Sábıińizdi smartfonnyń sıqyrynan saqtańyz

Álem qazir osy smartfondardyń dertimen kúrese bastady. Bul eń birinshi adam men adamnyń qarym-qatynasyn qı­yndatty. Bylaı qarasańyz, alys­ty jaqyndatqan, vırtýaldy álem­de bárimen jaqynsyń. Biraq esh­kim­men betpe-bet kezikpegensiń. Al kórmegen adamnan adam uıal­maı­­dy. Qansha vırtýaldy dos bol­sa da. Bul qazirgi tańdaǵy jahan­dyq másele retinde qaralyp, oǵan qarsy beınerolıkter de ǵalam­torǵa shyqty. Úlkenderdiń ózi smartfon sıqyryna arbalyp jat­qan kezde, búldirshinderdiń kúıi ne bol­maq?

Búldirshinderge arnalǵan 7 úzdik smartfon da usynyldy. Arnaıy bala sanasyna ıkemdelgen. Biraq qarapaıym halyqqa qol­je­timdi emes. Ata-ana balasymen habar­lasyp turý úshin, bolmasa qa­tarlastarynan qalyp qalmasyn dep qymbat-arzanyna qaramaı alyp beredi. Bul týraly aqyn Amanhan Álimuly: «Smartfondy jas balalardyń paıdalanýy tek qana densaýlyǵyna zııan emes. Moraldyq, psıhologııalyq tur­ǵydan da zalaly kóp. Tipti, keıbir ata-analar qymbat telefondardy da balasyna ustatyp qoıady. Áli qalyptaspaǵan bolmys, sana-sezim qashanda da ıkemge kóngish bolady. Jaǵymsyz jaǵdaılarǵa beıim, jaqsy men jamandy aıyra almaıdy. Qoldaryna uıaly telefon tıgen balalar óte yńǵaısyz jaǵdaıda ósedi. Internetten kez kelgen nárselerdi kórip, sanasy buzylady. Ony bala aqyl-esi jetilip, aıtqanyńdy tyńdaıtyn jasqa kelgende, sonyń ózinde qadaǵalap otyryp, paıdalanýǵa berýge bolady. Jalpy, bizdiń qoǵamda balanyń jasymen sanaspaý beleń alyp barady. Oń-solyn túsingen jaǵdaıda ǵana kóp nárse aıtýǵa bolady. Onyń ústine ol ádep máselesine de kedergi keltiredi. Ata-anasy sóılep otyrsa, qolyndaǵy telefonyn shuqy­lap otyrady. Balalar bir-birimen sóı­lespeıdi. Jaqynda jıenime telefon alyp bergen edik, áke-she­shesi «mynaý atańnyń, mynaý apań­nyń nómeri» dep kórsetip qoı­ǵan. Bes-alty jasar bala ǵoı. Sodan úıinde qoly bosasa, áke-sheshesi kishkene ursysyp qalsa bizge habarlasady. Bul da minezdiń qalyptasýyna kedergi keltiredi. Bala ata-anasyn tyńdap ósý kerek. Sodan telefonyn qaıta alyp qoıdyq. Sondyqtan ony durys paıdalanýdyń tártibin, retin qarastyrý kerek», – dedi.

Al belgili IT mamany Tımýr Bektur smartfondy tıimdi paıdalaný árkimniń ózine baılanysty dep esepteıdi. «Balaǵa múldem smartfon ustatpaıtyn otbasylar bar. «Qarasań qara» dep bere salyp, otyra beretin otbasylar da bar. Shyndap kelgende, bul jeke gıgıena máselesi.  Kim, qalaı tıimdi paıdalanady? Ony árkim ózi anyqtaıdy degen oıdamyn. Qazir balalarǵa arnalǵan neshe túrli uıaly qosymshalar usy­nylyp jatyr. Balalarǵa ar­nalǵan baǵdarlamadan kóp nárse joq», dedi ol.

Ras, qazir uıaly baılanys kom­­panııalary da qaýipsizdik qo­symshalaryn usynyp jatyr. Ata-­analar arnaıy qosymshalar arqyly balalarynyń qaıda júr­gen­derin kórip otyra alady. In­ter­­netke kire almaıtyn, zııandy dúnıelerdi  buǵattap qoıatyn da qosymshalar bar. Kórýge bolmaıdy degen baǵdarlamalardy bir papkaǵa jınap, oǵan da kilt sóz ornatyp qoısańyz bolady. Osyndaı jańalyqtar usynylyp jatqanymen, qarapaıym halyq sonyń bárin birden qabyldap jat­qan joq. Qazir ár úıde smart-te­ledıdarmen, bolmasa uıaly te­l­e­fonmen ınternet sharlap otyr­ǵan búldirshinder jeterlik. Jas ba­la­lardyń obalyna qalǵan oıyn­dar­­dyń qaýpinen, ártúrli top­tar­dyń zııandy úgitinen ot­ba­syń­dy, keleshegińdi qorǵaǵyń k­eledi. Qalaı?

Odan shyǵar joldy halyq ózi jalyqqan kezde tabatyn sııaqty. Al ázirge óz erkimen bas tartpaǵansha, qansha nasıhat aıtylsa da, júrek kózi ashylmaǵan soń, kim qabyldaı qoıady.

Al siz óz balańyzdyń uıaly tele­fonyn qadaǵalap otyrasyz ba?

Baǵashar TURSYNBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»

ALMATY