Bizdiń Qazaqstan úshin de jáne Eýrazııa qurlyǵynyń basqa da kóptegen elderi úshin de mańyzdy sanalatyn osy taqyryp Astana ekonomıkalyq forýmynyń arnaýly sessııasy aıasynda jeke áńgime boldy. «Bir beldeý – bir jol» jobasynan qandaı bolashaq kútýge bolady? Qazirgi onyń aıaq alysy qandaı? Jobanyń tıimdi jumys isteýi úshin qandaı sharalar júzege asyrylýy kerek? Bul joba halyqtardyń bárine tıimdi me? Jobanyń qandaı táýekelderi bolýy múmkin? Mine, osy suraqtar tóńireginde arnaıy daıyndyqpen kelgen spıkerler óz oılaryn ortaǵa saldy. Olardyń aıtqan oılary men pikirleri qatysýshylar tarapynan talqylandy.
Basqosýǵa tóraǵalyq etken Eýropalyq Qaıta Qurý jáne damý bankiniń Elder men ekonomıka sektorlary boıynsha basqarýshy dırektory Mattıa Romanı jıynǵa arnap quttyqtaý sóz aıtý úshin alǵashqy sóz kezegin Bretton-Výds júısin jańartýdy jaqtaıtyn komıtettiń atqarýshy dırektory jáne onyń negizin qalaýshy Mark Ýzanǵa berdi. Ol qozǵalyp otyrǵan taqyryptyń mańyzdylyǵyna toqtala kele, ekonomıkalyq beldeý aıasynda shoǵyrlanatyn elder úshin biryńǵaı úılestirilgen saıasat qajet bolatyndyǵyn aıtyp ótti. «Jibek joly aınalasyndaǵy elder Qytaıdan shyqqan taýarlardy tasymaldaýǵa qyzmet etip qana qoımaı, sonymen qatar, yntymaqtastyq týraly ózara kelisimder jasaýy tıis. Mundaı órshil de úılestirilgen jospardyń bolýy barlyq múddeli jaqtardyń basyn biriktire otyryp, saýda kedergileri men kelisimderdi ońtaılandyrýǵa, óńirdegi ekonomıkalyq operasııalardyń jedeldigi men sapasyn arttyrýǵa, sondaı-aq taýarlar men qyzmetterdiń qaýipsiz de kedergisiz jyljýyn qamtamasyz etýge qyzmet etetin bolady. Jibek joly ekonomıkalyq beldeýi boıyndaǵy ınvestısııalar jańa rynoktar úshin áriptestik pen ashyqtyqty kótermeleı otyryp, jańa múmkindikterdi qalyptastyrý arqyly Eýrazııa qurlyǵynda ornalasqan elderge eleýli yqpalyn tıgizedi dep oılaımyn», dedi ol.
Osy basqosýdan bizdiń kóńilge túıgenimiz álemniń iri qarjy ınstıtýttarynyń ózi Qytaıdyń «Bir beldeý – bir jol» jobasynan úlken úmit kútip, óz qyzmetterin osy istiń yńǵaıyna qaraı bura bastaǵan sekildi. Máselen sessııa jumysyna Eýropalyq Qaıta Qurý jáne damý bankiniń ókili moderatorlyq etse, sessııada alǵashqylar qatarynda sóz alǵan Azııa damý bankiniń vıse-prezıdenti Venchaı Jang ómir súre bastaǵan úsh jyl ýaqyttyń ishinde bul jobanyń birshama jetistikterge jetip úlgirgendigine toqtalyp ótti. «Biz qazir halyqaralyq deńgeıdegi bul jobany jahandanýdyń jańa kezeńi retinde qarastyryp otyrmyz. Sebebi, bul joba tek Qytaıdy ǵana baıytpaıdy, joldyń boıynda ornalasqan elderdiń bárine úlken paıdasyn tıgizedi. Árıne, Qytaıdan shyqqan taýarlarǵa óz aýmaqtaryn usynatyn elder bul dálizdiń qaýipsiz de qolaıly bolýyn qamtamasyz etýi tıis. Olarǵa osy úshin eń birinshi kezekte jańa ınvestısııa kerek. Bir qýanyshtysy, bul máselede Eýropalyq Qaıta Qurý jáne damý banki óz qyzmetin usynyp otyr. Qazirdiń ózinde alty el Eýropalyq Qaıta Qurý jáne damý bankiniń osy jónindegi jobasyna qosyldy.
Endigi kezekte «Bir beldeý – bir jol» jobasyna birigetin elderdiń barlyq belsendi qımyldaryn úılestirýdiń mańyzy zor. Sonda ǵana bul joba oǵan qatysýshylardyń barlyǵyna birdeı úlken tıimdilik bere alatyn bolady. Árıne, ol úshin birinshi kezekte jobanyń ózi oǵan qatysýshy elge paıdaly bolyp shyǵýy tıis. Meniń oıymsha, bul jobanyń artyqshylyǵy da osynda jatyr. Oǵan qatysqan árbir el paıda ala alady. Tipti men bul jobadan joldyń boıyndaǵylar ǵana emes, alysta jatqan Latyn Amerıkasy elderi de paıda alýy tıis dep esepteımin. О́ıtkeni, bul – ómirsheń joba. Onyń ómirsheńdigi asa úlken aýmaqtarǵa óz áserin tıgize alatyndyǵymen baılanysty» dedi.
Gonkong úkimetiniń ókili bolyp tabylatyn Jibek joly jónindegi komıssar Ivonn Choı hanymnyń sózi de tartymdy boldy. Ol bul halyqaralyq jobanyń tıimdiligi onyń barlyq elderge de paıdaly bolýymen ǵana eseptelmeıtindigin alǵa tartty. «Men Gonkong úkimetinde qyzmet etemin. Bizde tek úkimet qana emes, jeke sektor da bul jobaǵa qyzyǵýshylyq tanytýda. О́ıtkeni, jobanyń bıznes júrgizý úshin paıdaly ekendigin baıqap otyr. Biraq tek bıznes-qaýymdastyq qana emes, jekelegen elder men halyqaralyq uıymdar deńgeıinde kelgende bul jobanyń beretin ekonomıkalyq paıdasynyń ózi jetkiliksiz. Máselen, Ekonomıkalyq yntymaqtastyq pen damý uıymynyń (EYDU) elderi bul jobaǵa qalaı qatysa alady? Ol úshin, árıne, paıdaly bolýymen qatar teńdiktiń de bolýy qajet. Bul jobanyń aıasyna birikken soń bir múdde ekinshi múddeden joǵary turmaýy tıis. Meniń oıymsha, bul máselede jekelegen elder deńgeıinde ǵana emes, halyqaralyq uıymdar deńgeıinde birigip sheshetin máseleler bar. Máselen, keıbir máselelerdi Dúnıejúzilik saýda uıymy aıasynda, al endi bir máselelerdi halyqaralyq uıymdar aıasynda talqylap, pysyqtap alǵan jón be deımin. Atap aıtatyn bolsaq, osy basqosýdy ótkizip otyrǵan Qazaqstan eli bul jobaǵa qosylmas buryn «Bir beldeý – bir jol» jobasyna qatysty máselelerdi Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasynda talqylap alǵandary abzal bolar. Sebebi, osy odaq aıasynda Jibek jolyna qatysty óz qımyl-áreketterin úılestirip alsa, keıinnen týyndaýy múmkin kóptegen máselelerdiń aldyn alǵan bolar edi.
Men «Bir beldeý – bir jol» jobasynyń sapasy men ornyqtylyǵyna qazirden bastap úlken mán berilýi kerek dep esepteımin. Árıne, jobanyń ekonomıkalyq turǵydan tıimdiligi osy eki máselege de jaýap bere alatyndaı. Alaıda joba júzege asqan kezde basqa da máselelerdiń týyndaýy ábden múmkin ǵoı. Máselen, Gonkong úkimeti jobanyń qorshaǵan ortaǵa tıgizetin áserin zertteý ústinde. Iаǵnı joba aıasynda talqylanatyn máseleler qazirdiń ózinde az emes», dedi.
Al Qytaıdyń Sınhýa ýnıversıtetiniń halyqaralyq qatynastar fakýltetiniń dekany, Jibek joly ınstıtýtynyń dırektory Shı Jıkın qozǵaǵan oılar osynyń aldyndaǵy Ivonn Choı hanym kótergen máselelerge qatysty jaýap sózindeı áser qaldyrdy. Ol óz sózin eń aldymen «Bir beldeý – bir jol» jobasynyń Beıjiń tarapynan ábden pysyqtalǵandyǵyn aıtýdan bastady. «Beıjiń taraby bul máselede ár qadamyn sanap basa otyryp, ýaqyttan oza shappaı birte-birte alǵa basqysy keledi. Sondaı-aq, bul máselede álemdegi eń damyǵan uıym retinde Ekonomıkalyq yntymaqtastyq pen damý uıymynyń tájirıbesi eskerilýi kerektigin biz de usyndyq.
Jalpy, «Bir beldeý – bir jol» jobasyn men kópten beri zerttep kelemin. Onyń qyzmetine júıeli túrde monıtorıng júrgizip otyrý óte qajet dep esepteımin. Bul usynysymdy Qytaı úkimetine joldadym da. Jalpy úkimet jol boıyndaǵy elder basshylary bas qosatyn sammıtte kóptegen mehanızmderdi oılastyrýǵa ýáde berdi. Ol sammıt Beıjińde nemese Shanhaıda óter. Al meniń oıymsha ony nege Qazaqstanda nemese Fılıppınde ótkizbeske?! О́ıtkeni, bul elder de joba boıynsha áriptester ǵoı. Jobanyń ómirsheń bolýy úshin kúshti halyqaralyq yntymaqtastyq qajet», dedi.
Halyqaralyq ekonomıkalyq almasýlar boıynsha qytaılyq ortalyq bas dırektory-bas ekonomısiniń orynbasary Hý Hongchaı «Bir beldeý – bir jol» jobasyn júzege asyrǵan kezde Qytaı ınternasıonalızm máselesine basa nazar aýdarý kerektigin atap ótti. О́ıtkeni osy joba aıasynda halyqtar birigedi. Demek, bul máselege bir ulttyń múddesi turǵysynan qaraýǵa bolmaıdy.
Ekinshiden, jobany júzege asyrý úshin kóp qarjy qajet bolady. Ol úshin Qytaıdyń óz ishinde Shanhaıdan basqa da qarjy ortalyqtary qurylýy kerek. Spıker osy mártebege Úrimjini laıyq kóretindigin málimdedi.
Qytaı memlekettik keńesiniń damýdy zertteý ortalyǵynyń ǵylymı qyzmetkeri, Naryq ekonomıkasy ınstıtýtynyń bas dırektory Vang Veı hanymǵa sóz beriler aldynda moderator onyń Gonkongtyń ekonomıkasyna qarjy salǵan ınvestor retinde atap kórsetip, merýert tastar saýda-sattyǵymen shuǵyldanatyndyǵyn jetkizdi.
Vang Veı hanym óziniń jeke sektordyń atynan sóılegisi keletindigin aıtty. Onyń oıynsha, Qytaı úkimeti men Jibek joly boıyndaǵy elderdiń úkimetteri «Bir beldeý – bir jol» jobasyn júzege asyrýǵa qazirdiń ózinde belsendi túrde kirisip ketken. Sebebi, jobanyń bastalǵanyna úsh jyl ýaqyt boldy. Osy ýaqyt ishinde oǵan qatysýshy elderdiń úkimetteri onyń mańyzy men aldaǵy paıdasyn uǵyp úlgirdi. Al jeke sektor bolsa, áli de oqıǵalarǵa ilese almaı keledi. Nege? Sebebi, jobaǵa qatysatyn elderdiń zańdyq bazalary oǵan áli daıyn emes. Ekinshiden, jeke sektordaǵy kásipkerlerdi qarjymen qamtamasyz etý máselesi áli sheshilgen joq.
«Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin biz «Jibek joly» qoryn qurdyq. Jol boıyndaǵy elderdiń kásipkerleri bul qordyń qyzmetin paıdalana alady. Segiz eldi osy jobany júzege asyrýǵa tartyp otyrmyz. Meniń oıymsha, jobany júzege asyrý úshin aldymen Reseıdiń qoldaýy qajet», dedi ol.
Zalǵa jınalǵandar Oksford ýnıversıtetiniń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Pıter Frankoponnyń sózine úlken mán bergendeı boldy. О́ıtkeni, ol AQSh-tan kelip otyr ǵoı. Al AQSh-tyń basty ekonomıkalyq básekelesi retinde sońǵy kezderi Qytaıdyń atala bastaǵandyǵy belgili. Qytaı bir esepten alǵanda, «Bir beldeý – bir jol» jobasyn Jibek joly boıyndaǵy elderge óz yqpalyn arttyrýdyń quraly retinde de qarastyratyndaı. Oǵan AQSh ókili ne deıdi? Qytaı saıasatyn qoldar ma eken? Joq, álde bul jobaǵa birigetin elderdiń árbiriniń tepe-teńdik máselesin qozǵar ma eken?
Pıter Frankoponnyń ózi de kópshiliktiń kókeıinde turǵan osy saýaldy ishteı ańǵaryp qalǵandaı. Ol sózin Qytaı tóraǵasy Sı Szınpınniń AQSh-qa qarata aıtylǵan «biz – básekelester emespiz, biz – áriptestermiz» degen sózinen bastady. Sonan keıin tarıhqa qaraı bet burdy. Osy ýaqytqa deıin álem tarıhynda talaı iri bastamalardyń bolǵandyǵyn, olardyń birazy adamzatty tabystarǵa jetkizse, endi birazy nátıje bermeı, sýsyǵan qumǵa túsken izdeı óship qalǵandyǵyn aıtyp ótti. Iá, ýaqyt jeli keıbir sátsiz bastamalardyń betin tez jasyrdy. Al «Bir beldeý – bir jol» jobasynyń paıdaly bolyp shyǵatyndyǵyna eń aldymen tarıhtyń ózi tórelik etip otyrǵandaı. О́ıtkeni, osy arqyly adamzatqa kezinde ǵasyrlar boıy qyzmet etken kóne Jibek joly qaıta tirilmek.
Pıter Frankopon Ortalyq Azııa máselesin qozǵady. Bizdiń qalyptasqan túsinigimizdegi quramyna keshegi Keńes odaǵynan bólinip shyqqan tórt-bes el ǵana kiretin Ortalyq Azııa emes, Pákistan, Aýǵanstan sekildi elder de qosylatyn úlken Ortalyq Azııa máselesin qozǵady. Pıter Frankoponnyń pikirinshe, «Bir beldeý – bir jol» jobasy osylardyń ajyrap ketken tereń tamyrlaryn qaıta biriktirýi tıis. Sonda ǵana bul jobadan tıimdilik kútýge bolady.
«Qazir Pákistanda ınfraqurylymdar damyp keledi. Endi ol Úndistanmen qarym-qatynasyn jaqsartýy kerek. Sonda ǵana durys damýǵa qol jetkize alady. Mundaı jaǵdaıda Pákistannyń «Bir beldeý – bir jol» jobasynan tabatyn tabysy da artady. О́kinishke qaraı, sońǵy kezderi elderdiń birigýine salqynyn tıgizetin jaıttar oryn ala bastady. Arab elderi Katardy oqshaýlaýǵa kirisse, Eýropa odaǵy men Ulybrıtanııa arasy áli rettelip bolǵan joq» degen Frankopon halyqaralyq saýdadaǵy kólik dálizderin birigip paıdalaný máselesine kelgende mundaı oqshaýlanýlardyń bolmaýy kerektigin aıtyp ótti. Sondaı-aq, ol «tarıh degenimiz bireýler úshin – ótken shaq, al endi bireýler úshin – bolashaqtyń naǵyz sabaǵy» degen oıdy bildire kele eger tyńdaı jáne durys qorytyndy shyǵara bilse, kári tarıhtyń adamzatty kóptegen qaterlerden saqtandyra alatyndyǵyn jetkizdi.
Sóziniń sońynda spıker «Bir beldeý – bir jol» jobasy Qazaqstanda ishki jalpy ónim kólemin arttyrýǵa múmkindik beretindigin atap kórsetti. Bul rette odan jaqsy tıimdilik alý úshin ishki resýrstardy durys paıdalana bilý kerektigin eske salyp ótti.
Pikirtalas bastalǵan kezde zaldan turyp suraq qoıyp, másele kótergen Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory Dıana Madııarova hanym elderdiń «Bir beldeý – bir jol» jobasyna transformasııalanýy qazirdiń ózinde bastalyp ketkendigin, bul istiń jol boıyndaǵy elderge beretin paıdasy men zııany áli tolyq zerttelmegendigin aıta kele «Bul joba aldaǵy ýaqytta elderdiń ulttyq múddelerine qalaı áser etedi? Osy másele barlyq elder tarapynan birlesip zerttelýi kerek qoı. О́ıtkeni, endi bir on jyl ótkennen keıin bári de kesh bolýy múmkin» degen oıyn jetkizdi.
Sonymen, Qytaıdyń «Bir beldeý – bir jol» halyqaralyq jobasy atalatyn jańa Jibek jolynyń bolashaǵyna qatysty ótkizilgen sessııa jol boıyndaǵy elder úshin onyń tıimdiligi men táýekelderi jaıly biraz máseleniń betin ashyp bergendeı boldy. Sóz joq, bul jobanyń álemniń kóptegen halyqtary úshin beretin ekonomıkalyq paıdasy barshylyq. Sondyqtan onyń tartymdylyǵy jol boıynda ornalasqan elderdiń eshqaısysyn beı-jaı qaldyrmaı otyr. Degenmen, elderdiń ulttyq múddeleri turǵysynan kelgende atalǵan jobaǵa qatysty áli de anyqtaı túsetin máseleler bar sekildi. Bálkim biz bul máselelerge qatysty jaýapty keıinirek biletin de bolarmyz.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»
«Egemen Qazaqstan»
