О́tken ǵasyrda táýelsizdik qolymyzǵa tıgende alǵashqy eıforııadan keıin jan-jaǵymyzǵa qaraǵanda qazaq eliniń kúıi kisi qyzyǵarlyqtaı emes-ti. Bodandyqtyń qamyty moıyndy qajaǵan aq patsha tusynda, odan keıin keńestik zamanda daıyn ónimi joq tek shıkizat bazasy retinde qarastyrylǵan elimizdiń odaqtastarmen ekonomıkalyq baılanystary byrt-byrt úzilgende, shıkizatynyń ózin ne isterin bilmeı qalǵan aýyr kezeńder bastan ótken. Sonda aýyr soqqy eń aldymen áleýmettik salany sulatyp, tıgen jerin opyryp ketetin gúrzi salmaǵymen ezgendeı eseńgiretip tastaǵan. Amalsyz opa bermes qadamdar jasalyp, kishigirim eldi-mekenderdegi aýrýhanalar jappaı jabylyp, saqtalyp qalǵanynyń óziniń jaǵdaılary onsha bolmady. Aılap-jyldap eńbekaqy almaı jumys isteýden sharshaǵan dárigerler emdeý oryndaryn tastap, mamandyqtarynan bezip, bazar jaǵalady. Emhana túgili stasıonarda emdeıtin aýrýhanalardyń jabdyqtalýy, bilikti mamandardyń tartylýy esh syn kótermeıtin. Dál sol tusta salaǵa jańalyqty júıeni engizý túbi tesik qaıyqty eskegin ǵana ustatyp shalqar aıdynǵa erkin júze ber dep qoıa berýmen parapar is bolyp shyqty.
Jumyskerlerine aılyq tóleı almaı otyrǵan mekeme mindetti medısınalyq saqtandyrý qoryna qaıdan qomaqty jarna aýdara qoısyn, oǵan jyǵylǵan ústine judyryq degendeı jınaqtalǵan qarjynyń qoldy bolýy qosylǵanda, joǵarydaǵy tesik qaıyq shym etip sý túbine bata jónelgen. Sodan beri birneshe onjyldyq artta qaldy. Otandyq medısınaǵa eldiń báriniń kóńili tolmasa da onyń ósip, deńgeıiniń kóterilgeni aıqyn. Osy ýaqyt ishinde úzdik mamandar jarqyraı shyǵyp, sheteldiń ozyq klınıkalarynan esh kemi joq emdeý mekemeleriniń shoǵyry andaǵaılap kózge uratyndaı dárejede qalyptasty.
Memleket tarapynan medısınany damytýǵa mol qarajat, oń peıil tabylýynyń nátıjesinde Astana men Almatyda ǵana emes, aımaqtarda da aǵza almastyrý syndy kúrdeli operasııalar jasalýda. Sonyń arqasynda tipti buryn múmkin emesteı kórinetin medısınalyq týrızmniń nyshandary paıda bola bastady. Jaqyn kórshilerdi aıtpaǵanda, alystaǵy shetelderden bizdiń mamandarǵa arnaıy kelip operasııa jasatýshylar bar. Izdenister men jetistikke jetýdiń dańǵyly ashyldy. Alaıda damyp kele jatqan salanyń qajettiligin óteýde, jańa tehnologııalardy endirip, emdeýdiń ozyq ádisterin paıdalanýda jańa jol, jańa ádis qajettigi kún ótken saıyn aıqyndala bergen. Buǵan qosa álem elderinde bar problema – eńbekke jaramsyz qarttar men balalar sanynyń artýy memlekettik bıýdjetke túsetin salmaqtyń júgin aýyrlatatyny taǵy aıan.
Ǵalymdardyń zertteýlerine súıensek, 2030 jylǵa qaraı elimizdegi qart turǵyndardyń úlesi 11,2 paıyzǵa jetedi, al 2014 jyly bul 6,9 paıyz deńgeıinde ǵana edi. Demek, bıýdjetten salaǵa bólinýge tıis soma da qazirgiden áldeneshe ret ósedi dep paıymdaý qajet.
Endeshe, MÁMS júıesin engizýdiń ýaqyt talaby ekeni aıqyn. Jáne ony tyńǵa salǵan túrenniń izindeı artyn qopara, qotara júrgizbeı, álemniń alpaýyt memleketteri salǵan joldy óz tabıǵatymyz ben topyraǵymyzǵa laıyqtap, ózindik pishin, bitimimen engizý basty nazarǵa alyndy.
О́zge júıeden ózgeshelik nede?
О́mirdiń kereǵarlyǵy keıde adamdy tańǵaldyrdy. Qarttardyń sany artyp, ómir súrý jasy uzarǵanymen, bul kúnde aýrý jasarǵan. Qaterli isik, júrek-qan tamyry júıesi aýrýlarymen jastar túgil, jasóspirimder men balalar da aýyratyn boldy. Al osy tárizdes kóptegen aýrý túrlerin emdeý quny da jyl ótken saıyn óse túsýde jáne bul rette únemi jańartyp otyrýdy qajet etetin tehnologııalardyń da baǵasy artyp otyrmasa kemimeıtini beseneden belgili. Ári munyń tek bizge ǵana tán emes, jalpy álemdik úrdis ekeni de aıqyn.
Eger medısınalyq qyzmet kórsetýdegi álemdik júıege kóz salar bolsaq onda bir-birinen aıyrmasy mol birnesheýin baǵamdar edik. Alǵashqysy, tolyqtaı memleket esebinen qarjylandyratyn medısına bolsa, ekinshisi, mindetti medısınalyq saqtandyrý kómegimen aqyly túrde júzege asyrylatyn júıe, al muhıttyń arǵy jaǵyndaǵy álemdik alpaýyt AQSh óz azamattary úshin jalpyǵa birdeı medısınalyq saqtandyrýdy engizbegen eken. Amerıkalyq densaýlyq saqtaý júıesiniń jurt qyzyǵarlyq jetken jetistikterine qaramastan, mıllıondaǵan amerıkalyqtar qymbattyǵyna baılanysty bul qyzmetterdi paıdalana almaıdy. AQSh halqyna kórsetiletin medısınalyq kómektiń bári erikti medısınalyq saqtandyrý men aqyly medısınalyq kómek arqyly júzege asyrylady. Memleket tek amerıkalyq egde kisilerdi áleýmettik saqtandyrýda «Medıkor» júıesin, al kedeıler, jumyssyzdar men múgedekter úshin arzan – «Medıkeıd» paketin qarjylandyrady.
Máselen, Belgııada halyqtyń 99 paıyzy mindetti áleýmettik saqtandyrýmen qamtylyp, kórsetiletin qyzmet túrleri 800 pýnktten turady eken. Jáne árqaısysy jeke nómirmen belgilenip, tólenetin aqsha qunynyń shegi kórsetilip, al preıskýrantqa kirmeıtin qyzmet úshin jumsalatyn aqsha pasıenttiń qaltasynan shyǵady. Al medısınadaǵy saqtandyrýdyń alǵashqy besigi – Germanııada (1883 jyly kansler Otto Fon Bısmarktyń bastamasymen tuńǵysh ret mindetti medısınalyq saqtandyrý týraly zań shyǵarylǵan) memlekettik saıasat ár azamattyń medısınalyq saqtandyrý júıesinde bolýyn mindetteıdi. «AOK», «Barmer-Gek», «BKK Linde», «IKK gesund plus» syndy kompanııalar medısınalyq saqtandyrýǵa memleket zań boıynsha belgilegen shekten aspaıtyn mólsherde ǵana tólem alatyn bolsa, kommersııalyq nemese jeke saqtandyrý kompanııalary baǵany óz erikterimen qoıady eken. Nemese osylardyń qaı qaısysynan da keıbir klıentter qupııa, jabyq saqtandyrýǵa kóshe alady, biraq onda shekteý bar. Bul úshin jyl ishindegi tabysy 55 myń eýro shamasynda bolýy tıis. Qaltasy juqa jannyń bul júıeniń qyzmetine júginýine jol jabyq.
Jalpylaı aıtqanda, qazirgi álemdegi ozyq memleketterdiń barlyǵy derlik óz halqynyń densaýlyǵyn oılaǵanda saqtandyrý júıesiniń ózderine ońtaılysyn engizip, dárigerler men pasıentterdiń bir-birine áriptestik kózqarasta bolýyna kúsh jumsaıdy.
Qazaqstandyq MÁMS-tiń máselesi
Ár memlekettiń óz jolyn tańdaýy zańdylyq qoı. Bizdiń elimiz medısınalyq qyzmet kórsetýge ózgeris engizýde qoǵamdyq saqtandyrý júıesin tańdap aldy. Iаǵnı onyń basty artyqshylyǵy – barshaǵa teńdeı múmkindiktiń berilýinde. Munda jarnany árkim óz múmkindigine qaraı tóleıdi de, al medısınalyq kómekti qajettiligine qaraı alady. Bul ne degen sóz? Eger árbir qazaqstandyq júıege qatysyp, jarna tólep tursa, joǵary tehnologııalyq kómek túrlerin tegin paıdalanyp, kez kelgen klınıkanyń járdemine júgine alady. Al qor mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý paketi sheńberinde pasıenttiń emdelýine ketken klınıkanyń shyǵyndaryn jaýyp otyrady.
Bul jerde basa nazar aýdaratyn bir jaıt, memleket áleýmettik jaǵynan az qorǵalǵan azamattardy – zeınetkerler men 18 jasqa deıingi balalardy, múgedekterdi, jumyssyz azamattardy, stýdentter men taǵy basqalardy óz qamqorlyǵyna alyp, olar úshin qarajat bóledi. Al jumys berýshiler áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qoryna 2017 jyldyń 1 shildesinen bastap jarna tóleýdi bastaıdy. Atap aıtar bolsaq, jumys berýshiler qorǵa 2017 jyldyń 1 shildesinen bastap ár jumyskerdiń tabysynyń 1%-y, 2018 jyldan bastap – 1,5%, 2020 jyldan bastap – 2%, al 2022 jyldan bastap 3% kóleminde aqsha aýdaryp otyrýy tıis. Jumys berýshi 2018 jyly ár jumysshy úshin aıyna orta eseppen 2281 teńge kóleminde jarna tóleıdi.
Árıne, medısınaǵa engen naryqtyq qatynastardyń basty maqsaty – sala jumysyn jańa deńgeıge kóterýmen birge, halyqqa kórsetiletin kómekti sapaly da, senimdi, ári qoljetimdi etý. Jáne de básekelestik ornaǵan ortada árbir emdeý mekemesiniń pasıentter tartýǵa yntalylyǵyn arttyryp, kórsetken qyzmettiń sapasyna kóńilderi tolyp ketýine múddelilik týdyrý. Qysqasha aıtqanda, qormen kelisimshartqa otyrǵan emdeý mekemelerine qarajat bólgende sapaly qyzmet pen azamattardyń qanaǵattaný deńgeıin esepke alý otandyq medısına úshin tyń jańalyq bolmaq. Budan densaýlyq saqtaý júıesiniń qarjylyq turaqtylyǵy artyp, jumys nátıjesi jaqsaryp, medısınalyq qyzmet sapasy men densaýlyq saqtaý salasynyń básekege qabilettiligi artýy tıis. Júıede sonymen qatar, bastapqy medısınalyq-sanıtarlyq kómekti qarjylandyrýǵa da basymdyq beriledi dep kútilip otyr.
Túptep kelgende bilikti dárigerler kóbeıip, jalaqy ósedi, dári-dármekpen, ambýlatorlyq kómekpen qamtý kólemi artyp, dıspanserlik eseptegi naýqastar úshin bólinetin tegin dári-dármek bosatýda aradaǵy deldaldar joǵalyp, pasıent úshin qolaıly jaǵdaı týmaq.
«Shegirtkeden qoryqqan egin ekpes» deıdi dana halyq. Álemdik úrdistiń ilgeri ketkenin, keıin qalǵanyn ekshep, saraptap baryp, otandyq medısınany damytý úshin engizgeli otyrǵan jańa júıeden úrkýdiń halyqqa paıda bermeıtinin tezirek túısiný aq halattylar men pasıentter arasynda áriptestik qatynastar ornatpaq. MÁMS salanyń jumysyn órkendetýmen birge emdelýshilerdiń múddesin qorǵap, medısınalyq qyzmetter kórsetýdiń sapasy men kólemine saraptyq baǵa beretin bolady. Eger emdeý nátıjelerinen kinárat shyqsa, emdeýshi mekemege nemese jeke mashyqtanýshy dárigerge ekonomıkalyq sanksııalardy da qoldana alady. Endeshe, jańa júıege senim artqannan abzaly joq.
Anar TО́LEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
