– Mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý júıesiniń iske qosylýyna sanaýly ǵana ýaqyt qaldy. Reformany engizýge degen qajettilik neden týdy? Onyń basty artyqshylyqtary qandaı dep oılaısyz?
– Kez kelgen memleket qansha baı bolsa da, azamattardyń medısınalyq qyzmetterge degen suranysyn tolyq qanaǵattandyrýǵa qaýqarsyz. Sebebi, densaýlyq saqtaý salasy óte kóp resýrsty qajet etetin jáne jyl saıyn shyǵyny artyp otyratyn sektor. Búgingi tańda álemde medısınalyq kómek kórsetýdiń birneshe úlgisi bar. Onyń biri – saqtandyrý medısınasy. Ekinshisi – Izraılde utymdy qoldanylyp júrgen aýrýhana kassasy. Al, Ulybrıtanııa men Italııa memlekettik medısına úlgisin paıdalanady. Osy júıelerdiń qaı-qaısysynda da azamattar medısınalyq shyǵynnyń belgili bir bóligin tóleıdi.
Mysaly, Qazaqstanda sońǵy 20 jylda memlekettik medısına úlgisi qoldanyldy. Densaýlyq saqtaý salasy bir ǵana kózden – bıýdjetten qarjylandyryldy. О́kinishke qaraı, memleketten bólinetin qarajat medısınany damytýǵa jetpeıdi. Olaı deıtin sebebim, álemde jańa tehnologııalar úzdiksiz paıda bolýda, medısına salasyna ınnovasııalar kóptep engizilip jatyr. Qazir naýqasty emdeýge ketetin shyǵyn burynǵydan birneshe ese artty. Sondyqtan jańa tehnologııalardy engizbeıinshe, medısınany damytý múmkin emes. Biz adamdardyń ómir jasyn uzartqymyz keledi, onkologııalyq syrqattardy emdegimiz keledi. Bul úshin, árıne, kóp qarajat qajet. Búginde Qazaqstannyń densaýlyq saqtaý salasyna bólinetin qarajat IJО́-niń 3-aq paıyzyn quraıdy, al AQSh-ta 16-17 paıyzǵa jetedi. Osy problemany sheshýdiń birden-bir joly – mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý.
Budan bylaı ult densaýlyǵy úshin memleket qana emes, azamattar men jumys berýshiler de jaýapty bolady. Bul jerde bireý bolmasa bireý «men kóp aýyrmaımyn, biraq ne úshin basqa adamdar úshin aqsha tóleýim kerek» deýi múmkin. Biraq bireý dárigerdiń kómegine jyldap júginbese de, bireýge aǵza almastyrý qajet bolýy zańdylyq. Nemese júrek aqaýlaryn emdeý kerek bolady. Búginde Qazaqstanda jyl saıyn 50-60 kardıologııalyq operasııa jasalady. О́kinishke qaraı, mundaı emniń baǵasyn qarapaıym halyqtyń qaltasy kótere bermeıdi. Al saqtandyrýdyń arqasynda osyndaı qymbat otalardy jasaýǵa, talaı adamnyń ómirin saqtap qalýǵa múmkindik týady. Jarna tóleýge qınalýdyń qajeti joq. О́ıtkeni, onyń kólemi asa joǵary emes. Jumyskerlerge de jeńildikter jasalyp, jarnany 2019 jyldan bastap tóleýge múmkindik berilip otyr. Áleýmettik jaǵynan az qamtylǵan 10,1 mln adamdy saqtandyrýmen memleket qamtamasyz etedi.
Álem elderinde medısınalyq saqtandyrý óte qymbat turady, jarna mólsheri orta eseppen 16-17 paıyzǵa deıin jetip jyǵylady. Onyń ústine, bul júıe azamattardyń óz qaltasynan shyǵaryp tóleıtin shyǵyndaryn da qysqartýǵa múmkindik beredi. Jasyratyny joq, jekemenshik klınıkalarǵa qaralýǵa ekiniń biriniń múmkindigi joq. Azamattarymyz memlekettik emhanalardyń ózinde tegin delinetin kómektiń birqatar túrin, dári-dármekti ǵana emes, dárigerdiń «jyly qabaǵyn» satyp alýǵa májbúr. Sondyqtan, osy máselelerdi sheship, sapaly medısınaǵa qol jetkizgimiz kelse, saqtandyrý júıesin qoldaýymyz kerek.
– Degenmen, kópshilik jańa reformany qoldaǵannan góri, oǵan qarsylyq bildirýge beıim turatyny ras qoı...
– Kez kelgen reformanyń bastapqyda qarsylyqqa dýshar bolatyny zańdy qubylys. Zań talqylanǵan kezde oǵan qarsy shyqqandar óte kóp boldy. Ásirese, bıznes ókilderi «onsyz da erikti saqtandyrý paketin satyp alatyndaryn», tóleıtin salyqtyń az emestigin alǵa tartqan bolatyn. Shyndyǵyn aıtý kerek, jarna tóleýdi qalamaǵan bıznes nysandarynyń keıbiri jalaqyny «konvertpen» tóleýge kóship ketýi de ǵajap emes. Biraq, bul – qate. Sebebi, máseleniń bir ushy ulttyń densaýlyǵyna kelip tireledi. Sondyqtan, densaýlyq salasynyń mamany retinde azamattar da, jumys berýshiler de jańa júıege túsinistikpen qaraýy tıis dep oılaımyn.
– Mindetti medısınalyq saqtandyrý júıesine jekemenshik klınıkalardy da qatystyrý josparlanyp otyr. Bul olarǵa ne beredi?
– Mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý sheńberinde beriletin memlekettik tapsyrys jekemenshik medısınany belgili bir pasıentter legimen qamtamasyz etedi. Basqasha aıtqanda, adamdar biliktiligi birshama joǵary dárigerleri bar, jabdyqtalý deńgeıi kóńilge qonatyn, kelgen pasıentterden «beıresmı» aqsha alyp úırenbegen jeke klınıkalarǵa tirkeledi. Olar pasıentterdiń sany jaǵynan utady. Jeke sektorǵa qazirgi tarıfterdiń unamaıtyny zańdy. Olar mundaı tarıftermen kún kórý qıyn bolady dep qorqady. О́ıtkeni, bıýdjettik emdeý mekemeleri úshin kommýnaldyq tólemderdi memleket bólip, amortızasııalyq shyǵyndaryn da ótep beredi. Tipti ǵımarattyń ózin memleket syılaǵan. Jalaqyǵa da memleket kepildik beredi. Al jekemenshik klınıkalar osy máseleniń bárin óz betinshe sheshýge májbúr. Jalpy, bolashaqta pasıent úshin qaralatyn mekemesiniń memlekettik nemese jekemenshik ekeni mańyzdy bolmaıdy. Pasıent kórsetiletin qyzmettiń sapasyn, dárigerdi tańdaıdy. О́ziniń densaýlyq jaǵdaıyna qarap, kimniń durys emdeıtinin baǵalaıdy. Onyń ústine, qazir jekeshelendirý prosesteri júrip jatyr. Sondyqtan, aldaǵy ýaqytta jekemenshik, memlekettik degen uǵym múldem qalmaıdy.
– Mindetti medısınalyq saqtandyrý sheńberinde qyzmet sapasy artady delinip júr. Ol qalaısha júzege aspaq?
– Menińshe, saqtandyrý júıesi engizilgennen keıin halyq jaqsy qyzmet kórsetetin klınıkalardy, bilikti dárigerdi tańdaıtyn bolady. Onyń ústine, pasıentterge jylyna bir ret emdeý mekemesin aýystyrýǵa múmkindik beriledi. Nátıjesinde, pasıent klıentke aınalady. Al emhanalar men klınıkalardyń klıent úshin básekege túsýine týra keledi. Qazir jekemenshik klınıkalar, jeke stomatologııalyq kabınetter básekeniń ne ekenin jaqsy biledi. Jaqyn bolashaqta báseke bastapqy sanıtarlyq-medısınalyq kómek, stasıonarlyq kómek nysandaryna da kelip jetpek.
– Qazaqstannyń densaýlyq saqtaý júıesi mindetti saqtandyrýdy engizýge daıyn ba?
– Daıyn deýge bolady. Kóp sharýa atqaryldy. Endi jurtshylyqty osy júıege tarta bilsek bolǵany. Al emdeý mekemeleriniń tehnıkalyq jabdyqtalý jaǵyna keler bolsaq, sońǵy jyldary bul baǵytta memleket tarapynan qyrýar jumystar jasaldy. Búginde barlyq memlekettik medısına mekemeleri zamanaýı tehnologııalarmen tegin jabdyqtaldy. Jekemenshik klınıkalar jelisi de jaqsy damyǵanyn bilesiz. Bolashaqta sol memlekettik mekemeniń basshylary da qajetti jabdyqtardy tıimdi baǵaǵa satyp alýǵa tyrysady. Bylaısha aıtqanda, bárimizge naryq jaǵdaıynda jumys isteýge týra keledi. Halyqtyń suranysyn qanaǵattandyra almaıtyn emdeý uıymdary jabylady, onyń ornyna basqalary keledi. Al bul medısınanyń damýyna úlken serpin bermek.
– Qazir keıbireýler saqtandyrý medısınasyn engizýge áli erte degen pikir bildirip júr. Osy salada talaı jyldan beri eńbek etip júrgen maman retindegi pikirińiz qandaı?
– Meniń paıymymda medısınanyń deńgeıine kóńili tolmaıtyndar árdaıym tabylady. Álemde medısınasy halqynyń tolyq kóńilinen shyǵatyn birde-bir el joq. Tipti dúnıe júzindegi eń baı el – AQSh-ta Obamanyń áıgili reformasyna deıin 30 mln turǵyn medısınalyq saqtandyrýdan, dárigerlik kómektiń barlyq túrinen múldem qaǵylǵan bolatyn. Onyń ózinde sol eldiń jańa basshysy saqtandyrý júıesin memleketke orasan shyǵyn keltiredi degen jeleýmen alyp tastaýǵa kúsh salyp jatyr. Sondyqtan engizý qajet. Oǵan birinshi, aqsha, ekinshi azamattardyń óz densaýlyǵyna degen jaýapkershilik mádenıetin qalyptastyrý kerek. Qıyndyqtardyń bolatyny zańdy. Eki-úsh jyldan keıin reformanyń jemisin kóre bastaımyz dep oılaımyn. Densaýlyq saqtaý salasynda qyzmet sapasy kóterilip, qondyrǵylar satyp alýǵa jáne tegin beriletin dári-dármekter tizimin keńeıtýge múmkindik týady. Júrekke jasalatyn kúrdeli operasııalar, ekstrakorporaldy uryqtandyrý prosedýralarynyń quny óte qymbat. Syrqattardy kezekke qoıamyz, portal ashamyz degendeı. Qazir Úkimet jasandy uryqtandyrýǵa 900 kvota bóledi. Al bala súıe almaı júrgenderdiń EKO prosedýrasyna degen suranysy 6 myńdy quraıdy. Qorǵa bárimiz jarna tólep, reformaǵa qoldaý kórsetetin bolsaq, osyndaı problemalardy sheshýge múmkindik týady dep oılaımyn.
Áńgimelesken
Anar TО́LEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
