Ábish aǵamyzdyń «Shyńyraý» hıkaıatynyń sahnagerler nazaryna iligýinde úlken mán bar. Áýelim, shyǵarma ómirde bolǵan oqıǵanyń izimen jazylǵan, qoıylymdaǵy basty keıipker tek Eńsep qana emes, sonymen qatar ol shóldi óńirdiń tylsym syrlaryn meńgerip, urpaǵyna mıras etip qaldyrǵan barsha qudyqshylar prototıpiniń jıyntyǵy bolyp sanalady. Keıingi ósip kele jatqan urpaq týǵan jerdiń qadir-qasıetin sezinýi úshin jeti qat jer astynan tirshilik kózin izdep, Ústirttiń úmitin úzbegen mundaı sırek taǵdyrlardyń tarıhtaǵy taǵylymdy izderin eshqashan umytpaýlary tıis. Bul rette shyǵarma muraty Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasy ıdeıasymen tutasa sabaqtasyp jatyr dep aıtýymyzǵa bolady. Shyǵarma kórermenge tereń oı salyp, tabysqa qol jetkizý úshin adamǵa tek adal eńbek etý ǵana emes, oı-pikir tereńdigi, ıman men nıet tazalyǵy qajettigin alǵa tartady. Qozǵap otyrǵan áńgimesi ótken ǵasyrdyń enshisindegi kásip týraly bolǵanmen, tarıhı shyǵarmanyń eskirmeıtin, erteńniń muratymen jalǵasyp kete baratyn jaqtary basym. Jas órkenge Mańǵystaýdyń shólstannan gúlstanǵa qalaı aınalǵanyn kórsetý úshin hıkaıattyń sahnalyq týyndyǵa aınalǵany quptarlyq áreket dep sanaımyz.
Spektakldiń basty keıipkeri – Eńsep (róldi somdaǵan ártis Aıbek Imanqulov). Ol japan túzde talaı qudyq qazyp, eliniń meıirin qandyryp, mereıin ústem etken jan. Baısal baı Eńsepke Ústirttegi eń shuraıly jerden qudyq qazyp berýge ótinish jasaıdy. Bir-eki aqsaqal tastaq jyranyń qubyla bet quramyn qolaıly kóretinin aıtady. Eńsep qulaq aspaıdy. Eńbekke jaramdy narlardy tańdap, qudyq qazýǵa kirisedi. Shyńyraý túbinde túrli oıǵa shomyp, keıde balasha shattansa, endi birde qorqynyshqa boı aldyrady. Qoshemet-qolpash Eńsepti tas qarańǵy qapasqa talaı márte tirideı tunshyqtyrady. Bastapqyda jurtqa qudyq qazyp bersem, olar meniń bul isime qýanady, shattyqqa keneledi dep túsinedi. Alaıda, ajalmen betpe-bet kelgen saıyn bul raıynan qaıtyp, oıy múlde basqa aýanǵa aýysady. Ár shyńyraýdyń sońynan mańyrap aldyna mal bitkenmen, sońynan ergen sóz odan asyp keter edi. «Qudyq bitken kúni janyna kep:
– Apyr-aı, myna baıda ıman joq eken, jetpis qulash shyńyraýǵa bar bolǵany jetpis toqty aıdatypty-aý, – dep sybyrlap qalatyndar araǵa aılar salyp ózi keledi.
– Eńsepjan, biz anaý pálenshe baı emespiz. Aqyńdy jemeımiz. Ernektiń ústinen shyńyraý qazyp berseń, júz toqtyny aldyńa salamyz, – dep qolqalaıdy». Al spektakl sońy Eńseptiń ólimine qaramastan optımıstik yrǵaqta aıaqtalady.
«... Sodan birneshe jyl boıy qandy qudyqtyń mańyna el jolamady. Bireýler qudyqtyń perisi bar eken, Eńsepti ustap qalypty desti, endi bireýler o jerdiń astynda aıdahar bar eken, birde qudyqtyń aýzynan basyn shyǵaryp turǵanyn óz kózimizben kórdik dep soqty. Arada áldeneshe jyl ótti. Jer astynan shyqqan aıdahar kórinbedi. Bir-eki júrek jutqan jigit baryp qaýǵa salyp edi, móp-móldir tushy sý shyqty. Aqsaqaldar ári aqyldasyp, beri aqyldasyp, molda aparyp, kitap ashqyzyp, duǵa oqytyp, qudyqty jyn-periden alastady. Shegendedi... Týsyrap jatqan óńir sýǵa qaryq boldy da qaldy. Jańbyrsyz jyldary qansha shyńyraýdaǵy sý tartylǵanmen, ol lyqyldaıdy da jatady.
Bireýler qaýǵa túsirip alsa, artynan sonaý kók teńizdiń jaǵasyndaǵy aq tumsyqtyń astynan tabylypty. Endi jurt bul qudyqtyń sýy sonaý uly teńizge baryp quıady eken desti».
Kóneniń kózindeı saqtalǵan sol qudyqtardyń jurnaǵy kúni búginge deıin Ústirttiń ústem únin bıiktetip tur eken. «Qarash qazǵan» qudyǵynyń búginde qur ataýy qalǵan deseńiz, qatelesesiz. Juban aqyn: «Qudyqtyń túbi qatygez, О́rtengen shóldiń ózindeı» dep jyrlaǵanyndaı, munda ańyzaq dalanyń ańyz-ápsanasyna aınalǵan nebir syrly dúnıeler kóp saqtaýly. Mańǵystaý dese, búginde shóldegi salqyn bulaqty, jasyl shópti shurattar, Beket ata, Shaqpaq ata, Uly Sherqala, Ústirt, Sultan-epe sııaqty san-sapat tarıhı-mádenı eskertkishter ataýy jadyńda jaǵalaı jańǵyrady. Al endi osyǵan deıin bul óńirdiń tarıhynda ne bolǵan, munshama mol qazyna qalaı saqtalǵan, halqy sýsyz qaıtip ómir súrgen, salt-dástúri, ánderi men kúıleri qandaı desek, bul qundylyqtardyń qyr-syryna qapysyz qanyǵý úshin Á.Kekilbaıuly shyǵarmalarynyń shyńyraýyna túsip shyǵýyńyzǵa týra keledi. Munda spektakldiń dińgegin qulatpaı ustap turatyn qudyqshylar tirshiligi shynaıy sezimde óriledi.
Avtor týyndysyndaǵy qudyqshy Eńseptiń beınesimen betpe-bet kelgen kisiniń tolǵanyspen jetkizilgen keıipker tebirenisine, selkeýsiz sezim-kúıine tań qalmasqa lajy qalmaıdy. Qudyq shyńyraýynda shyńdalyp kórmegen adam onyń túbindegi jantalasqan ómir arpalysyn, tirshilik kózin tabýshynyń oı-tolǵanysyn, jaryq dúnıeden janushyra quldılap bara jatqandaǵy janaıqaıyn qalaı dál taýyp bere alǵan degen saýal sanany saǵymdaı baýraıdy. Munyń bárin qalamger óziniń ón boıynan ótkizgendeı, «Kózin qudyqta ashsa da, jer astyna ár túsken saıyn bir jas qartaıǵandaı bolady. Aıaǵynyń astynda, sonaý kózge túrtse kórinbes qara túnekte, ol ómiri kórmegen bir dúleı aranyn ashyp, tisin saq-saq qaırap turǵandaı tý syrtyna muzdaı ter shyǵady. Qashan aıaǵy jerge tıgenshe tómenge bir qaramaıdy, kózi kókte bolyp, jańa ǵana artynda qalǵan jaryq álemniń sonaý bir alaqandaı jurnaǵyna telmirýmen bolady. O da barǵan saıyn kishireıe túsedi. Qudyqtyń aýzyndaǵy jigitter shyńyraýdyń túbine bir tal shashtaı bolyp, symsha tartylyp sozyla túsken jip-jińishke qyl arqannyń ushyna jarmasyp, tyrbań-tyrbań etedi...» dep keıipker sherin qalaı nanymdy sýretteıdi deseńshi? Bul turǵyda, sahnagerlerdiń túpnusqaǵa nuqsan tıgizbeý maqsatynda kókeıge qonymdy formany tańdaǵandary rıza etti.
Festıvaldaǵy basqa týyndylardan spektakldiń bir saty joǵary turatyn basty ereksheligi de osynda. Munda oqıǵa baıandaý sıpatynda óriledi. Dıalog joqtyń qasy. Oınap jatqan róliniń áreketin ártister sahnada ózderi dybystap, sóz óneri basymdyq tanytyp turǵanmen, kórkemdik keskin kómeski tartyp qalmaıdy. Árdaıym ulttyq dástúrlerdi alǵa ozdyrýǵa kóbirek mán beretin rejısser Sergeı Potapovtyń bul joly da babalardyń baıyrǵy izinen órnek izdeýi súısintedi. «Shyńyraý» degen ataýynyń ózi kóp jaıtty ańǵartqandaı, spektakldegi qudyqshylardyń taýqymet-tirshiligi men aýyr mehnaty, Quljannyń, Dárjannyń, Eńseptiń qazalary qalyń buqarany qamyqtyryp tastaýy kerek emes pe? Alaıda, rejısserdiń kásibı sheberliginiń arqasynda eńseni ezetin aýyrtpalyqtar ekinshi orynǵa ysyrylyp qalyp qoıady da, aldyńǵy planǵa halqymyzdyń ulttyq salt-dástúrleri, áni men áýeni ozady. Qudyq túbindegi ózekti ashytar ashy muńdy qazaqy saýyq-saırannyń shalqar sazdary basyp ketip otyrǵany baıqalady.
Jalpy, kez kelgen shyǵarma basy bútin tek qýanyshty oqıǵadan, ıakı bolmasa ókinish pen kúıinishten quralmaıtyny málim. Muny aıtyp otyrǵan sebebimiz, rejısser qudyqshy shekken azapty sahnalyq týyndynyń basty arqaýy etkenmen, dramany ómirdiń órine jeńil dóńgelentip alyp shyǵýdy maqsat tutqan. Ol jazýshynyń aıshyqty, bederli oılaryna kóbirek arqa súıeıdi. Mysaly, onda: «Alpys úı aq tós Aryn atanǵan aýyldyń jigitteri ylǵı sán túzep, aýyl qydyryp, at ústinde júrer edi. Shetinen Orynbordyń qara mandalasynan tiktirip, qynama beshpet kıetin-di; omyraýlaryn ashyq tastap, aq sháıi kóılekteri anadaıdan jarqyrap kele jatar-dy. Olar ne tory, ne qara, óńsheń súlik sulý at minip, tósteri jarqyrap jal basyna shyǵa kelgende, qapelimde qaı-qaı aýyl da sasyp qalar-dy... Aryn aýlynyń jigitteri attarynan da sánmen túsedi, tizelerin búkpeıdi, tizginderin ustap, qoltyqtarynan demeıtin – aýyl ıeleri. Qashan attanyp ketkenshe kóliktiń jaıyn suramaıdy. Mamyq tósektiń astynda synyq arpa jatsa, birden bile qoıady» degen joldar bar. Tap osy sýretti sahna tilimen órýdegi rejısser sheshimi kóńil sergitedi.
О́zen-kóli joq qý medıen dalanyń tósinen tirshilik kózin tabý – ekiniń birine buıyrmaǵan kásip desek, ol úshin qudyqshyńyzǵa Qudaı taǵala mańdaıdaǵy kózine qosa túısik kózin syılaǵan, sondyqtan shybyn janyn shúberekke túıip jer astyna túsken pendesin aýyl-aımaq qasterlep, tegin adam emestigin moıyndaǵan. Tabıǵattyń tereń syrlaryn meńgerip, urpaǵyna kásibin mıras etip qaldyrǵan Eńsep sekildi qanshama taǵdyrlarǵa qoıylǵan rýhanı eskertkish arqyly biz de qudyq qazý óneriniń júrek dúrsiline bir sát qulaq túrgendeımiz.
Sonymen qatar, osy spektaklge qazaqy salt-dástúrge baı Mańǵystaý óńiriniń etnografııalyq naqyshtarynyń oramdy kiriktirilýi, jergilikti jerdiń mýzykalyq tól qazynasymen áspettelýi qýantty. Shirkin, osy spektakldi mektepte, JOO-da oqıtyn jastar kórse ǵoı. Ásirese, bul olardyń til baıytýlaryna úlken sabaq bolar edi-aý. «Shyńyraýdan» «shegen», «ernek», «túnemelik», «qulama», «kátep», «qom», «shyǵyr», «áıkel» tárizdi ádebı sózderdiń kenine kezikkende týǵan oı ǵoı bul. Shara sońynda teatr dırektory, mádenıet qaıratkeri Nurnııaz Muhanovty áńgimege tartqanymyzda, qoıylymnyń tárbıelik máni zor bolǵandyqtan, elorda toıyna tartý retinde alyp kelgendikterin aıtty. Sahnadan sabaq alǵanǵa ne jetsin!
Qarashash TOQSANBAI,
«Egemen Qazaqstan»
