Biz, tiltanýshy-túrkolog mamandar retinde Elbasynyń latyn álipbıine kóshýge baılanysty aıtqan tujyrymdaryna tolyǵyraq toqtalyp, óz oı-pikirlerimizben bólisýdi jón sanadyq.
О́zderińiz jaqsy biletindeı, Qazaqstannyń latyn qarpine kóshýi jaıly másele birshama ýaqyttardan beri aıtylyp, talqylanyp keledi. Prezıdent bul máseleni 2006-2007 jyldary bastap, jan-jaqty taldap-saralaýǵa tapsyrma bergen bolatyn. 2013 jyly «Qazaqstan-2050 strategııasy: qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýynda da buǵan basa nazar aýdarǵan edi, sondyqtan kópten kútken latyn qarpine kóshý týraly Prezıdenttiń oıyn úlken qýanyshpen qabyldap, ábden pisip jetilgen tushymdy tujyrymdy júz paıyz qoldaıtynymyzdy bildire otyryp, keıbir basty máselelerge keńirek toqtalǵan durys bolar degen oıdamyz.
2007 jyly Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýty daıyndaǵan «Latyn grafıkasy negizindegi qazaq álipbıi: tarıhy, taǵylymy jáne bolashaǵy» atty eńbekte 5 túrli nusqa «Arys» baspasynan jaryq kórgen edi. Biz de kóp jyldan beri qazaq álipbıiniń latynsha transkrıpsııasyn qoldanýdamyz. Bizdiń transkrıpsııamyz joǵaryda atalǵan jobalardyń tórtinshisine jaqynyraq. (Bul nusqany qosymshadan kórýińizge bolady). Oıymyzsha, tek latyn álipbıi emes, emle de óte mańyzdy bolmaq, atap aıtqanda:
1. Ulttyq ataýlardyń úlken nemese kishkentaı áriptermen jazylýy, mysaly, Qazaq nemese qazaq.
2. Latynǵa kóshý pármendi bolý úshin, bunymen qatar qazaq tiliniń ultaralyq ne memlekettik mártebesin kóterip, búkil Qazaqstandaǵy ataýlardy qazaqylandyrý qajet:
a) Temir jol jelisinde stansalardyń ataýlary áli de keńestik qalypta oryssha jazylady, atap aıtqanda, bıletterde, kestelerde, t.b. (Karaganda, Chımkent, Alma-Ata).
á) Eldiń maqtanyshy – Astana áýejaıynyń ultaralyq kody áli de TSE (Selınograd).
b) Qazaq ne qazaqylandyrylǵan jer-sý ataýlarynyń kóbi aǵylshynsha jazylsa qazaqshadan emes, orysshadan kóshirilip jazylady, atap aıtqanda, Uralsk, Semipalatinsk, Aralsk; bizdiń oıymyzsha, bulardyń bári qazaq tilinen alynýy tıis. Atap aıtqanda, Oral, Semeý, Aral, Qaragandi bolyp jazylý kerek. Sondaı-aq, Qazaqstanda kartalardyń bári orys tilinde, al qala kartalary joqtyń qasy. Álbette, týrıstik oryndarda qonaqtarǵa ońaı bolý úshin qazaqshasyn birinshi orynǵa qoıyp, sosynǵysyn ózge halyqaralyq tilderde de jazýǵa bolady (aǵylshynsha, oryssha).
3. Qazaq ne qazaqylandyrylǵan esimder oryssha nusqasynan emes, qazaqshadan alynyp kóshirilýi kerek. Tólebaev tegi Tulebayev emes Tölebayev, Burkut emes Burkit.
4. Qazaq tilindegi kúntizbeler tapshy, tek orys tilinde satylady, sondyqtan apta, aı attary qazaqsha az qoldanylady.
5. Ulttyq valıýtamyz tek qazaq tilinde jazylǵany durys, latynshaǵa kóshetin bolsaq, ózge latyn álipbıi qoldanylatyn elderdegindeı, tek memlekettik tilde jazylǵany jón.
6. Kezinde qazaqsha jazylǵan tarıhı esimderimiz, atap aıtqanda, Áýezuly, Dýlatuly, Maılyuly sııaqty tulǵalardyń aty-jónderi jańa latyn álipbıimizde qazaqy qalyptarynda, jalpy erejelerge saı: Äwezulı, Dulatulı, Maylulı; oryssha bolsa, qazaqy qalpyn saqtaı otyryp, tek áriptik ózgeristermen jazylǵany durys: Avezýly, Dýlatýly, Maılyýly.
7. Qazirgi zamanǵy sandyq tehnologııa jabdyqtary, júıeleri jappaı qazaq tiline kóshirilýi kerek. Birinshiden, uıaly telefondar, kompıýter, planshetter, t.b.
Oıymyzdy qorytyndylaı kele, 25 jyldyq táýelsiz Qazaqstan tájirıbesi kórsetkendeı, qazaq tili orys tilimen qatar qoldanylsa memlekettik til – qazaq tili shynaıy mártebesine kóterile almaıdy, óıtkeni qazaqsha bilmeıtin qazaqstandyqtar da, sheteldikter de ulttyq tilimizge qaraǵanda domınantty orys tilin úırenip, orys tilinde sóıleýdi qalap turady. Sondyqtan áýeli qazaq tiliniń mártebesin kótergen jón dep bilemiz. Alaıda, memlekettik tildiń mártebesin kótergende elde turyp jatqan azshylyq ulttardyń quqyqtaryn buzýǵa jáne bolmaıdy. Demek, olardyń quqyqtaryn qorǵaý maqsatynda naqty bir jergilikti mekende azshylyq ult ókilderi (ózbek, uıǵyr, orys t.b.) 50 paıyzdan assa, qazaq tilimen qatar sol ulttardyń tilderin sol eldi mekende qoldanysqa engizý kerek dep oılaımyz.
Professor Hanryk IаNKOVKSI,
professor assıstenti Gúlaıhan AQTAI,
Adam Mıtskevıch atyndaǵy ýnıversıtettiń doktorlary
Polsha Respýblıkasy,
Poznan qalasy
