Ioshıto myrza, sóz basyn Shanhaı Yntymaqtastyq Uıymynyń Eýrazııalyq keńistiktegi mańyzynan bastasaq, bıyldan bastap múshe memleketter sany segizge jetken bul uıym óńirdiń damýyna qanshalyqty yqpal etpek?
Kez kelgen uıymnyń ekonomıkalyq ıntegrasııa retinde óz mindetin naqty oryndaýy úshin oǵan múshe memleketter arasynda ınfraqurylym qajetti deńgeıde damýy qajet. ShYU salystyrmaly túrde jas uıym bolǵandyqtan jáne uıymǵa múshe memleketter arasyndaǵy taýar aınalymy álemdik deńgeıdegi kórsetkishpen salystyrǵanda shaǵyn bolǵandyqtan múshe memleketterdiń isker ortalarynyń ortaq naryq qurýyna kedergi az bolǵan joq. Ekonomıkalyq ıntegrasııa eń aldymen ınfraqurylymnyń damýy. Osy oraıda Qytaıdyń «Bir beldeý, bir jol» bastamasyn aıta ketý kerek. Bul negizinen qytaı taýarynyń Eýropaǵa satylýy úshin qolǵa alynǵan joba. Iаǵnı, shyǵys pen batys arasyndaǵy kópir. Al Eýrazııalyq keńistikte tek shyǵys pen batys arasy emes, ońtústik pen soltústik arasyn da jalǵaýǵa qajettilik bar.
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev KSRO ýaqytynda barlyq temir jáne qara joldardyń ońtústikten soltústikke, ıaǵnı Qazaqstannyń qazba oryndarynan tikeleı Máskeýge tartylǵanyn aıtqan edi. Osy oraıda «Bir beldeý, bir jol» jobasynyń da birjaqty jumys isteıdi deısiz ǵoı... Qazaqstannyń tranzıttik áleýetin ártaraptandyrý úshin ne isteýimiz kerek?
Joǵaryda aıtqanymdaı, ınfraqurylymdy damytýǵa mán bergen jón. Ol úshin jol salý kerek. Infraqurylymdyq jobalardyń el ekonomıkasyna kópjaqty paıdasy bolady. Ol degenińiz jańadan jumys oryndarynyń ashylýy, bıznestiń kóptep boı kóterýi, nátıjesinde salyq túsiminiń kóbeıýi. Osy salyqtan túsken qarajatty memleket taǵy da sol ınfraqurylymdyq jobalarǵa salýy kerek. Erkin naryq osylaı jumys isteıdi.
Bul turǵyda syrtqy saýda qatynastaryn arttyrýdy tek úkimet qamtamasyz etý kerek degen oıdan aýlaq bolý kerek. Buǵan eń aldymen bıznes múddeli. Al úkimettiń mindeti soǵan jaǵdaı jasaý: jol salý, elektr jelilerimen qamtý jáne taǵy basqa. Batys pen shyǵys ortasyndaǵy Qazaqstan tranzıtti memleket retinde ózine tıesilini alýy tıis. Sonymen qatar, Soltústik pen Ońtústik, Reseı men Úndistan arasyndaǵy taýar aınalymyna qolaıly jaǵdaı jasaıtyn jaǵdaıǵa umtylýy shart.
Eýrazııalyq keńistiktegi «Jańa Jibek jolynyń» bolashaǵyna kúmánmen qaraýshylar bar. Olardyń aıtýynsha, Úndistan, Japonııa, Qytaı sekildi alpaýyttar óz taýarlaryn Eýropa men Afrıka elderine teńiz joly arqyly tasymaldap jatyr. Bul eń arzan jol. Al temir joly men qara joldyń tasymal baǵasy birneshe esege qymbatqa túsedi. Osy oraıda, Eýrazııalyq qurlyqtaǵy tasymal tek saǵym túrinde bolyp qana qoımaı ma?
Bári de «Jańa Jibek joly» boıyndaǵy elderdiń qalaı jumys isteıtinine baılanysty. Eń aldymen shekarany ashý kerek, ınfraqurylymdy damytyp, sonyń ishinde jol salyp, tasymalǵa barynsha jaǵdaı jasaý kerek. Men sizderdiń elderińizge óz betinshe aqsha tabýdy úırenýge keńes berer edim. Syrttan aqsha tegin kelmeıdi. Qazaqstannyń basty baılyǵy tranzıttik múmkindigi. Ony damytý úshin ınfraqurylymdy kóterý kerek.
90 jyldardyń basynan bastap búginge deıin Qazaqstan ındýstrııalandyrý arqyly kún kórip keledi. Qazba baılyqtary men ken oryndary bizdiń negizgi kúnkóris kózimiz. Sonaý KSRO ýaqytynan bastalǵan ındýstrııalandyrý 2000 jyldardyń basynda jańasha sıpat aldy. Al sońǵy Joldaýda Elbasy sandyq ekonomıkanyń mańyzyna erekshe toqtaldy. Osy oraıda, Qazaqstannyń óndiristik jáne servıstik el retinde áleýetin qalaı baǵalaısyz?
Eshqashan da memleket bıznesti belgili bir salamen shektep qoıýyna bolmaıdy. Úkimettiń mindeti, kásipkerliktiń kez kelgen túrine jaǵdaı jasaý. Damýshy elderdi bylaı qoıǵanda, damyǵan elderde de mundaı shekteý ekonomıkaǵa kedergisin keltiredi. Japonııa men Germanııanyń iri óndiristik el bolǵany, Sıngapýrdyń qarjy salasynda úlken jetistikke jetkeni úkimettiń osy salaǵa ǵana jaǵdaı jasaǵanynan emes, erkindik berip, bıznestiń osy salaǵa ózderiniń ıkemdelgeninen.
Sondyqtan Qazaqstan úkimeti de eń aldymen adam kapıtalyna basymdylyq berip, bıznestiń kez kelgen túrine jaǵdaı jasaýy kerek.
Áńgimelesken
Baýyrjan MUQANOV,
"Egemen Qazaqstan"
