaly­nyń tabandy zertteýiniń arqasynda Qazaq radıosynyń tarıhy on jyl­ǵa ári shegerilip, 1921 jyldan bastaý aldy. Osy jyly Ahańnyń, Ahmet Baıtur­synovtyń uıytqy bolýymen Oryn­borda jumys isteı bastaǵan ulttyq radıo búgingi aq­parat keńis­tiginde oıyp oryn alyp otyrsa, óz shejire­siniń shyndyǵyn qalpyna keltirgeni úshin ol Omash­­ulyna qaryz­dar. Jýr­nalıstik kásip­tiń arnaıy ma­man­darǵa ǵana túsinikti qyr-syr­laryn ǵylymı turǵydan tujyrym­daǵan Namazaly­nyń ǵa­lym­­dyq qaırat-qajyryn tápishte­meı-aq qoıalyq. Bir ǵana nársege nazar aýdarǵymyz keledi: ol óziniń kandıdattyq dısserta­sııa­syn da, doktorlyq dısserta­sııa­syn da ózi, Máskeýdegi bedeldi sarapshylar­dyń aldynda qorǵap shyqty. Qazaqy aýylda týyp-ósken ult kadry úshin osynyń ózi erlik­pen para-par ekeni túsinikti. Namaza­lynyń irgeli izdenis­terin áýeli orystar moıyn­dady. Áıtpese, kúni keshe óziniń aǵa dep jaǵalaǵan úlkenderi muny aıaqtan shalyp, tobyqtan qaǵyp, qolbala etkisi kelgenderi ras. Ol óziniń alǵan baǵy­tynyń, ustanǵan jolynyń durys ekenin Máskeýge baryp dáleldedi. Sary sómkesin arqalap, Almaty men Máskeýdiń arasyn jol qylyp júrgen Namaza­lynyń seń soqqan balyqtaı sen­delgen kúıine talaı kýá bolǵanbyz. Syr bermegen shaqtaryna súısinip, sabaz-aq eken deskenbiz. Qajyrly eńbek qaıy­ryn berdi. Júzdegen shákirti­niń aldynda jalyqpaı dáris oqyǵan dosymyz doktor da boldy, pro­fessor da atandy. Qazaqstanǵa eń­bek sińirgen qaıratker, Prezıdent syılyǵynyń ıegeri, eki aka­de­mııa­nyń tolyq mú­she­si bolyp úl­ger­di. Keshe ǵana ózi oqyp shyq­qan jýr­­­nalıs­tıka fa­kýl­­­­teti­niń de­ka­ny bo­lyp uzaq jyl jemisti eń­bek etti. Ýnı­ver­sı­tettiń pro­rek­­tory bo­lyp, qa­ra sha­ńy­­raq­taǵy tár­bıe ju­my­syn jolǵa qoıýǵa kóp úles qos­ty. Ta­laı jas ǵalymdy qanatynyń as­ty­na alyp, ǵy­lym soqpaǵynda súrinbeýine bas-kóz boldy. Bir qyzy­ǵy, Qazaq­stan­nyń qaı obly­syna, qaı aýdany­na bar­sańyz da N.Omashulynyń shákirt­teri­ne jo­ly­ǵasyz. Bári de ony rıza­lyqpen eske alyp jat­qanda, ishińiz jylıdy. Namazalyny ustazym dep moıyn­daı­tyndardyń, onyń aldyn kesip ótpeıtinderdiń arasynda mınıstr de, professor da bar ekenin kózimiz­ben kórip júrmiz. Ǵylymnyń túbin túsirip, zerdeli zertteýler jazǵan Nákeń dáris oqý­ǵa kelgende de maı­talman. Ana bir jyly Semeı ýnı­versıteti arnaıy shaqyryp, qur­metti professor ata­ǵyn bergende qasyn­da bolǵan edik. Qurmetti pro­fessordyń kelis­ti shekpenin kıgen N.Omashuly úlken aýdıtorııa­nyń aldynda dáris oqy­ǵan­da, máseleniń egjeı-tegjeıin sanaǵa quıyp jibe­retin ǵalymnyń parasat-paıy­myna da, shuraıly til sheberligine de qaı­ran qalyp, qol soǵyp, qýanǵanbyz. Sóıtsek, ómir aǵymyn jiti ba­qy­lap otyratyn Namazaly jýrna­lıs­tıkanyń kásip retinde de, ǵy­lym retinde de jańaryp, jań­ǵyryp kele jatqanyn jete zer­de­lep, álemdik aqparat keńistigindegi jylt etken jańalyqty tól topy­raǵymyzǵa sińirý úshin qajyryn jumsaıdy eken. IýNESKO-nyń Orta Azııa men Qazaqstandaǵy tuń­ǵysh kafedrasyn ulttyq ýnıver­sıteti­mizde ashtyryp, ózi sonyń jalǵyz professory bolyp saı­lanýy­nda da osyndaı mán jatyr. Aqparattyq tehnologııadaǵy ilgeri ózgeristerdi osy kafedrada ornyq­tyrý arqyly jas jýrnalısterdi álemdik deńgeıdegi kásibı sheber­likke baýlý dál osy azamattyń eń­begi ekenin bireý bilse, bireý bilmeıdi. Bizder, áriptesteri, “e, ózimizdiń Namazaly ǵoı” dep júrgende, ol osylaısha halyqaralyq deńgeıdegi abyroıǵa ıe bolyp, ýysymyzdan shyǵyp ketipti. Baıaǵy aıaqtan shalý­shylar shań qaýyp qaldy. Áıtpese, Reseı men Amerıkanyń, Fransııa men Kanadanyń joǵary oqý oryn­dary ony at jiberip aldyr­typ, aılap dáris oqytar ma edi. Ozyq oıǵa, zerek zerdege, baı táji­rıbege qyzyqqan soń, aqshasyn da, basqasyn da aıamaıtyn bolý kerek. Sóıtip, sózdiń basyn qaıta túgen­desek, osydan 40 jyl buryn som­brerosyn jelkesine kıip, gıtarasyn asyn­ǵan, aptyǵy basyl­maǵan qal­pynda oqýǵa kelgen boz­bala Namazaly búginge tanymal jýrna­lıst, ǵulama ǵalym, ulaǵatty ustaz, biregeı bilimpaz keıpinde jetip otyr. Bári eńbektiń, izdený­diń arqasy. Astanadaǵy L.N.Gý­mı­lev atyndaǵy ýnıversıtettiń janynan jýrnalıs­tıka másele­lerin zertteý ınstıtýtyn ashyp, dırektory retinde endi sonyń kem-ketigin túgen­deýmen tabanynan taý­sy­lyp júrgen professor Omashuly bul jańa ju­mys­ty da jerine jetkizerine kúmán­dan­baımyz. О́ıtkeni, qazaqta bul sala­da qazir odan bilgir, odan alǵyr eshkim joq. Júrsin ERMAN, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.