Júreginde oty, janynda jaryǵy bar jas mamandy ustazdary ulttyq ýnıversıtettiń aspırantýrasyna alyp qaldy. Aspırantýrany oıdaǵydaı bitirgen jas ǵalym 1968 jyly professor S.I. Isataevtyń jetekshiligimen eksperımenttik aerodınamıka jáne jylý fızıkasy boıynsha fızıka-matematıka ǵylymdarynyń kandıdaty ǵylymı dárejesin alý úshin jazyp shyqqan dıssertasııasyn sátti qorǵady. Osydan keıin Zeınýlla Jańabaıulynyń joǵary mekteptegi ustazdyq jáne ǵylymı qyzmeti qatar jalǵasty. 1995 jyly fızıka-matematıka ǵylymdrynyń doktory ǵylymı dárejesin alý úshin «Gıdrodınamıkalyq týrbýlenttiliktiń beısyzyq fızıkalyq qasıetteri» taqyrybynda doktorlyq dıssertasııasyn qorǵady. Oqytýshy, aǵa oqytýshy, dosent, professor, kafedra meńgerýshisi, dekan, ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi qyzmetterin atqardy. Qazirgi shaqta ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde óziniń usynysy boıynsha ashylǵan jáne ózi meńgerýshi bolǵan qatty dene jáne beısyzyq fızıka kafedrasynyń professory, beısyzyq fızıka laboratorııasynyń meńgerýshisi.
Zeınýlla Jańabaıuly - ǵylymda úlken teorııalyq nátıjelerge qol jetkizgen ǵalym. Fızıka-matematıka ǵylymdary salasynda teorııalyq máselelerdi zerttegen jáne zertteıtin ǵalymdar shoǵyry sıregen emes. Olardyń qatarynda irgeli teorııalyq jáne ózekti praktıkalyq máselelerdi sheship, otandyq ǵylymnyń damýyna eleýli úles qosqan ǵalymdar bar. Zeınýlla Jańabaıuly - osy toptaǵy kórnekti ǵalymdardyń biri. Sóıte tura Zekeńniń óz áriptesterinen aıtarlyqtaı ózgesheligi de bar: ol beısyzyq fızıkada jańalyq ashyp qana qoımaı, teorııa jasaý bıigine kóterildi. Bul oraıda zertteýshiniń shyǵarmashylyq oılaýynyń jalqydan jalpyǵa, derektiden dereksizge, taldaýdan jınaqtaýǵa aýysqan sheginde negizdelgen mynadaı birneshe teorııany ataýǵa bolady: a) qurylymdyq týrbýlenttilik teorııasy; á) ózaffındi fraktaldar teorııasy; b) fazalyq júıede basqarylatyn radıotehnıkalyq dınamıkalyq haos generatorynyń teorııasy. Ǵalym sonymen qatar beısyzyq fızıka jáne sınergetıka sheginde elimizde jańa ǵylymı baǵyttyń negizin qalady. Keıingi jıyrma jyl boıynda «Beısyzyq júıelerdegi haos jáne qurylym: teorııa men tájirıbe» atty turaqty jumys jasaıtyn halyqaralyq konferensııaǵa ǵylymı jetekshilik jáne basshylyq jasap, osy baǵytta jańa ǵylymı mektep qalyptastyrdy. 2017 jyly osy konferensııa onynshy ret ótip, onda atalǵan ǵylymı baǵyt boıynsha jıyrma jylda qol jetken jetistikterdiń áleýmettik mańyzy men máni baǵalanbaq.
Fızıkada teorııalyq irgeli máselelerdi sheshýdiń mańyzy zor, al beısyzyq fızıkada jańa teorııa jasaýdyń mańyzy odan da joǵary. Biraq bul fızık ǵalymdardyń báriniń emes, biregeıiniń ǵana qolynan keledi. Zeınýlla Jańabaıuly fızıka-matematıka ǵylymdary boıynsha júrgizgen zertteý jumystarynyń nátıjeleri negizinde irgeli teorııalyq máselelerdi de sheshti, jańa teorııalar da jasady. Ǵylymı-zertteýleriniń nátıjelerine súıenip, joǵary bilim berýdiń úsh deńgeıi boıynsha «Radıotehnıka, elektronıka jáne telekommýnıkasııalar», «Fızıka jáne astronomııa» mamandyqtaryn ashý týraly bastama kóterdi, ár mamandyqtyń ǵylymı-ádistemelik konsepsııasyn jasady, olardy bilim berý baǵdarlamasymen, oqý-ádistemelik quraldarmen qamtamasyz etý isine jetekshilik jasady. Bul mamandyqtardy ashý memlekettiń ǵylym men bilimdi damytý, eldiń ekonomıkalyq, ıntellektýaldyq qýatyn arttyrý baǵytyndaǵy strategııalyq maqsattaryna saı keldi. Atalǵan mamandyqtar boıynsha daıarlanǵan mamandar Qazaqstannyń ǵylymy men bilimi, nanoınjenerııa, nanotehnologııa salasyna jańa lep, tyń serpin alyp keldi.
Ǵylym nátıjelerin áleýmettik ómirdiń túrli salalarynda paıdalanýdyń, paıdaǵa jaratýdyń mańyzy ólsheýsiz joǵary. Birqatar zertteýlerdiń nátıjeleri esepte bolǵanmen, iske aspaı, paıdalanýǵa jaramaı qalatyny ras. Munyń basty birneshe sebebi belgili: a) zertteý nátıjesi iske alǵysyz, paıdalanýǵa jaramsyz; á) zertteý nátıjesin paıdalanýǵa daıyndaý zertteýshi úshin múmkin emes; b) irgeli ǵylymı-zertteýmen aınalysatyn ǵalymdardyń kópshiligi óz zertteý nátıjelerin óndiriske engizýge daıyndaýǵa, yńǵaılaýǵa ýaqyt tappaıdy; v) zertteý nátıjelerin paıdalanatyn óndiristik ortanyń joqtyǵy. Zeınýlla Jańabaıuly óz zertteýleriniń nátıjelerin, ásirese, ózi jasaǵan teorııalardy is júzinde paıdalanýdyń tehnologııalaryn jasaýǵa, sóıtip olardy paıdaǵa asyrýǵa asa zor kóńil bóle otyryp, bul baǵytta da eleýli jetistikterge jetti. Negizgi korrelıasııalyq, spektrlik zańdylyqtardy sıpattaıtyn tórt tıpti quıyndardyń analıtıkalyq órnekterin dıfferensııaldyq aınalmaly koordınat júıesinde tabýda ózi jasaǵan qurylymdyq týrbýlenttilik teorııasyn paıdalandy. О́zaffındi fraktaldar teorııasyn sorǵy aǵyndardaǵy týrbýlenttilik zańdylyqtaryn ashýǵa, elektrogıdravlıkalyq qoparylysty sıpattaýǵa qoldandy. Al fazalyq júıede basqarylatyn radıotehnıkalyq dınamıkalyq haos generatorynyń teorııasyn aqparatty qorǵaý isinde jáne symsyz sensorly baılanystardy júzege asyrýda qoldanýdyń úlgisin is júzinde kórsetti. Ashyq júıelerdegi ózqaýym prosesterdiń aqparattyq-entropııalyq sharttary týraly teorııasyn gıdrodınamıka, jylý fızıkasy, radıofızıka jáne elektronıka, astrofızıka, qatty deneler fızıkasy, áleýmettik júıeler teorııasy salalaryna engizdi. Zerteýleriniń endi birqatar nátıjeleri bıofızıkada, nanoelektronıkada, telekommýnıkasııada t.b. qoldanylýda.
Ǵalym óziniń ǵylymı-zertteý jumystarynyń nátıjeleri negizinde 3 monografııa, 12 oqý quralyn, 300-den asa maqala jarııalady, ashqan ǵylymı jańalyqtary boıynsha 4 patent aldy. Elimizdiń oqý-aǵartý isiniń úzdigi, O.A. Jáýtikov atyndaǵy respýblıkalyq fızıka-matematıka mektebiniń aǵa muǵalimi Tyntaeva Shıra Baıbekqyzymen birge fızıkany oqytýdyń mazmuny men tehnologııasyn udaıy jaqsartý isin sınergetıka qaǵıdalary keńistiginde júzege asyrýdyń ǵylymı-ádistemelik negizin jasady. «Fızıkany oqytýdyń teorııasy jáne ádistemesi», «Sınergetıka – pedagogıkada» monografııalyq eńbekteri osyndaı metodologııaǵa negizdelip, bilim berý salasynda úlken suranysqa ıe boldy. Ǵalymnyń eńbekteri Reseıde, Ulybrıtanııada, Japonııada, Amerıkada jaryq kórip, joǵary baǵalandy.
Zeınýlla Jańabaıulynyń ǵylymı jáne ustazdyq qyzmeti ǵalym-pedagogtar daıarlaýda birtutas sıpat alyp, bilim óndirý jáne bilim berý isiniń búgingi kúngi ozyq tehnologııalarynyń órisinde jarasym tapty. Bul rette jeke tulǵaǵa, onyń bolashaq kásibı quzirettiliginiń qalyptasýyna baǵyttalǵan ustanym ǵylymı joba júrgizý isimen sabaqtasty da, bolashaq maman teorııalyq bilimin naqty kásibı qyzmette laıyqty paıdalanýǵa mashyqtandy. Ustaz osy tehnologııa talaptaryna saı jıyrmadan astam joǵary bilikti ǵalym-pedagog mamandar tárbıelep ósirdi, solardyń ishinde 5 ǵylym doktoryn halyqaralyq baǵdarlama júıesinde daıarlady.
Professordyń ǵylymda úlken jetistikterge jetýiniń jumbaǵy joq, biraq jumbaqqa bergisiz shyndyǵy bar. Birinshiden, ol óz salasy boıynsha álemniń áıgili ǵalymdarymen, halyqaralyq ǵylymı basylymdarmen tyǵyz qaram-qatynasta. Týrbýlenttilik teorııasy boıynsha jetistikterin álem moıyndaǵan M.A. Goldshtıkpen, ózqaýym teorııasynyń bilgiri, Nobel syılyǵynyń ıegeri I. Prıgojınmen, ashyq júıelerdiń statıstıkalyq teorııasynyń maıtalmany Iý.L. Klımontovıchpen pikirles boldy. PhD baǵdarlamasy aıasynda professor V.Iý. Tımoshenkomen (MGÝ), elektrondyq júıelerdegi sınhronızasııa teorııasy boıynsha professor M. Rozenblıýmmen (Podstam ýnıversıteti), bıfrýksııa teorııasy boıynsha professor M. Zakspen (Gýmbold ýnıversıteti), neırodınamıka teorııasy boıynsha professor A. Neımanmen (Ogaıo ýnıversıteti), elektronıka boıynsha M. Shýrmen (AQSh, Rensselar ýnıversıteti) birlese jumys istedi. Ekinshiden, zertteý jumystarynyń nátıjelerin is júzinde paıdalanýdy óziniń ǵylymı izdenisteriniń basty maqsaty dep biledi. Úshinshiden, ǵylymı-pedagogıkalyq eńbekti dúnıedegi mansap, laýazym bitkenniń bárinen artyq kóredi. Zekeńniń jumbaqqa bergisiz osy shyndyǵynyń júzinen tógilgen nurda: «Ǵalym bolsań, kórnekti bol, ustaz bolsań, ulaǵatty bol», - degen maǵyna bar.
Professordyń ǵylymı-pedagogtik qyzmetiniń nátıjeleri udaıy izdenýdi jáne jyldardan jyldarǵa jalǵasqan eńbekti talap etkeninde sóz joq. Ustaz tolassyz izdendi, eren eńbek etti, tańnan tańǵa, jyldan jylǵa ulasqan jarty ǵasyr osylaı óte shyqty.
Zeınýlla Jańabaıuly Qazaqstan joǵary mektebiniń áleýetin arttyrýǵa, ulttyq bilim berý isiniń jańarýy men damýyna, halyq sharýashylyǵyn joǵary bilimdi jáne joǵary bilikti mamandarmen qamtamasyz etýge zor úles qosty, úlken eńbek sińirdi.
Kórnekti ǵalym, ulaǵatty ustaz búginde qyzý eńbek ústinde. Eńbegi rátti bolǵaı.
Janǵara Dádebaev,
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti janyndaǵy
Abaı ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory
