Qutty quryqqa kim ıe bolady?

Elbasynyń tapsyrmasymen ótken jyldan beri atalǵan joba boıynsha, 15 myń jeke qosalqy sharýashylyqty qamtyǵan 157 kooperatıv qurylypty. Olardyń bazasynda júzden asa sút qabyldaıtyn pýnkt jáne 7 myń ot­ba­sy­lyq mal bordaqylaý oryndary uı­ym­d­as­tyrylǵan eken. Al bıyl ákim­dik­­ter 410 kooperatıv qurýdy jos­par­­laý­d­a. Kelesi mańyzdy máseleniń biri – aýyl sharýashylyǵynda eńbek ónim­di­ligin kóterý, jumys tıimdiligin art­ty­rý. О́ki­nishtisi sol, kóp eńbek kú­shin qa­jet etetin mal sharýashylyǵy ın­ves­tı­sııa­lyq tehnologııalyq jańa­lyq­tarǵa óte zárý.

Búginde adamdardy aýyl sharýa­shy­ly­ǵymen aınalysýǵa yntalandyrý túrli jeńildikti baǵdarlamalar men sýbsıdııalar arqyly júzege asyrylyp jatqany belg­ili. Sýbsıdııanyń paıdasymen birge zı­ıandy jaqtary baryn da umytpaǵan du­rys. Bul jaǵdaıda qarjy máselesi bi­rinshi orynǵa shyǵyp, sharýashylyqty ınno­vasııalyq jolǵa túsirýge degen um­tylys keıinge shegerilip jatatyny bar. Bul jerde sýbsıdııa berý baǵ­dar­lamalary ǵylymı-ınnovasııalyq ju­mys­tarmen ushtastyryla, birge júr­gizilse durys bolar edi. О́ıtkeni, qa­ra­jat alǵan adamǵa ony qalaı tıimdi paı­­dalanýdy úıretpeı, belgili bir teh­nologııalarǵa ıkemdemeı jáne ná­tı­jege maqsattandyrmaı bere salǵan sýb­sıdııanyń nátıjesi az bolaryn tá­ji­rıbeden jaqsy bilemiz.

Qazir jer-jerlerde kooperasııalar qurylǵanymen, naýqanshylyq saryn basym bolyp bara jatqan sııaqty. Aýyl­dyq jerlerdi aralaǵanda bir baı­qaǵanym, áńgime jelisi negizinen sýbsıdııalyq qarjylandyrý tóńireginen árige aspaı jatady. Kópshiligi kooperatıv qurýdyń negizgi maqsatyn, tártibin, jumys isteý erejesin jete bile bermeıdi. Tipti sút óndiremin dep maqsat qoıǵan birqatar kooperatıv músheleri maldyń sútti jáne etti ba­ǵyttaǵy tuqymdarynyń ara-jigin ajy­rata almasa, ne úmit, ne qaıyr? Koope­ratıv quramyn deýshiler aldy­men arnaýly daıyndyqtan ótip, bız­nes-josparyn quryp, ony jaqsy qorǵaǵan jaǵdaıda ǵana ispen aınalyssa, ǵylymı konsaltıng beretin mekemelermen birlesip atqarsa, abzal bolar edi. Qazir negizgi jumys «Qarjylaı qoldaý qory» arqyly júrgizilip jatqanymen, nátıjesi qalaı bolary belgisiz. Tym asyǵystyqqa boı aldyrǵan tárizdi.

Kooperatıv qurýǵa onyń bas­shy­la­ry­n­yń bilikti bolýy ǵana jetkiliksiz. Osyn­daıda mal sharýashylyǵy koope­ra­tıvteri sapaly azyq qoryn qalaı qu­rady degen saýal kóldeneńdeıdi. «Sı­yr­-
dyń súti tilinde» dep atalary­myz te­gin aıtpaǵan. Jeke qosalqy sha­rýa­shy­lyqtarda shyryndy jem-shóp pen qu­rama azyq tapshy. Sonyń saldarynan súttegi aqýyz mólsheri 3 paıyzdan tómen bolyp, tipti sary irimshik alýǵa da jaramaı qalady. Sondyqtan belgili bir aýmaqta ornalasqan mekemeler sharýaaralyq kooperasııa jasap, birin biri qajetti ónimmen qamtamasyz etýge beıimdelip jatsa, aýyl sharýashylyǵy jumystaryn júrgizý jeńildeıdi. Keıbir iri sharýashylyqtar arasynda súrlemniń birneshe jyldyq qoryn jasap qoıyp, júgeri egýden bas tartqandary kezdesedi. Súrlemdi ózderi úshin ǵana daıyndamaı basqalarǵa da satýmen aınalyssa, qandaı ǵajap! Aýylsharýashylyq óndirisin durys josparlaı almaǵandyqtan, she­gip jatqan zııanymyz kóp. Negizgi da­qyl bıdaıdy ósire bergendikten, aýys­pa­ly egis júıesi óreskel buzyldy. Septorıoz, qońyr dat aýrýlary qaptap ketti. Kóp jáne bir jyldyq mal azyǵy daqyldary egilip, tıimdi aýyspaly egis tehnologııasy júrgizilse, sapaly bıdaıy-
myz da, mal azyǵymyz da jetkilikti bolary anyq. Mal azyǵyn ázirlegende azyqtandyrý tehnologııasyn da qatań eskerý qajet. О́ıtkeni, jelindegen nemese saýylǵan maldyń talǵamy ártúrli. О́nim sapasynyń tómen keletini de sondyqtan. Mine, kooperatıv qurǵan kezde osyndaı ǵylymı usynystarǵa júgingen jón.

Taǵy bir eskeretin nárse, belgili aı­maqtardyń tabıǵı klımattyq jaǵ­daı­laryna beıimdelgen aýyl sharýa­shylyǵyn júrgizý kartasyn jasaý kerek. Kooperasııa qurǵanda osyny es­kergen durys. Halqy az, shalǵaı jerler­de jumys kúshiniń jetispeýshiligi, ásirese baqtashylarǵa degen zárýlik bar. Osyndaı jaǵdaılarda Úkimet tarapynan baqtashy ıtter daıyndaý, elektr jaıylymdaryn qurý sekildi baǵdarlamalar qurǵan tıimdi.

Qalaı desek te, agrarlyq el ekeni­miz­di esten shyǵarmaýymyz kerek. Kóne zamannan bastap bizdiń ulan-ǵaıyr jerimizde ata-babalarymyz mal sha­rýa­shylyǵynyń tıimdi júıesin qa­lyp­tas­tyrǵan. Dástúrli kásipti zama­naýı teh­nologııalarmen astastyra damytatyn bi­likti mamandar daıyndaı bilsek, etti de, sútti de, terini de, júndi de eksport­taı­tyn memleketke aınalatynymyz sózsiz!

Áıip YSQAQOV,
bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor