Bókeı han kesenesi

Elbasynyń tapsyrmasymen, ultjandy azamattardyń otanshyl jiger-kúshimen boı kóterdi. Taǵdyrdyń jazýymen Astrahan topyraǵy buıyryp, asyl súıegi atalǵan oblystyń Krasnoıar aýdany aýmaǵynda damyl taýyp jatqan  Bókeı han zıraty  basynda turyp aınalaǵa nazar salsańyz, Atyraý oblysyndaǵy Qur­man­ǵazy aýdanyna qaraıtyn shaǵyn aýyldyń aqshańqan shatyrlary jaqyn­nan kózge shalynady. Irgedegi Astrahan-Atyraý bolat jolymen batystan shyǵysqa, shyǵystan batysqa  bet alǵan poıyzdar legi kórinedi. Keıbir otan­dastarymyzdyń «Qazaqstan men Reseıdiń  memlekettik shekarasyn belgilegen kezde Bókeı hannyń súıegi jatqan óńirdi Qazaqstan aýmaǵyna kirgizgende bolatyn  edi», dep aıtyp qalatyn sebebi de osynda bolsa kerek.  Bizdińshe, Bókeı han bóten elde emes,  bir kezderi ózi qolymen qurǵan  irgeli or­danyń qasıetti jerinde, qalyń qa­zaqtyń orta­syn­da  jatyr. Reseıdegi otan­das­tary­myz­dyń eń kóp shoǵyrlana ornalas­qan jeri – naq osy Astrahan oblysy. Sondaǵy Volodar aýdanynyń Al­tynjar aýy­lyn­da dańqty kúıshi-kompozıtor Qur­man­ǵazynyń kesenesi bar. Ataqty kúıshi­niń atqa minip, qo­lyna dombyrasyn us­taǵan eńseli eskertkishi Astrahan qalasy­nyń qaq or­ta­synda tur.   Al­tyn­­­­­jardaǵy Qur­man­­­­­­­­­­­ǵazy Saǵyrbaev atyndaǵy mem­leket­aralyq mádenı keshen eki eldiń rýhanı baılanysyn ny­ǵaıtýǵa eleýli yq­pal etip keledi. Onyń ústine, el aý­zyndaǵy derek bo­ıyn­sha, Bókeı han ózin naq osy jerge – Seıit babanyń ja­nyna jerleýdi amanat etipti. Osy óńirde  dú­nıe­ge kelgen Seıit baba  –  noǵaı jur­tynyń qa­sıetti áý­lıesi. Ol jas kezinde  Kaırde, Baǵ­dad­ta, Buharada shy­ǵys ǵylymdaryn oqyp úırenip, Túr­kis­tan­dy, Úndistandy, Ara­­bııany kóp ara­laǵan. Jasy kelip, qartaıǵan kezinde  Ishki ordanyń  bas­shysy Bókeı hannyń  ótini­shimen týǵan je­rine ora­lyp, ıslam dinin ýa­ǵyzdap, adam­dardy emdeý isimen aına­lysqan. Seıit babanyń tu­tastaı handyq aýma­ǵynda, son­daı-aq noǵaı dala­synda  eshbir kidirissiz júrip-tu­rýyna, bar­lyq adam­dardy emdeýine Bókeı han  tolyq múmkindik berip, bul úshin  arnaýly gramota belgilegen.  Ol   Bókeı hannyń jeke dárigeri mindetin  de atqarǵan. Seıit baba 1812 jyly 70 jasynda qaıtys bolady. Qasıetti adam jerlengen osy tóbe basynda oǵan zırat turǵyzylǵan. Bókeı han Seıit babanyń súıegi jatqan topy­raqty  ǵajaıyp jer dep sa­naǵan jáne  ózin  osy kisimen qa­tar jerleýdi ósıet etken. Qazir Bókeı hannyń súıegi Seıit baba zıraty­nyń shyǵys jaǵynda ja­tyr. Hanǵa irgeles zaıyby  (qulpytas­taǵy ja­zýdy oqyǵan mamandar onyń  esimi Atan deıdi,   keıbir derekterde  Ǵı­tan hanym dep kórse­tilgen)  jerlengen. Alaıda,  «Edildi kelip alǵany, etekke qoldy salǵany...» (Murat Móńkeuly) dep kúńirengen  ári-sári zamanda qa­zaqtyń qasıetti ordasy­nyń negizin qa­lap,   ózine qarasty 5 myńnan astam  tútin,  22 myńnan  astam  adam jáne 2 mıllıonnan astam malmen  Ja­ıyq­tyń oń jaǵyna ótip,  Azııa óńirinen Eýropa qur­ly­ǵyna qazaqtyń uly kóshin bastap kelgen tulǵany keshege deıin bilmeı keldik qoı. Sóıtip alash ba­lasyn Edil men Jaıyq arasyndaǵy burynǵy ata­jur­tyna  qaıta oral­typ, máńgilik qo­nysyn saılap bergen   Bókeı handaı uly tulǵa zıra­ty ǵasyrlar boıy kórik­sizdeý bolyp, temir syryqtarmen qor­shalǵan kıiz úı  ispetti qal­qaıyp turdy da qoıdy. Basyn­daǵy belgi sulbasy onyń   qazaq halqy ómirin­degi tarıhı  orny men róline de, son­daı-aq tórtkil dúnıege túgel tanylǵan Qazaq eliniń álemge  áıgili ataq-dań­qyna da  saı kelmeıtin  edi. Han zıra­ty basyn qaraıtqan balasy Jáńgir han eken. Biraq ótken ǵasyrdyń 30-jyl­daryndaǵy oıranda osy qorshaýdyń ózi jer betinen joǵala jazdapty... Baıbek, Kishi Aral aýyl­dary turǵyn­darynyń kú­shimen  90-shy jyldar­dyń bas kezinde     ǵana Seıit baba men Bókeı han jatqan jer tarıhı-má­denı mańyzy bar eskertkishke aınalyp, birshama keshendik raı alypty. Buǵan Astrahan oblysy­nyń sol kezdegi gýberna­tory marqum Anatolıı Gýjvınniń ıgi yqpaly bolǵan eken. 1801 jyly qurylyp, 1847  jylǵa deıin ómir súr­gen  Bókeı Ordasy  – qazaq­tardyń Edil men Jaıyq ózenderi araly­ǵyna orna­las­qan  shyn má­nindegi soń­ǵy handyǵy edi.  Son­daı-aq ol   Shyń­ǵys hannyń urpaq­tary bas­qarǵan  jer betindegi  aqyrǵy memlekettik qu­ry­­­­lym  dep te atalyp júr. Burynǵy   Bókeı or­da­sy­nyń quramyna biz­diń eldegi qazirgi Batys Qazaq­stan, Atyraý, Reseıdegi Vol­gograd, Astrahan ob­lys­­ta­ry­­nyń birqatar óńir­leri engeni tarıhtan má­lim.  Al Bókeı jalpy esebi orda­ny 15 jyldaı basqarǵan, sonyń ishinde 11 jyl boıy Ishki qazaq ordasynyń bı­leýshi-basqa­rý­shysy  dárejesin­de bol­­ǵan.  1812 jyly Aleksandr I patshanyń arnaıy jarly­ǵymen orda hany bolyp  ta­ǵaıyn­dalǵan. Orys tilindegi jarııa­la­nymdarda Bókeı «v 1812 godý vozveden v hany Kırgız-kaısaskoı mensheı ordy» dep jazylypty, so­ǵan qaraǵanda,  ony Bókeı orda­sy­nyń ǵana emes, tutastaı Kishi júzdiń hany boldy dep ataýǵa da bo­latyn sııaqty. Astrahan aımaǵyndaǵy  Bókeı han kesenesiniń jaı-kúıi Reseıdi mekendeıtin  otandastarymyzdy hám týǵan hal­qy­nyń tarıhyna beıtarap qaraı almaı­tyn kópte­gen qazaqstandyqtardy  qatar tol­ǵan­dyryp júrgen túıindi másele bola­tyn. Aqıqatyn aıt­qanda,  Bókeı syndy tarıhı tul­ǵanyń – eshqandaı soǵyssyz, sheber dıplo­ma­tııa­symen qazaq­tardy Eýropa aýmaǵyna alyp kelip,  Edil men Jaıyq arasyna ordasyn tik­ken,  sóıtip  eýrazııalyq qazaq ultyn qalyptastyrdy dep aıtýǵa bolatyn    uly hannyń zıraty óz dárejesine laıyq emes-ti. Mine, sondyqtan da ótken jylǵy qyrkúıekte  Qazaqstan­nyń  Reseıdegi Tótenshe jáne óki­letti elshisi Zaýytbek  Turys­bekovtiń   Elba­symyz Nursultan Na­zarbaev­tyń  tapsyrmasymen As­trahan ob­lysynda issaparda bolyp, oblys gýbernatory A.Jıl­kınmen   kezdesýi barysynda Bókeı handaı uly babanyń  ba­syna kórnekti kesene turǵyzý jó­ninde  ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi. Jurt­shylyq kópten kútip júrgen  máseleniń alǵashqy beti osylaı  ashyl­dy.  Sóıtip,  bu­ǵan deıin Qazaqstannyń  О́zbek­stan Respýblıkasyndaǵy elshisi bo­lyp istegende osy el   aýmaǵynda Áı­teke bı kesenesin turǵyzýǵa, Tóle bı kesenesin qaıta jań­ǵyrtýǵa basshylyq jasaǵan Zaýyt­bek Qa­ýys­bekuly bul ba­ǵyt­taǵy is-tájirıbesin Reseı jerinde jalǵas­tyrýǵa múmkindik aldy.  Kóp uza­maı Bókeı han kese­nesiniń qury­lysy jóninde Qazaqstan elshisi men oblys gýbernatory bekitken birlesken is-sharalar jospary ázirlendi.  Onda  kesene salý jumystary men istiń oryn­dalý merzimi, orynda­lýyna jaýapty organdar egjeı-tegjeıli kórsetildi. Elshiliktiń  memleketaralyq deń­geı­ge kótergen bastamasy Bó­keı han zıra­tyn jańǵyrtýdy buryn­nan da kózdep júrgen aty­raýlyq bir top ultjandy azamat­tardyń  izgi nıetimen ushtasty. Sol óńirdegi maq­sattas jigitter osyǵan oraı basta­mashyl top quryp, onyń  jumysyn Memlekettik qyzmet isteri agenttigi ob­lystyq basqarmasynyń bas­tyǵy Muhıt Izbanov úılestirip otyrdy. Muhıt Kárimuly Qazaq­stan tara­pynan atqarylatyn isterdi óz qolyna alyp, barlyq jumystyń uıymdastyrýshysy retinde elshilikpen qoıan-qoltyq jumys istep, osy jobanyń oı­daǵydaı júzege asýyna shyn máninde eleýli eńbek sińir­di. Mysaly, qurylys jumys­tary negizinen basqa memlekettiń aý­maǵynda júrgizilgendikten, kesenege qajetti ma­terıaldardy Qa­zaqstannan tasyp jetki­zýdiń, olar­dy eki memlekettiń shek­arasynan kidirissiz ótkizýdiń, basqa da qar­jylyq-materıaldyq uıymdas­ty­rý sharalarynyń qı­yn­dyǵy az bolǵan joq. Osyndaı kezderi  Muhıt Izbanov Qazaq­stan  elshisi­niń habaryna sáıkes  mem­le­ke­taralyq ıgilikti jo­baǵa qa­tysty kez kelgen  isterdiń  oń­taıly   sheshilýine  oıdaǵydaı atsalysty. О́ńirdegi eljandy azamattar­dyń alǵa qoıǵan bul saýapty isi oblys ákimi Bergeı Rysqalıev tarapynan qoldaý tapty. Bókeı han kesenesin  turǵyzýǵa eleýli qarjylaı kómek kórsetip, atqa­rylatyn jumystardy ózara bólisip,  iske bilek túre kirisken mesenattar toby quramynda Senat depýtaty Sársenbaı Eńse­genov, Máji­lis depýtaty Bolat Qonarbaı, aty­raýlyq belgili ká­sip­kerler  Aman­jan Rys­qa­lı, Aman­geldi Barakatov, Ábdibek Bısenov, Oryn­ǵalı Ál­­­­dekenov, Murat Jaqabaev, Ádil Ju­manov, «Qaz­mu­naıgaz» AQ ult­tyq kom­pa­nııa­sy­nyń prezıdenti Qa­­ıyr­gel­di Qabyl­dın  syn­dy  naǵyz otan­shyl, el­jan­­dy aǵa­ı­yndar bol­ǵanyn búgin asa iltıpatpen ataý­ǵa bolady. Bolashaq kese­ne­niń joba­syn al­matylyq sáýlet­ker Sádýa­qas Aǵy­taev ázir­ledi, onyń iske asyry­lýyna Oraz Izdibaev bas­shy­lyq jasady. Kesene quryly­sy  Qa­zaq­­stan elshisi Z.Turys­bekov pen As­trahan obly­sy­nyń gýber­na­tory A.­Jıl­kın­niń qa­tysýymen  salta­nat­ty jaǵ­daıda bas­­­­taldy. Bókeı han zı­ratyn turǵyzý ba­rysynda, handy rýhanı ustazy­nan aıyrmaı, qatar jatqan Seıit ba­banyń zıratyn da jańartyp, qosa kóterý jobalanǵan edi. Biraq jergilikti halyq­tyń pikiri eskerilip, qasıetti dep tanylǵan adam­nyń  zıratyn sol qal­pyn­da qal­dyrýǵa týra keldi. Sonymen birge aldaǵy ýaqytta Bókeı hanmen qatar jerlengen Atan (Ǵıtan) hanymǵa  da kesene kóterý kózdelýde. – О́tken jyldan bastalyp, jalpy aldyn-ala júrgizilgen jan-jaqty da­ıyndyq jumys­tary­nyń nátıjesinde búgin Bókeı han kesenesiniń qurylysy  oıdaǵydaı aıaqtaldy dep baıandaı alamyz, – deıdi Qazaqstan elshisi Zaýyt­bek Turysbekov. – Bul shyn máninde búkil­­halyqtyq iske aınaldy. «Qaztran­soıl» AQ Ba­tys fılıaly­nyń ujymy júr­gizgen kólemdi jumystarmen birge, Reseıdiń Kras­noıar, Qazaq­stannyń Qur­man­ǵazy aýdandary­nyń turǵyndary da jú­rek qa­laýymen qurylys basyna kelip, senbilikter ótkizip,  ıgilikti istiń oıda­ǵydaı atqarylýyna aı­tar­­lyq­taı úles qosqany buǵan aıqyn mysal bola alady. Jurt­shylyqtyń  yqylas-nıe­tine qa­raı Bókeı han kesenesin kóterý arqyly biz eki el arasyndaǵy  dostyq baılanys­tardy bu­ryn­ǵydan da bıiktete túske­nimizdi sezindik.  О́ıt­keni kóp uza­maı bul aımaq zııarat etýshilerdiń, basqa da týrıs­terdiń  izgilik jolyna aınalady. Seıit babanyń, Bókeı han­nyń rýhyna taǵzym ete kelgen  zııarat­shy qaýym  Altynjardaǵy Qurman­ǵazy kesenesine qaıyry­latyny,  oblys orta­ly­ǵyndaǵy Qurmanǵazy eskertkishine bara­tyny, sóıtip eki elge de tıimdi ja­ńa týrıstik marshrýt ashyla­tyny  sózsiz. Bókeı han kesenesiniń bıiktigi irge­ta­synan ushar basyna deıin eseptegende 18 metrge jetedi,  uzy­ny men eni – 15 jáne 12 metr. Keseneniń syrtqy sym­batyna Mań­ǵystaýdyń  dástúrli ulýtas­tary paı­dala­nylyp, al ishki árlenýine  mármar tastar men  granıt­ter  jum­sal­ǵan.    Jańǵaq aǵa­shy­nan jasal­ǵan esikteri Hıýada ázirle­nipti. Kelýshilerge qo­laıly bolý úshin kesene ishine kórikti kilem tóselgen.  Sondaı-aq  jalpy kesene aýmaǵy tutastaı qaıta abattandyry­lyp, qorshaý­lary jańar­ty­lyp, keshen tabany qyrly-qyrly  tabıǵı kespe tastarmen  kómkerilgen.  Keseneniń mańdaıaldy tusyndaǵy jasyl mármar tasqa qazaq jáne orys tilderinde: «Bókeı han kesenesi Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń  tapsyr­masy boıynsha  Qazaqstan-Reseı halyq­ta­ry­nyń ejelgi dostyǵy qurmetine arnalyp turǵyzyldy», dep jazylǵan. Qazaqstan elshiligi men Astrahan oblysynyń úkimeti eki eldiń shek­aralyq shebinde ornalasqan ári  kórshiles halyqtardyń tarıhı dos­tyǵyn nyǵaı­týǵa, ózimizdiń ulttyq tutastyǵymyzdy tany­týǵa  buryn­ǵy­dan da keń óris asha­tyn Bókeı hannyń kelisti  kesenesin   resmı tanystyrý saltanatyn mızam­shýaq­ty qazan aıynyń 7 juldyzy –  juma kúni ótkizýdi  josparlaýda. Serikqalı BAIMENShE, «Egemen Qazaqstan» – Máskeýden. Máskeý-Astrahan-Máskeý.