Terekti aýdany Uzynkól aýyldyq okrýgine qarasty Bekeı aýylynyń tusyndaǵy kóne qorymda saqtalǵan qarapaıym qulpytas – Ábilqaıyr hannyń Bopaı hanymnan týǵan tórtinshi balasy Aıshýaqtyń eskertkishi bolyp shyqty. Qulpytasty osydan úsh jyl buryn jýrnalıst Nurtas Nabıollauly sýretke túsirip, óńirde qulpytas zertteýmen aınalysyp júrgen topqa usynǵan. Biraq múk basqan eskertkishten jazý anyq kórinbeı, «tazalap oqý kerek eken» delinip, sátti kúni týǵanǵa deıin jata beripti.
Sol sátti kún 13 maýsymda týdy. Batys Qazaqstan oblysyndaǵy arab jazýly qulpytastardy zertteý tobynyń jetekshisi Jantas Safýllın, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Jánibek Ismýrzın, tarıh magıstri Aıbolat Qurymbaev, Batys Qazaqstan oblystyq musylmandar meshitiniń ımamy, shyǵystanýshy Muratbek qajy Jahatov jáne osy joldardyń avtory kóne qorymǵa arnaıy baryp qaıtty. Qoıylǵanyna eki ǵasyrdan asqan, múk basqan eskertkishti ýaqyt tozańynan tazartyp, oqyp shyqtyq.
Qulpytasta Aıshýaqty «jeńimpaz, mártebeli, bahadúr han» dep sıpattap, onyń Ábilqaıyr han Qajy sultannyń uly ekendigin, 1812 jyly 15 sáýirde 85 jasynda qaıtys bolǵandyǵy jazylǵan eken. Oǵan qosa «Kishi júzge bıligin júrgizgen han edi, ári eki balasy Jantóre men Sherǵazy da han boldy» dep tasqa qashalǵan eken. Belgini Aıshýaqtyń uly Alǵazy sultan qoıǵan.
– Aıshýaq hannyń qazaq tarıhynda, XVIII ǵasyrdaǵy qazaq-orys qatynasyndaǵy saıası oqıǵalar kezeńinde ózindik orny bar tulǵa, – deıdi tarıhshy Jánibek Ismýrzın. – Ol Ábilqaıyr hannyń Bopaı hanshadan týǵan tórtinshi uly. Aǵalary Nuraly men Eraly sekildi Aıshýaq ta saıası ómirge erte aralasqan. 1748 jyly ákesi Ábilqaıyrdyń tiri kezinde inisi Qojahmetti almastyryp, Jamanqalada (Orskide) amanatta bolǵan. Ábilqaıyr han qaza tapqanda ákesiniń ólimin Aıshýaqqa estirte almaı, «minezi qyzýqandy edi» dep qatty qınalǵany tarıhı qujattarda saqtalǵan eken. Aıshýaqtyń Apaq jáne Jantóre degen balalary Syrym batyr qozǵalysyna belsene qatysýyna baılanysty 1785 jyly ataman Donskov Aıshýaqty tutqynǵa alyp, eki jyldaı qamaýda ustaǵan. Keıin Syrym batyr jáne Eraly sultandardyń aralasýymen tutqynnan bosap shyqqan. Keıinirek, 1797 jyly ol Kishi júzdegi Han keńesine tóraǵalyq etken. Sol jyly Kishi júzdiń hany Esim Nuralyuly kisi qolynan qaza tapqan soń han saılanǵan. 1805 jyly 17 aqpanda «jasym ulǵaıdy» dep óz ótinishimen handyqtan bosaǵan.
Bir qyzyǵy, osy kezge deıin Aıshýaq hannyń ómir súrgen jyldary týraly derek ártúrli bolyp kelgen. Máselen, orys zertteýshisi L.Meıer 1865 jyly «Kırgızskaıa step Orenbýrgskogo vedomstvo» degen eńbeginde Aıshýaqty 1811 jyly qaıtys boldy dep kórsetken. Al belgili qazaq ǵalymy Januzaq Qasymbaev Aıshýaq handy 1719-1810 jyldar aralyǵynda ómir súrdi dep jazǵan. A.I.Dobrosmyslov, I.V.Erofeevalar Aıshýaq hannyń 1811 jyly baqılyq bolǵanyn jazsa, A.F.Rıazanov, Á.Q.Muqtar, A.Ahmet sekildi tarıhshylar 1812 jyly fánıden ozǵanyn alǵa tartady. Al qulpytas deregine súıensek, Aıshýaq han 1727 jyly týyp, 1812 jyly dúnıeden ótken eken. Belgili shyǵystanýshy ǵalym, professor Áshirbek Mýmınovtiń pikirinshe, qulpytastaǵy derek – eń senimdi, eń durys málimet bolyp sanalady.
Qulpytasta Ábilqaıyr han Qajy sultannyń balasy dep kórsetilgen. Qajy sultan – Saýran qalasynyń bıleýshisi bolǵan eken. Al Ábilqaıyr hannyń jońǵarǵa qarsy kúreste qazaq qolynyń bas qolbasshysy bolǵany málim. Tarıh ǵylymdarynyń doktory Ábilseıit Muqtar «XVII-XIX ǵasyrlardaǵy Qazaq handyǵy» monografııasynda Ábilqaıyr handy qazaqtyń «aǵa hany» bolǵanyn jazady. Osy Ábilqaıyrdyń Bopaı degen áıelinen óńkeı kókjal 5 ul – Nuraly, Eraly, Qojaqmet, Aıshýaq jáne Ádil týǵan. Nuraly, Eraly jáne Aıshýaq kishi júzge han bolǵan. Aıshýaqtyń balalary da osal bolmaǵan. Joǵaryda aty atalǵan Jantóre men Sherǵazydan bólek, belgili Baımaǵambet sultan Jaıyqtyń Buqar betin bıledi. Aıshýaqtyń úlken uly Súıikáli sultannan ataqty Sanjar Asfendıarov taraıdy. Peterbýrg áıelder medısına ınstıtýtyn bitirgen, qazaqtan shyqqan tuńǵysh dáriger qyz Gúlsim Asfendıarova da – osy Aıshýaq hannyń tikeleı urpaǵy.
Aıta keteıik, Batys Qazaqstan oblysynyń bir top belsendi azamaty birneshe jyldan beri R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń mamandarymen birlesip, oblys aýmaǵyndaǵy arab jazýly kóne qulpytastardy zertteýmen aınalysyp keledi. Osy jumystardyń nátıjesinde 2015-2016 jyldary oblys aýmaǵynan ár jyldary Kishi júzdi bılegen Esim han Nuralyulynyń, Jantóre han Aıshýaqulynyń qulpytasy tabylyp, zıraty anyqtalǵan edi. Endi mine, Aıshýaq han Ábilqaıyrulynyń da jatqan jeri, naqty ómir súrgen jyldary anyqtalyp, qazaq tarıhyndaǵy taǵy bir aqtańdaqtyń orny tolyp otyr.
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»
