Jáne kórmeniń basty eksponatynyń biri bolyp otyr. Ulttyq Iаdrolyq Ortalyqtyń bas dırektory Erlan Batyrbekovtyń aıtýynsha, qazaqstandyq «Tokamakqa» búginde álemdegi ıadrolyq ǵylymı qaýymdastyq músheleri erekshe qyzyǵýshylyq tanytýda. Materıaltaný reaktorynyń negizi-termoıadrolyq reaksııa, bul ǵylymı tilde-termoıadrolyq sıntez, ıaǵnı mıllıondaǵan gradýs temperatýrada júzege asatyn ıadrolyq birigý reaksııasy dep atalady. Ǵalymdar bul reaktordy jasaý úshin 2003 jyldan bastap, 14 jyl boıy eńbek etip keledi eken. Iаǵnı Astanaǵa kelýshi týrısterdiń basty nazary osy «Tokamakta» bolmaq.
– Búginde búkil – álem ǵalymdary jańa energııanyń kózin oılap tabýǵa barlyq kúsh-jigerlerin jumsap jatyr, – dedi Erlan Batyrbekov. – óıtkeni, jer betinde kómirtekti otyn men ýrannyń qory shekteýli. Sondyqtan da energııamen qamtamasyz etýdiń naqty bir kózi-termoıadrolyq sıntez, bul degenimiz energııanyń taýsylmas qaınar kózi. «Tokamakty» tipti jerdegi jasandy bir kún kózi desek te ábden laıyq.
«Tokamaktyń» reseılik, japondyq ǵalymdarmen de birlese jasap otyrǵan bólimderi bar. Sonaý 2003 jyldan bastap bizdiń ǵalymdar «Qazaqstandyq termoıadrolyq materıaltaný reaktory Tokamak qurý jáne iske asyrýǵa ǵylymı-tehnıkalyq qoldaý (Tokamak KTM)» atty QR baǵdarlamasy Prezıdent Nursultan Ábishulynyń tapsyrmasymen júzege asyryp keledi.
2010 jyldyń 5 qyrkúıe-
ginde Tokamak KTM-nyń alǵashqy qanatqaqty jobasy iske qosyldy. Onda qýaty 25kA bolyp tabylatyn «alǵashqy plazma» alyndy. Al 2012 jyly mamyr aıynda TMD elderiniń ATOM-TMD komıssııasy bolashaq termoıadrolyq reaktorlardyń vakýmdy kamera jáne ishki kameralyq bólikterin iske qosýǵa bolatyndyǵyn naqtylady. Alys-jaqyn shet elderdegi halyqaralyq termoıadrolyq qoǵamdastyqtyń qazaqstandyq Tokamak KTM-ǵa qyzyǵýshylyǵy arta túsýde. Buǵan dálel álemdegi eń iri ǵylymı ortalyqtarmen bekitilgen memorandýmdar atap aıtqanda: Reseıdiń Kýrchatov ınstıtýty, INEA (Italııa), «SIEMAT (Ispanııa), JAEA (Iаponııa) jáne taǵy basqa elder. Aldaǵy ýaqytta Tokamak KTM-dy qoldanýshylardyń halyqaralyq koalısııasyn qurý jóninde de usynystar túsip jatyr eken. Koalısııanyń alǵashqysy bolyp joǵaryda atap ótkendeı, kósh basyn Reseı Federasııasy bastap otyr. Sebebi, «Tokamak» adamzat ıgiligi úshin qolǵa alynǵan joba, beıbit atomdy nasıhattaý barysynda mańyzy zor.
– 2016 jyly biz Tokamak KTM jobasynyń qurylysyn júzege asyrýda birshama jetistikke qol jetkizdik, – dedi Erlan Ǵadiletuly, –oǵan bıýdjetten bólingen qarajat osy jobanyń sátimen aıaqtalýyna múmkindik berdi. Jobanyń aıaqtalý merzimi, iske qosylýy Astanadaǵy EKSPO kórmesinde bastaý alyp otyrǵany biz úshin úlken mártebe.
Raýshan Nuǵmanbekova, jýrnalıst
Kýrchatov
Sýretti túsirgen avtor
