Eskini jańamen, dástúrdi ınnovasııamen

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda otandastarymyzdyń aldynda qoǵamdyq sana men rýhanı qundylyqtardy qaıta jańǵyrtý turǵysynan qandaı min­det­ter turǵanyn aıqyndap berdi. Qoǵam­nyń rýhanı jańǵyrýy eldiń saıası-ekonomıkalyq reformalar men trans­formasııalanýy turǵysynan memle­kettiń úlken jetistikpen ilgerileý kezeńi­niń talaby bolyp tabylady. Baıyr­ǵy salt negizinde qalyptasqan tanym-túsinik pen oı tolǵaý úlgisin eshqan­daı ózgerissiz saqtaı otyryp, prog­restik damýdyń dańǵyl jolyna túsý múmkin emes. Sondyqtan da, barlyq baǵyt­taǵy damý kózqarasynyń túıinin eskini – jańamen, dástúrdi ınnovasııamen sabaqtastyrý máselesi kún tártibine shyǵyp otyr.
Memleket basshysy jańǵyrtýǵa qatysty ózi usynǵan baǵdarlamasynda tarıhymyzdyń tereńinde jatqan ulttyq qundylyqtarymyzǵa den qoıý qajettigine basymdyq bergen. Tek jańa men eskiniń arasyndaǵy dıalektıkalyq qoıylym máselesinde ómirdiń zańdylyǵyna saı tamyr jaıǵan dástúrlerdiń  ǵana alǵa jyljýynyń shynaıy múmkindikteri bar.
О́kinishke qaraı, bizdiń qoǵamda adamdardyń jańa zaman talaptaryna sáıkes kelmeıtin synarjaq metafızıkalyq oılaý tásili áli de bolsa kezdesip jatady. Sondyqtan da, Prezıdent óziniń maqalasynda mundaı ádisti birjaqty dármensizdikke balaıdy. О́ıtkeni, mundaı birjaqty oılaýdyń sebebinen bizdiń tarıhymyzda azamattardyń ómirin qaıǵyǵa dýshar etken kóptegen qatelikterge jol berilgen.
Nemistin uly fılosofy Gegel aıtqandaı, damýda burynǵyny tek birjaqty teriske shyǵarýǵa bolmaıdy. Al dıalektıkanyń zańy boıynsha, tek eskirgen, jańa ýaqyttyń talabyna sáıkes emes oı túıinderin ǵana prınsıpti túrde beker deýge bolady. Ár halyqtyń rýhanı damýynda ýaqytqa táýelsiz halyqtyń qundylyqtary bolady, maǵynaly túrde jańasha oılaý osyndaı qundylyqtardy bekerge shyǵarmaıdy. Olardyń jańa oılarmen, jańa prınsıptermen dıalektıkalyq túrde sabaqtas ekeni esh ýaqytta umytylmaıdy. 
Tek  burynǵy tamasha qundylyqtar men jańa oılardyń, jańa prınsıpterdiń ishki dıalektıkalyq baılanysyn durys túsingende ǵana maǵynaly túrde alǵa jyljý júzege asady. 
Qazaqstan tarıhynda da, basqa res­pýblıka tarıhynda da osy damýdyń dıalektıkalyq prınsıpin túsinbeýiniń sebebinen ulttardyń tarıhyn, olardyń rýhanı qundylyqtaryn birjaqty bekerge shyǵarǵan konsepsııalar oryn alǵan. Bul syńarjaq prınsıpter boıynsha burynǵynyń bári eskiniń qaldyǵy, jańa oılaýǵa qarsy prınsıpteri dep túsingen. Mundaı qate pikirdiń shyndyqpen eshqandaı sáıkespeıtindigi jurttyń bárine belgili boldy.
О́tken tarıh betterindegi keıbir aqtańdaqtar men túzelmeıtin aýqymdy qatelikterge durys ǵylymı kózqaras óz tarıhymyz ben rýhanı mádenıetimizdiń qalyptasýyna jeteleıdi. Biz qaıta qurý kezeńinen beri tarıh qoınaýyndaǵy kóptegen taǵdyrly sátter men qaı­-
ǵ­y­ly qatelikterdi túzeýmen aınalysa bastadyq. Mine, osyndaı jaǵdaı­lar­dan sabaq alǵan biz ulttyq rýhanı qundylyqtarǵa kóńil bóle otyryp, Elbasy aıtqandaı ulttyń ult ekendiginen, halyqtyń halyq ekendiginen habar beretin «halyqtyń mádenı kodyna» asqan yjdaǵattylyqpen qaraı bastadyq. О́ıtkeni, halyqtyń mádenı kodyn moıyndamaý, onyń ómiri men ulttyq rýhyn múldem moıyndamaýǵa alyp keledi. Desek te, osy oraıda dıalektıkalyq júris qajet ekendigi sózsiz. Biraq, halyqtyń ulttyq dástúri men rýhanı, mádenı kodyn saqtaýǵa qatysty mańyzdy máseleni sheshýde burynǵynyń keıbir qundylyqtaryn oısyz dáripteýge jol berilmeýi tıis ekendigin de eskerý kerek.
О́tkenniń aldynda ıilip, bas shulǵı bermeıtin kezder de bolady. Iаǵnı, merzimi ótken uǵymdar men taptaýryn oılardy parasat, paıymmen saralaı otyryp, kóńilge qonymdy mádenı jetistikter men jaǵymdy qundylyqtardy zamanaýı talap pen ýaqytqa úndestirip damýdy kózdeý qajet. Sebebi, ótken tarıhtyń qoınaýyna kóz salsaq, ártaraptanǵan ámbebap mádenı qundylyqtar men kónergen ádet-ǵuryptar, dástúrler de joq emes. Olardy búgingi zaman talabyna saı beıimdep, ózgertý arqyly básekege qabilettiligin arttyrýdy ýaqyt tóreshiniń ózi-aq elekten ótkizýde.
Búgingi tańda álemniń aldyńǵy qatarly elderinen olardy on orap alatyn ótken tarıhyńmen básekege túsip, basyp oza almaısyń. Sondyqtan da, Prezıdent óz maqalasynda ótken men búginniń jańashyldyq kózqarasyn qabystyrý máselesine ǵylymı turǵyda kelý qajettigin astarlaıdy. «Birinshiden, ulttyq kod, ulttyq mádenıet saqtalmasa, eshqandaı jańǵyrý bolmaıdy. Ekinshiden, alǵa basý úshin ulttyń damýyna kedergi bolatyn ótkenniń kertartpa tustarynan bas tartý kerek», deıdi Memleket basshysy óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda.
Sondaı-aq, Elbasy basymdyq bere atap ótken taǵy bir másele – bilim berý isi men soǵan qatysty tapsyrmalardy júzege asyrý jaıy boldy. Qazirgideı zamanaýı álemde sony bilimge ıelik etip, sonymen jaraqtanǵan adam ǵana ózgelerden bir bas joǵary turatyndyǵy, básekege qabiletti bola alatyndyǵy bárimizge belgili. Ǵylym-bilimge qushtar halyq qana ǵylymı-tehnıkalyq, ekonomıkalyq, áleýmettik máselelerdi der kezinde tıimdi sheship, dúnıe tarıhynda óz soqpaǵyn sala alady. Sondyqtan da N.Nazarbaev óz maqalasynda bilim salasyn jańǵyrtý men jetildirý isiniń ózektiligin osyndaı tereń oılarmen túıindeıdi.
Innovasııanyń sońǵy tehnologııa­lary men ómirdiń jańa talaptary adamdardyń jańasha oılap, shynaıy túsinik qalyptastyrýy men túpnusqalyq bilimmen jaraqtanýyn qajet etedi. Al mundaı qajettilik bilim berýdiń dástúrli eski ádisimen – oqý materıaldaryn este saqtaýǵa basymdyq berý, qa­lypty jalań jattaýǵa beıimdeý, aq­parat alýǵa baǵdarlaý, kóptegen túrli jaǵymsyz jaǵdaılar men olardy eń­serýge bilim daıyndyǵy syndy túıit­kil­der búgingi tańdaǵy bilim berý prose­sin tabandylyqpen qaıta qaraýǵa májbúrleıdi. 
Sondaı-aq, qazirgi ýaqytta adamǵa ashyqtyq pen jasampaz oılaý, problemany sheshýge shyǵarmashylyq turǵydan kelý qabileti qundy. Eger kimde-kim jasampazdyq qabiletpen túıindi tarqata alsa, sol zamanaýı jańashyldyqtan qoryqpaı, senimdi túrde alǵa qadam basady. Sol sebepten de Memleket basshysy tehnıkalyq sala men gýmanıtarlyq baǵytta álemdegi úzdik júz oqýlyqty saýatty aýdarý tapsyrmasyn aldymyzǵa mindet etip qoıyp otyr.
Prezıdent «tabysty bolýdyń eń irgeli, basty faktory bilim ekenin árkim tereń túsinýi kerek» dep naqty atap kórsetti. Sondyqtan da, N.Nazarbaev aǵylshyn tilin oqyp, úırenýge basymdyq berý qajettigine oryndy nazar aýdarýda.
Qazaqstannyń aldynda údemeli damý jolyn tańdaý máselesi turǵanda, uly Abaı óz zamanynda qazaq úshin qazaq tilin jetik meńgerýmen qatar, orys tilin bilý qajettigi álemdik mádenıetke jol salý bolyp tabylatyndyǵyn aıtqan edi. Búgingi tańda zaman ózgerdi, qazirgi ómir qazaqstandyqtardan qazaq tili men orys tilin bilýdi ǵana emes (bul jerde olardy bir-birine qarsy qoıýǵa bolmaıdy, biz qazaq tili men orys tilin bilýdi árkez tereńdetýimiz kerek), aǵylshyn tiline de jetik bolýdy talap etýde. Qazir aǵylshyn tilin bilýge álem basa nazar aýdarýda, óıtkeni, barlyq sońǵy ǵylymı jańalyqtar men mádenı jetistikter, tehnologııanyń aýdarmalary, ıdeıa men tyń oılar, eń aldymen aǵylshyn tilinde jaryq kórip, jarııalanýda.
Eger bizdiń azamattar, ásirese, jastar aǵylshyn tilin bilmese, onda olar ǵylymı jańalyq pen mádenı jetistikterge qatysty bilim men aqparatty orys nemese qazaq tiline aýdarylǵanyn kútip, ıaǵnı ekinshi qoldan alý arqyly qymbat ýaqytyn joǵaltady jáne kemeldi kelesheginde kóptegen múmkindikterden aıyrylyp qalady. Onyń ústine, qazirgi zaman keshigýdi keshirmeıdi. Jasampazdyqqa beıim árbir adam ýaqyt tynysyn qolynda ustap, álemde oryn alyp jatqan oqıǵalar men sońǵy jańalyqtarǵa qatysty aqparattardan da  habardar bolýy tıis. Mine, búgingi kúnniń osyndaı talaptaryn negizge alǵan Prezıdent taıaý jyldarda basym baǵyttardy atap kórsetti. Onyń biri  qazaq jazýynyń latyn álipbıine kóshýi máselesi bolatyn. 
Kóptegen túrki tildes kórshi memleketter mundaı sheshimdi bizden burynyraq qabyldady. Al Qazaqstan atalǵan máselede asyqpady. Latyn tańbasyna kóshýdi muqııat daıyndyqpen júzege asyrýdy jón dep sanady. Desek te, bul problema óziniń ózektiligin áli de joıǵan joq. О́ıtkeni, búgingi tańdaǵy bizdiń basty talabymyz básekege qabiletti bolý. Ol úshin aǵylshyn tilin erkin meńgerý arqyly zaman talabyna saı azamat atanýymyz qajet. Latyn álipbıine aýysý aǵylshyn tilin oqyp-úırenýdi jeńildetedi. Sebebi, Elbasy árkez tabandylyqpen eskertip kele jatqan «latynshaǵa kóshýdiń logıkasy – bul qazirgi zamanǵy tehnologııalyq ortanyń, kommýnıkasııanyń, sondaı-aq, HHI ǵasyrdaǵy ǵylymı jáne bilim berý prosesiniń erekshelikterine baılanys­ty» bolyp otyr.  
Osy oraıda, mundaǵy áńgime qazaq tili men orys tiliniń arasyn alshaqtatý jaıynda órbip jatpaǵandyǵyn da aıryqsha atap ótkimiz keledi. Ondaı orasholaq pikirdi sıntezdik oılaý boljamy joq adamdar ǵana paıymdaýy múmkin. Sol sııaqty, qazaq tili men orys tilin eshqashan aǵylshyn tiline qarsy qoıýǵa bolmaıdy. Aǵylshyn tiliniń máselesi arqyly qazaq tili men orys tiliniń esebi túgendelmeýi tıis. Qazirgi kezde zaman aǵymyna saı azamat úsh tildi jetik meńgergeni lazym.
Memleket basshysynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda taǵy bir túıindi tarqatý jaıy sóz bolyp, talqylandy. Qoǵamdyq sanany jańǵyrtý máselesin muqııat júrgizý arqyly óz jerimizge qurmetpen qarap, ony uqypty ustaý jóninde aıtyldy. Negizinen, árbir halyq, ár memleket óz azamattaryna patrıottyq tárbıe berýdiń mańyzdylyǵyna mán bere otyryp, otanǵa degen súıispenshilik sezim men patrıottyq rýh qalyptastyrý arqyly memleketke qurmetpen qaraýǵa baýlıdy. Bul jerde týǵan jerge degen súıispenshilik «onyń mádenıeti men salt-dástúrlerine aıryqsha ińkárlikpen atsalysý – shynaıy patrıotızmniń mańyzdy kórinisteriniń biri. Bul kez kelgen halyqty ánsheıin birige salǵan qaýym emes, shyn mánindegi ult etetin mádenı-genetıkalyq kodynyń negizi» dep Prezıdent  durys paıymdady.
Sondyqtan da Memleket basshysy otandastarymyzdy óz týǵan jerine qurmetpen qarap, ata-babalarymyz salyp ketken tabıǵı ekologııalyq turmys-saltqa súıene otyryp, durys ómir súrýge shaqyrady. Qazaqstan men onyń alyp terrıtorııasy – ol jaı ǵana dalaly aımaq, bıik taý, kóriksiz qumdaýyt jerler emes, ol – qazaq halqynyń jan álemine bastaıtyn tańǵajaıyp jol. Baıtaq dalamyzdyń árbir súıem jeri qasıet tunǵan tarıhı oryndar. Týǵan jerge degen súıispenshilik, mádenıetke degen qurmet ótkenge uqyppen qaraý – kemeldi keleshekke bastaıdy dep kózqarasyn bildirgen Prezıdent óz maqalasynda túıindi tarqatýdyń tóte jolyn da kórsetedi. Aıtalyq, «Týǵan jer» jobasyn júzege asyrýda jergilikti jer men eldi mekenderdegi tarıhı nysandardy tanyp, bilý arqyly ulttyq rýhty qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan bolsa, «Qazaqstannyń qasıetti rýhanı qundylyqtary» jobasy aıasynda rýhanı qasterli eskertkishterimizdi ózara sabaqtastyra otyryp, ult jadynda birtutas keshen retinde ornyqtyrýǵa meńzeıdi. Munyń bári de tutasa kelgende halqymyzdyń ulttyq biregeıliginiń myzǵymas negizin quraıdy.
Elbasymyz óz maqalasynda elimizdi álemge tanytý máselesin de tarqatyp berdi. Ol óz sózinde álem bizdi munaı resýrsy men syrtqy saıasattaǵy iri bas­tamalarymyzben ǵana emes, mádenı jetistikterimizben de tanyp, bilýi tıistigin aıtty. Qazaqstan táýelsizdik jyldarynda saıası, ekonomıkalyq, mádenı damýdyń satylarynan ótti. Sóıtip, bizdiń elimiz ekonomıkalyq jetistikterimen, Elbasynyń jahandyq saıası bastamalarymen kópshilikke tanyla tústi.
«Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda ulttyq rýhanı qundylyqtar men atalǵan salany damytýǵa qatysty kóptegen sharýalar atqaryldy. Atap aıtqanda, Qazaqstan aýmaǵyndaǵy tarıhı-mádenı eskertkishter men nysandardy qaıta qalpyna keltirý jumystary júrgizilse, «Halyq tarıh tolqynynda» baǵdarlamasy arqyly elimizdiń tuńǵıyq tarıhyna qatysty álemdik deńgeıdegi muraǵattardaǵy qujattarmen tanysyp, derekter júıeli túrde jınaqtaldy. Osylaısha, júzege asyrylǵan jobalar ulttyq rýhanı-mádenı tarıhymyzdy tanyp bilýde mańyzdy qadam boldy. 
Negizinen, bizdiń tarıhymyzda oryn alǵan aqtańdaqtar az emes. О́ıtkeni, biz sebepsiz halyq jaýy atanǵan Ahmet Baıtursynov, Shákárim Qudaıberdiuly, Álıhan Bókeıhan, Mirjaqyp Dýlatov, Maǵjan Jumabaev, Júsipbek Aımaýytov syndy kóptegen qaıratkerlerimizdi bilmeı keldik. Búginde atalǵan uly tulǵalardyń eńbekteri mádenıetimizdiń bir bóligine aınalyp, olardy zer salyp oqyp-toqyp, uǵyný múmkindigin alyp otyrmyz. Osylaısha, táýelsizdik jyldarynda bizdiń rýhanı mádenıetimiz qaıta oralyp, kemeldene tústi.
Egemendiktiń eleń-alań kezeńinde de kóptegen sharýalar atqarylǵandyǵyn jáne sol kezeńdegi jetistikterimizdi eptep nasıhattaý qajettigin Elbasy eshqashan nazardan tys qaldyrmaǵan. Sondyqtan da, biz qazirgi Qazaqstannyń qandaı ekendigin sergek oıdyń serpinine salyp álemge pash etýimiz qajet. Halyq keń-baıtaq jeri men baı resýrsy nemese ekonomıkalyq jáne saıası jetistikterimen ǵana qurmetke ıe bolmaıdy. Álem elderi úshin eldegi qalyń buqaranyń rýhanı jetistigi men kózi ashyq, sanaly azamattary qyzyqty. Sondyqtan da táýelsizdik jyldarynda respýblıkamyzda tek qana saıası, ekonomıkalyq, rýhanı órleý ǵana júrgizilgen joq. Jeke tulǵalyq qasıetti damytýdyń úderisteri de ilgeri basty. El ishinde belgili ǵa­lymdar men mádenıet qaıratkerleri ta­bys­ty eńbek etip, olardyń týyndylaryn keńinen nasıhattaýdyń da múm­kin­dikteri mol. Endeshe, álem bizdiń mun­daı qaıratkerlerimizdi tanyp, bilýi tıis. Jal­pyadamzattyq qoǵamnyń qun­dy­ly­ǵy­na aınalýy úshin Prezıdent pash etken ıdeıa – qazaqstandyq ǵalymdar men ja­zý­­shylardyń úzdik eńbekterin álem til­de­rine aýdarýymyz kerek.
Qazirgi Qazaqstan óz tarıhynan árkez sabaq ala otyryp, evolıýsııalyq damý jolyn tańdaıdy. Bizdiń júrip ótken jolymyz ben ádistemelik evolıýsııalyq qozǵalysymyz ultymyzdyń birtindep damýyna shynaıy múmkindikter beredi. N.Nazarbaevtyń atap ótkenindeı, evo­lıý­sııalyq damý degenimiz tumsha­laý­dy bildirmeıdi, kerisinshe, halyqtyń tarıhı jady álemde bolyp jatqan jaǵdaılardy baıypty jáne parasat paıymmen basqasha oılaýǵa jeteleıdi ári ony bolashaqtyń aıqyn uǵymy retinde qabyldaıdy. Qart tarıhtyń jańa dóńgelegi men  jańa dáýir jańǵyryǵynda Elbasy elimizdiń tarıhı jańarýyn jańa ıdeıaǵa súıengen jarqyn bolashaq úshin biregeı múmkindik ekendigin atap kórsetti.

Jabaıhan ÁBDILDIN,
Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, 
Raýshan ÁBDILDINA,
Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi