Ulttyq kod – rýhanı bolmys kilti

Sonymen, elimizde qyzý talqyǵa túsken maqalada atap kórsetilgendeı, «ulttyq kod, ulttyq mádenıet saq­tal­masa, eshqandaı jańǵyrý bol­maıdy». Ulttyq  kod  degenimiz ne? Búginde keń qoldanylatyn kod degen sózdi qulypty ashatyn qupııa kilt uǵymynda túsinýge bolar. Demek, qa­zaqtyń ulttyq kody dep qazaq hal­qynyń jaratylysyn, tabı­ǵa­tyn, rýhanı bitimin, ómir saltyn aı­qyndaıtyn belgilerdi aıtqan jón shyǵar. Iаǵnı, tarıhı tamyry tereńde jatqan, ultymyzdyń kúni búginge deıin bárinen joǵary baǵa­lanatyn qasıetteri, solardyń sy­ǵymdalyp tujyrymdalǵan for­mý­la­sy qazaqtyń ulttyq bol­my­synyń sy­ryn túsinýge aparatyn, tıisinshe qasterlep saqtaýǵa jatatyn  qupııa kilttiń tap ózi bop shyǵýy ǵajap emes. 
Qazaq halqynyń ulttyq bolmysy ǵasyrlar boıy qalyptasyp, bekem ornyqqan, sondyqtan da ol qazaq rýhyn nebir kúızelisterden aman alyp kele jatqan aıryqsha qasıetke ıe. Halqymyzdyń sol qasıetin tanytatyn formýla kúlli materıaldyq baılyqtan adamı qundylyqty bıik qoıatyndyǵymen erekshelenedi. О́ıtkeni, baǵzy zamanda ádilettilik, adal­dyq, shynshyldyq jáne ah­laq (moral) dáýlet ataýlydan áldeqaıda artyǵyraq baǵalanatyn. Biraq zaman aýysty, bir kezderi qubylmaly saıasat bılegen ýaqyt yńǵaıynan týyndaǵan kemshilikter keıinnen úlken dertke aınaldy. Buryndary «malym – janymnyń sadaǵasy, janym – arymnyń sada­ǵa­sy» delinetin, barsha ıgilikten ardy, uıatty, ahlaqty joǵary qoıatyn qazaq­tyń ómir súrý erejesi qatty óz­ge­riske ushyrady. Tıisinshe ulttyń etıkalyq qody buzyldy nemese buzylyp bara jatyr. Saldary – búgingi qoǵamnyń barlyq salasyn jaılaǵan sybaılastyq pen sybaılas jemqorlyq, kópke túsiniktirek tilmen aıtqanda – korrýpsııa. Tilge tıek etip otyrǵan baǵdarlamalyq ma­qala osy qubylyspen kúresýge sha­qyrady, adamgershilik ustyny­my­z­dy nyǵaıtýǵa megzeıdi. 
Táýelsiz damý jolyna túsken shaq­ta «jahandaný úderisi kele jatyr, odan eshqaıda qashyp qutyla al­maı­myz» degen pikir estilgen. Ja­han­daný degenimiz turmysqa, el basqarý júıesine, sharýashylyq, kásiporyn, bilim berý men tárbıeleý oryndary bitkenniń bárine batys­tyń jańa tehnologııasyn usynǵan buqa­ralyq mádenıetiniń jan-jaqty shabýyly nátıjesinde paıda bolatyn zamanaýı jańa túr bolyp shyqty. Jahandaný úderisi bizdiń tarapymyzdan eshqandaı tosqaýyl kórgen joq. Eshqandaı kedergi kez­des­pegendikten de jastar sanasyn tez jaýlady. Tipti, ulttyq qun­dylyqtarǵa kózqarastyń ózi ózge­ris­ke ushyraı bastady. Al bul mádenı kodymyzdan aıyrylýdyń aldy edi. 
Rýhanı kodymyzdyń basty tini, ulttyń kúlli qasterli uǵymdaryn, qasıetterin boıyna jıǵan ózegi til bolyp tabylatyny qupııa emes. Mine, sol qasıetti ana tilimizdiń qýaty búginde áli de alańdatady. Tý­ra­syn aıtqanda, memlekettik már­te­besine qaramastan, qazaq tiliniń qoldanys aıasyn tıisti dárejede keńeıte almaý, ony ózge tildermen qoıyrtpaqtap, buzý, durys sóılemeý, tipti múldem umytý ózimizdiń ulttyq qundylyqtarymyzdyń júıesin saqtaı almaýǵa ákelip soǵatyny anyq. Elbasynyń maqalasynda sonyń aldyn alý áreketine kóshý (qoldanystaǵy reformalanǵan kırıldi latyn grafıkasyna aýys­tyrý) máselesi qarastyrylady. Biz bul jóninde basqa da ult múddesine janı ashı qaraıtyn azamattar qa­ta­rynda árádik pikir bildirip júr­gen­dikten, alfavıtti, lajy bolsa, latyn áripterin qazaqylandyrý maq­satymen reformalamaı, múm­kindiginshe Baıtursynov tásilimen ózgerissiz tańbalaý jaǵyndamyz.  Tek, ekpin qoıyp aıtarymyz – latynǵa kóshý sátti bolý úshin, sóz­buıdaǵa salmaı, memlekettik til­di óz mártebesi deńgeıine kóterý, ıaǵnı qoǵamdyq-saıası fýnksııasyn kúrt arttyryp, qoldanys aıasyn meılinshe keńeıtý qajettigin eske salýmen shektelemiz. 
Qoǵamdyq sanany jańartý baǵ­dar­lamasyn iske asyrý jóninde arnaıy ulttyq komıssııa qurylǵany, onyń jumysqa kirisip ketkeni belgili. Osylarǵa baılanysty birer oı týady. Prezıdent qaı-qaısymyzdyń da «eshqashan buljymaıtyn eki erejeni túsinip, baıybyna barǵanymyzdy» qalaıtynyn aıtty. Alǵashqysy joǵaryda tilge tıek etken ulttyq kod jaıynda, al ekinshisi «ulttyń damýyna kedergi bolatyn ótkenniń kertartpa tustarynan bas tartý» kerektigi týrasynda bolatyn. Men birinshi kezekte osy kertartpa tustar men olardan arylý joldarynyń biri jaıynda pikir bildirgim keledi. Meniń uǵymymda, ótkenniń kertartpa tustary keńestik zamanda qanǵa sińirilgen uǵymdar tutqynynan shy­ǵa almaýymyzda jatyr. Máselen, bo­lshevızmniń solaqaı bıligi saldarynan qazaq halqy úsh dúrkin asharshylyqty bastan keship, aıtyp jetkizgisiz ulttyq apatqa ushyrady. Al bıleýshi partııa men keńes ókimeti qazaq halqyna jasaǵan qylmystaryn reformatorlyq ádemi urandarmen búrkemelep, qalyń jurtty soǵan sendirdi.  Syrttan kelip, bosap qal­ǵan keńistikke, kóshpendiler súı­egi ústine qonystanǵandar shyn­dyq­ty bilgen joq. О́z elinde ulttyq az­shylyq deńgeıine túsirilgen qa­zaq halqyn orystandyrý prosesi pat­­shalyq tusyndaǵydan da qa­rysh­­tap, ekpindeı qanat jaıdy. Bul úderistiń ıdeologııalyq tur­ǵy­dan qamsyzdandyrylyp, sátti júrgizilgeni sonshalyq, ana tilin umytqan jáne sonysyn maqtanysh kóretin qazaqtyń úlken bóligi tutas bir halyq bop ketti. Tipti, táýelsizdik dáýirinde de olardyń kóbi ana tiline qaıyryla qoımady, eń bastysy olar ádemi uran jamylǵan orystandyrý saıasatynyń qurbany bolǵandaryn moıyndaǵan emes. Táýelsizdik dáý­irinde ulttyq múddelerdiń to­ly­ǵymen qorǵalmaı, is júzinde ja­ńa­sha qordalanǵan ult máselesiniń she­shilip bolmaýyna solardyń qarsy áre­ketteri sebep bolyp keledi.  
Prezıdent belgilep bergen sanany jańartý jumystarynyń tu­ǵy­rynda osy bir keleńsiz quby­lys­qa dýshar bolǵan qandas­tarymyzdy tý­ǵan uıasyna qaıtarýdy kózdeıtin, eli­miz­de qoıan-qoltyq ómir súrip jatqan barsha ult ókilderiniń halqymyzben birligin nyǵaıta túsetin keshendi sharalar júrgizý suranyp tur. Me­niń oıymsha, barsha jurtty qazaq tóńiregine tyǵyz toptastyryp, qa­zaq múddesin jalpyulttyq múdde re­tinde qorǵaýǵa jumyldyratyn, tı­isinshe el birligin arttyra tú­se­tin shart – halyqty tarıhpen tárbıeleýde, qazaqtyń keńes tu­syn­da jabyq bolǵan  qaraly  tarı­hy ar­qyly tárbıeleýde jatyr. Osy oraı­­da kóp fýnksııaly mýl­tı­me­dıa­lyq portal ashý jáne «Qazaq­s­tan halqy» ınteraktıvti tarıhı kartasyn jasaýǵa baılanysty Pre­zıdenttiń Bilim jáne ǵylym mı­nıstr­ligine Qazaqstan halqy Assam­bleıa­symen birlesip oryndaýy úshin bergen naqty tapsyrmasynyń oı­daǵydaı oryndalýyna nazar aýdarý kerek. 
Prezıdent aıtqandaı, tereń oılastyrylyp, ǵylymı negizde ja­salýy tıis ınteraktıvti karta memleket qurýshy qazaq halqynyń táý­elsiz el tuǵyry retindegi aı­ryq­sha rólin aıshyqtaıtyn bolady. Bul erekshe elektrondy karta ejelgi qazaq jerinde birin-biri almastyrǵan memleketter túrleriniń tarıh sahnasyna HV ǵasyrda tuńǵysh ret etnostyq atymen qazaq memlekettigi retinde shyǵý belesterin kórneki beınelep, qazaq eliniń HIH ǵasyrda táýelsizdikten aıyrylý, odan jer-sýynyń otarla­nyp, qıly demografııalyq kúı­zelisterge ushyraý kezeńderin júı­eli de tanymdy, áserli etip kór­se­tip bere alady. Bul karta ar­qy­ly áýelde patshalyqtyń ámir­shil bıliginiń, sosyn keńes ókimeti kezindegi bıleýshi partııanyń qıly tásilmen júrgizgen saıasaty osynda toǵystyrǵan san túrli ult ókilderiniń táýelsizdik dáýirindegi uıysý prosesin tolyq jáne óte túsinikti ári áserli etip áńgimeleýge bolady. 
Prezıdent Assambleıada keńes ókimeti jasaǵan saıası qýǵyn-súrginder jaıyn, myńdaǵan ja­zyq­syz jandar qatarynda Alash­or­da qaıratkerleriniń de atylyp ketkenin, endi ondaı jaǵdaı esh­qashan qaıtalanbaıtyndaı etip, umytpaý úshin arnaıy eske alý kúni retinde 31 mamyrdyń belgilengenin aıtty. Iаǵnı azamattardy tarıhtyń qasiretti betterimen de baýyrlastyra otyryp tárbıeleýdiń mańyzd­y­lyǵyna zor  mán bergenine kúmán joq. Interaktıvti tarıhı karta tu­saýy kelesi jyly «Alǵys aıtý» kú­nine oraı kesilýge tıis. Tek onyń mazmunynda joǵaryda aıtqan be­lester laıyqty oryn alyp tursa ońdy bolar edi. 
Osy oraıda taqyrypty shamaly keńeıtip, keńestik standartpen qalyptalǵan kúıi qalǵan eski sanany jańartýdyń bir jolyn eske salýdy jón kóremiz, ol – «Ádilet» tarıhı-aǵartý qoǵamy ótken ǵasyrdyń toq­sa­nynshy jyldarynan beri únemi kó­terip kele jatqan stalınızm qur­ban­daryna jappaı taǵzym etýdi dás­t­úrge aınaldyrý máselesi. Bul, ási­rese, bolshevızm uryndyrǵan qa­zaq­tyń ulttyq apatyn este ustaýǵa baı­lanysty.  1917–1933 jyldary úsh dúrkin oryn alǵan jasandy asharshylyqtar kezinde tikeleı – 4 jarym mıllıon, joǵaltqan yqtımal tabıǵı ósimdi qosqanda – 10  mıllıondaı jannan aıyryldyq. Jer-jerde anyqtalǵan qorymdar basyn qaraıtý, eldi mekenderde eskertkishter qoıý, ólketaný mura­jaı­larynda arnaıy buryshtar, bó­lim­der ashý, evreılerdiń qońyr indet qurbandaryna arnalǵan «Iаd va Shem» («Jad jáne Esim») mýzeıi ispetti arnaıy zertteý ortalyǵy, tanymdy  ekspozısııalary  bar kórneki ǵylymı orda jasaqtaý arqyly osy qaraly kezeńder shyndyǵyn ju­rt­shylyqqa áserli jetkizý jaıyn oılanǵan jón. Budan birneshe jyl buryn «Ádilet» usynǵandaı, meshit­ter men shirkeýlerdiń 31 ma­myr qarsańyndaǵy jumada jamı­ǵat­taryna asharshylyq qurbandary jaı­ynda arnaıy ýaǵyz aıtýdy dás­túr­ge aınaldyrýy qajet.  Bular hal­qy­myzdyń birligin arttyrýǵa ján­e qalyń kópshiliktiń tarıhı ádi­let­tilikti aıqyn túsinýine ól­sheý­siz zor úles qosatyn shara­lar­dyń mańyzdy bir parasy bolar edi. 
Reti kelip turǵandyqtan, Al­maty túbindegi Jańalyq aýylynda saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna tur­ǵyzylǵan memorıaldy keshenge baılanysty máseleni de ortaǵa salý­dy oryndy kórip otyrmyn. Me­mo­rıal turǵan, «Ádilettiń» qara­maǵyndaǵy 15 ga jer áli kúnge jaı­ǵastyrylýyn tosýda. Memo­rıal janyna sonda jatqan 4,5 myń qurbannyń esimderi jazylǵan este­lik taqtalar qoıý, aza tutyp kele­tin­der úshin turaqjaı, ǵıbadat etý oryn­daryn (shaǵyn meshit pen chasovnıa) salý, aǵash egý, qurbandar beı­nelengen shaǵyn arhıtektýralyq for­malar turǵyzýǵa múmkindikter jasaý, aǵash otyrǵyzý sekildi ju­mystar qoǵamdyq uıymdardyń kásipkerlermen, bılikpen birlese qımyldaǵandarynda ǵana sátti atqarylýy múmkin. Qyzmetine kiris­ken  Qoǵamdyq sanany jańartý jó­nin­degi ulttyq komıssııa muny qape­ri­ne alsa durys bolar edi. Bizdiń oıy­myzsha, Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń  ulttyq jańarýdy bo­lashaqqa senimdi baǵdar retinde kórsetip, negizgi túıinderin tarata baıan etken baǵdarlamalyq mańyzdy maqalasynda aıtylǵan jaıttardyń tabysty oryndalýy úshin joǵaryda aıtylǵandardy da eskerý ábden qajet. 

Beıbit QOIShYBAEV, 

«Ádilet» tarıhı-aǵartý qoǵamy tóraǵasynyń orynbasary,

jazýshy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty