"Qazaq halqynyń qyryq ǵasyrlyq tarıhy bar"

– Orazaq Smaǵululy, otan­dyq antropologııany uzaq jyl zert­tedińiz. Sizge suraǵym: qa­zir­gi Qazaqstan jerinde adam ba­lasy qaı dáýirden bastap ómir súrip keledi? 

– Qazirgi Qazaqstan jerin adam balasynyń meken etýi tas dáýirinen bastalady. Iаǵnı, bir mıllıon jyl buryn munda adamdar ómir súrgen. Sodan bastap búginge deıin uly dalada adamdardyń – eńbegi, tirshiligi, ómiri úzilmegen. О́z basym osy ýaqyt bederinen qa­zaq halqynyń jeke-dara etnos re­tinde qalyptasyp, paıda bolǵan kezeńin izdedim. Ol úshin áýeli, qazaqtyń shyǵý tegi jaıly gý­ma­nıtarlyq ǵylymdar sonyń ishin­de tarıhshylar ne aıtady. So­ǵan na­zar aýdardym. Sóıtsem, gý­ma­nıtarlyq ǵylymdar qazaqtyń shy­ǵý tegin «qazaq» degen etnostyq ataý­dyń paıda bolý kezeńine tirep zert­teıdi eken. Bul qate! 

– Nelikten qate?

– Antropologııa etnostyq halyqtyń paıda bolý kezeńin onyń ǵylymı úlgisi men artıfaktisine súıenip aıtady. Etnos ataýynyń paıda bolý kezeńine súıenip dálel aıtýdyń qateligi – keıbir halyqtyń ataýy erte shyǵady, keıbiri jaı shyǵady. Mysaly, «qyrǵyz» ataýy tipti bizdiń dáýirdiń alǵashqy jyldaryna tán qytaı jazbalarynda kezdesedi. Sol sııaqty «mońǵol» ataýy HII ǵasyrda Shyńǵyshan qurǵan taıpalyq odaq negizinde paıda boldy. Biraq bul halyqtar oǵan deıin de boldy emes pe?! Múm­­kin basqa ataýmen júrgen shy­­ǵar... Demek, qoǵamdyq ǵylym et­­no­stardyń paıda bolý tarıhyn naq­ty aıta almaıdy, sóıtip tarıh burmalanady.

Tarıhty burmalaý patshalyq Reseı men keńestik dáýirde qat­ty júr­gizildi. Ásirese, túrki halyq­ta­ry­nyń tarıhyn slavıan jurtynan tó­men etip kórsetý, mádenıetsiz, shyq­qan tegi kúmándi jabaıy dep ba­ǵa berý jalpylasty. Tipti, 1986 jy­ly Almatyda bolǵan Jeltoqsan oqı­ǵasyn bas hatshy Gorbachev «tú­zem­dikterdiń kóterilisi» degen joq pa?! Qysqasy, bizge kúni keshege deıin osy burmalanǵan tarıh oqy­ty­lyp keldi. 

– Túsinikti. Burmalanǵan ta­­rıh­ty qalaı qalpyna kel­ti­re­miz?

– Burmalanǵan tarıhty qal­py­na keltirý úshin bul­jyt­paı­tyn ǵylymı dálel-dáıek kerek. Ony atqaratyn fızıkalyq antro­po­lo­gııalyq zertteýler. Osy salada uzaq jyl eńbek etken adam retinde orys tilinde «Qazaq halqy jáne onyń shyǵý tegi» deıtin kólemdi kitap jazyp shyqtym. Ol áli jaryq kórgen joq. Qoljazba kúıinde qolymda tur. 

– Bul eńbegińizde qazaqqa qa­tys­ty qandaı jańa zertteýler bar? 

– Bul eńbekte qazaq etnosyna qa­tysty onyń bet-beınesi, qan júıe­si, tis qurylysy, sezimi, teri be­derleri men qańqa súıekterine uzaq jyl júrgizilgen keshendi salystyrmaly zertteýdiń nátıjesi toptastyrylǵan. Iаǵnı, qazaq hal­qy Eýrazııa qurlyǵynda ózi­men birge turyp jatqan júz­de­gen etnostyq toptarmen salys­ty­rylyp, tolyq zertteldi. Ná­tı­jesinde, qazaq halqy eshkimge uq­sa­maıtyn jeke-dara, qudaı aı­ryqsha bólek etip jaratqan ózin­dik morfofızıologııalyq anyq­tamalary men antro­po­lo­gııalyq mártebesi bar etnos eke­ni dáleldendi. Osy zertteýdiń ar­qa­synda qazaqtyń bıologııalyq, ant­ro­pologııalyq tarıhy jańadan ja­zylyp, eshkimge uqsamaıtyn jeke-dara etnos retinde osydan 40 ǵasyr buryn paıda bolǵandyǵy tolyq dáleldendi. 

– Salystyrmaly zertteýdiń bas­­ty maqsaty qazaqtyń esh­kim­­ge uqsamaıtyn jeke-dara et­nos ekenin dáleldeý bolyp otyr ǵoı...

– Dál aıttyńyz. Antropologııa – álemdegi halyqtardyń shy­ǵý tegin zertteıtin jalǵyz ǵy­lym. Bul ǵylym – adamnyń mor­fologııalyq, genetıkalyq de­rek­terine qatysty tek dáleldi áń­gime qozǵaıdy. Osy oraıda, biz qa­zaqtyń kúlli Eýrazııany mekendep otyrǵan basqa halyqtardan qan­daı aıyrmashylyǵy bar, osyny ajy­ratýǵa nıet qoıdyq. Mysaly, bu­dan 5-7 myń jyl buryn qazirgi Qa­zaqstan jerin mekendegen atalarymyz kóne evropoıd tıptes bolǵan. Ol qazirgi orystar nemese basqa da slavıan tektester emes. Qazirgi qazaqtarda ejelgi evropoıd atalarymyzdyń úlesi – qan quramynda, bet-álpetinde, alaqan teri bederleri, tis morfologııasy sııaqty proporsııalarynda jáne bıologııalyq, morfologııalyq, fızıologııalyq genderiniń úsh­ten bi­rinde saqtaýly. Osynyń arqa­syn­da qazaq aınalasynda ómir sú­rip jatqan toptardyń birde-bireýine qosylmaıtyn daralyǵyn saqtap kelgen. 

– Muny qalaı dáleldedińizder? 

– Áýeli qazaqtyń tis qury­ly­sy­na arnaıy zertteý júrgizdik. Tu­raqty tisterde halyqtyń mor­fo­lo­gııalyq zańdylyǵy men kádimgi ta­rıhy saqtalady. Bul ǵylym salasynda áldeqashan dáleldengen dúnıe. Sóıtip, qazaq halqynyń tis qurylysy jaǵynan eýrazııalyq etnostardyń eshqaısyna uqsa­maı­tyn odontologııalyq ereksheligi ba­ryn anyqtadyq. О́tken 40 ǵa­syr­­da qazaqtyń morfologııalyq tis qurylymyna engen ózgeshelik – astyńǵy birinshi azý tis 60 paı­yz­ǵa ózgerse, ekinshi azý tis 7-8 paı­yz­ǵa ǵana ózgergen. Bul zertteýge 12-17 jas aralyǵyndaǵy 7 myń jas­ós­pi­rim qatysty.

Kelesi zertteý obektisi qan júıe­­lerine qatysty aıtar bolsaq: álem­degi búgingi adam balasynyń qa­ny 30 túrli júıeden turady. Me­dısına osylardan 1-shi, 2-shi, 3-shi, 4-shi deıtin tórt júıesin ǵana ká­dege jaratyp júr. Qan júıesiniń bas­qa zertteýlerden ereksheligi, ǵy­lymı saraptamalyq esepterdi jyl­dam shyǵaryp alýǵa qolaıly. О́z basym 40 myńnan astam qan júıesin jınap, ony ıtalıan ǵalymdarymen birlesip zerttedim. Buǵan barlyq ólkeniń qazaqtary qamtyldy. Budan baıqaǵanym – qazaqtyń qanynda ólkelik nemese rý-júzdik eshqandaı aıyrmashylyq joq. Bir qyzyǵy, dúnıe júzinde qa­zaqqa qan júıesi jaǵynan eń ja­qyn halyq qalmaqtar bolyp shyqty. 

Sol sııaqty qazaq halqyn óńir­lik-jerlik-mekendik turǵydan geo­gra­fııalyq bes aımaqqa jáne júzdik-rý­lyq quramǵa bólip olardyń bet-álpetine arna­ıy eseptik formý­la arqyly an­tro­po­logııalyq zertteý júrgizdik. Nátı­je­sinde, barlyq qazaq bir tekten, bir saptan taraǵan túp atasy bir ha­lyq ekeni dáleldendi. Álemde bet ál­peti jaǵynan qazaqqa eń jaqyn ha­lyq – qyrǵyzdar eken. Ekinshi orynda altaılyqtar tur. 

– Sonda júzdik-rýlyq qury­lym­dardyń qazaqqa týystyq ne­mese gendik eshqandaı qatysy joq bolǵany ma?

– Týystyq qatysy bolýy múm­kin, qandyq-tektik qatysy joq. Rý-júz degenimiz – kóshpendilerdiń sha­rýa­shylyq-turmystyq bólinisi men jaý­yngerlik-áskerı odaǵy ǵana. Odan keıin alaqan teri bederleri arqyly zertteý júrgizdik. Álemde 7 mlrd adam bar. Osylardyń ala­qan terileriniń bederi bir-birine u­q­s­amaıdy. Sol sııaqty árbir ha­lyqtyń ózine tán basqa halyqtan ajyratyp tanýǵa bolatyn alaqan bederi bolady. Bul bir tylsymnyń ǵalamaty. 

Alaqan teri bederleri arqyly zert­teýdiń tek mamandar ǵana bi­letin esep-qısaptary bolady. Buny da ońtústik, soltústik, shy­ǵys, batys dep tórt óńirlik tıp­ke bó­lip qarastyrdyq. Iаǵnı, Qazaq­stan­nyń batysyndaǵy qazaq pen shy­ǵys shetinde ómir súrip jatqan qa­zaqtyń teri bederleri 100 paıyz bir­deı. Bul taǵy da júzdik-rýlyq tur­ǵydan zertteldi. О́z basym álem­degi barlyq ulttardyń ishinen qa­zaqtyń alaqan bederin ajyratyp tanı alamyn. 

– Qazaqtyń alaqan teri bede­ri­niń basqa jurttan negizgi aıyrmas­y qandaı?

– Qazaqtyń alaqan teri bederi doǵaly (arkýs) stılge jatady. Ekinshiden ilmek (petlıa) nemese orama (zavıtok) formaly bolady. Osy formalardyń saýsaq izderinde bederlenýi ár halyqta ártúrli. Odan keıin etnostyń birtektiligin zertteıtin dúnıe – dám sezimi. «Fenıltıo karbınıt» deıtin arnaıy untaq bar. Ony sýǵa aralastyryp, tildiń ekinshi jartysyna tamyzasyz. Kim qandaı dám sezindi, osy arqyly nátıje anyqtalady. Dám sezimi arqyly zertteýdiń 14 tásili jáne osynyń ishinde et­nos­tyq-ulttyq ereksheligin anyq­­taıtyn 7 jáne 8 nusqalary ǵylymǵa belgili. 

– Siz qazaqtardy túrki ha­lyq­tary ishindegi «ortańǵy et­nos» degen pikir aıtypsyz. Osy­ny tarqatyp bere alasyz ba?

– Qazirgi tańda álemde 100 mıllıondaǵan túrki tuqymdastar bar. Osylardyń barlyǵy derlik ózderiniń túp-tamyryn búgingi qazaq dalasymen baılanystyrady. Rasynda solaı. О́ıtkeni, 7-8 ǵasyrda oǵyz taıpalary qazaq dalasynan qazirgi Túrkııa jerine qonys aýdarǵany týraly derek bar. Osydan keıin biz qazaq dalasynan tabylǵan 7-10 ǵasyrlarǵa tán qańqa súıekterge zertteý júrgizip kórdik. Mynadaı qorytyndy shyq­ty. Qazirgi qazaqtardyń antro­po­logııasynyń 50 paıyzy erte ǵa­s­yrlarda qazaq dalasynda ómir súr­gen kóne eýropoıdtardyń úle­sin­de eken de, qalǵan 50 paıyzy shy­ǵystan kelip kirmelik jasaǵan mońǵoloıd tektesterdiń úlesinde eken. 

Sonymen qatar, eki myń jyl burynǵy úısin dáýiri men odan da ilgeride ómir súrgen saqtardyń súıek qańqasyna zertteý jasap kórdim. Saqtardyń qańqasyn zerttegende: bizdiń dáýirge deıingi bes myń jyldyqta shyǵystan ke­lip qazaq dalasyna qonystanǵan taı­pa­lardyń izin ańǵardyq. Osy kirme taı­palardyń úlesi qazirgi qazaqtyń boıynda 15 paıyzǵa tán eken. 

– Al qalǵan 85 paıyzy she?

– Qalǵan 85 paıyz qola dáý­irin­de qazaq jerin meken etken taı­pa­lardyń úlesi bolyp tabylady já­ne bul taıpada mońǵoloıdtyq áser joqqa tán, negizinen kóne eýropoıdtar. 

– Osy ispen aınalys­qa­ny­ńyz­ǵa qansha jyl boldy?

– 50 jyldan astam ǵumyrym ketti. Qudaı maǵan jaqsy ustaz­dar jolyqtyrdy. Olar: «Sen jer­gi­lik­ti mamansyń, óz halqyńnyń an­tro­pologııasyn keshendi túrde zert­te! Muny bilmeıinshe sender ótken ǵasyrda neni joǵaltyp, neni taptyńdar, sony bilmeı ótesińder, sonymen qatar morfologııalyq jáne stomatologııalyq ádis ar­qy­ly qazirgi qazaqty zertte! Ási­rese, kóne qańqalardyń tisin zert­teý­di úıren, áıtpese etnostyń da­mý úr­disindegi bıologııalyq zań­dy­lyq­ty ańǵara almaısyń. Odan keı­in qan júıesin zertteýdi úıren», dep amanat aıtty.

– Ustazdar amanatyn oryn­da­ǵan bolarsyz? 

– ­Árıne, ustazdar amanatyn oryn­daımyn dep qan júıesin zertteý úshin medısınanyń tórt kýrsyn bitirdim emes pe?! 

– Siz ótken ǵasyrdyń 50-shi jyl­darynyń aıaǵynda Qazaqstan Ǵy­lym akademııasynyń basshysy Qanysh Sátbaevtyń tapsyr­ma­symen qazaq dalasynda ıesiz qal­ǵan qorymdardy qazyp, qań­qa súıek jınadyńyz emes pe? 

– Qanysh aǵamen kezdesýimniń ózi tosynnan boldy. 1958 jyly Máskeýdiń aspırantýrasyna oqýǵa tústim. Maqsatym – Qazaqstannyń antropologııasyn zertteý. Máskeý aıtty «Qazaqstanda bul taqyryp jabyq, eger zerttegiń kelse, Reseı me, basqa bir shet eldi tańda». Biraq, men QǴA stıpendııasyna oqyp júrgendikten, qalaıda Qazaqstanǵa qatysty taqyryp tań­daýym kerek-tin. Qazaqstanda men zertteıtindeı súıek qory ja­salmaǵan. Osy másele akademık Qanysh Sátbaevtyń aldynda talqylandy. Qanekeń buǵan deıin atymdy da estimepti. Biraq, meniń antropologııaǵa degen qushtarlyǵymdy birden túsindi de, dereý súıek qoryn jasaýǵa buıryq berdi. Men iske kiristim. 

– Qańqa súıek jınaýdy qaı óńirden bastadyńyz?

– Burynǵy Semeı oblysynyń Shubartaý aýdany jerinen bastadym. Odan keıin Qarqaraly ma­ńyn­daǵy Qarasor kóliniń jaǵa­sy men Baıanaýyldyń Qaratas degen je­rinde ashtan ólgen adamdardy kóm­gen qolatty qazdym. 

– Qansha qańqa súıek jına­dy­ńyz?

– 185 bas súıek jınadym. Biraq osy súıekterdi saqtaıtyn jer, zert­teý júrgizetin laboratorııa, qu­ral-jabdyq bolmady. Mine, sodan beri 60 jyl ótti, áli joq. Aqyry jınaǵan qańqa súıekterdi Kýnstkameraǵa ótkizdim. 

– Antropolog retinde Reseı­de­gi barlyq qańqa súıekter saq­tal­ǵan mýzeılerdi tolyq aralap kór­dińiz be?

– Reseı ber jaǵy, AQSh, Italııa, Úndistan, Japonııa, Qytaı elderindegi súıek qory mý­zeı­lerin kórdim. Tek kórip qana qoı­ǵan joqpyn, sol jerde otyryp ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizdim. 

– Reseı mýzeılerindegi qańqa súıekter arasynan Kenesary hannyń basyn kózińiz shalyp qalǵan joq pa?

– Bul jaı únemi nazarymda boldy. Biraq biz Kene hannyń bas súıegine qatysty kóbinde ańyz-ápsana aıtamyz. Hannyń basyn Ombyǵa aparypty, keıin Ermıtajǵa tapsyrypty degen sııaqty. Bul týraly eshqandaı qu­­jattyq derek saqtalmaǵan. Ma­man retinde aıtarym: qyr­ǵyz­dyń Almasaıynda hannyń basy shabyldy, ol atpen Ombyǵa jetkizildi-mys. Bul múmkin emes. О́ıtkeni, shabylǵan bas alyp jú­rýge kelmeıdi. Tez sasıdy. Ony ta­symaldamaı turyp ǵylymı me­to­­dologııalyq sharalar jasalýy kerek. Mysaly, basty áýeli ystyq qumǵa 35 sm tereńdikke kómip qoıady. Úsh kúnnen soń ekinshi jerge aýystyryp kómedi. Osylaı bastyń terisi men etin aǵyzady. Tazarǵan súıekti arnaıy ertindimen jýady. Ekinshi tásil – basty arnaıy tesik ydysqa salyp ystyq sýǵa 4-5 saǵat qaınatady. Shamaly ýa­qyt ótkennen keıin bútin ydysqa sa­lyp taǵy qaınatady. Terisi sydyrylǵan qańqany arnaıy eritindige malyp, jolǵa daıyndaıdy. Odan soń alyp júrýge bolady. Kenesarynyń shabylǵan basyna osynyń bári jasaldy dep oılaısyz ba? Qysqasy, hannyń basy Ombyǵa da jetpegen... 

– Elimizde antropologııany da­mytý úshin ne isteý kerek dep oı­laısyz?

– Qazaq dalasynda ómir súrgen adamdardyń san ǵasyrlyq súıek qoryn jasap, ony Ulttyq mýzeıde turaqty saqtaý sharasyn jedel qarastyrmasaq, kesh bolady. Mysaly, men otandyq antropologııa jaıly kóptegen ǵylymı eńbekter jazdym. Kúnderdiń kúninde meniń eńbegimdi bireý kórip, «mynaý antropolog Orazaq Smaǵulovtyń eńbegi eken, endi munyń dáleli súıekterdi kóreıik», dese, kórsetetin synyq qabyrǵa joq. Sóıtip, men dálel-dáıekti aýa­dan alǵan adam bolyp shyǵamyn. Sodan bir qý keledi de «qazaqtarda Smaǵulov jazǵandaı genetıkalyq tarıh joq» demeı me?! Osylaı bolmas úshin Qazaqstan jerinen tabylǵan qańqalardy qaı ǵasyrǵa jatatynyn anyqtap, ýaqyttyq tizbe boıynsha ulttyq mýzeıge qoıý kerek. Súıek dáleli ótirik aıtýǵa kelmeıdi. Sóıtip, halqymyzdyń genetıkalyq, bıologııalyq tarıhy túgendeledi. Elbasy aıtyp júrgen «Máńgilik El» degenimiz osy.
Qazaqtyń tarıhy onyń bir tamshy qany men qańqa súıeginde saqtaýly. Mundaı ári shyn, ári naq, ári aqıqat aqparatty álemniń eshbir arhıvinen taba almaısyz. Súıek arqyly adamnyń násilin jáne sol halyqtyń tek ózine tán genetıkalyq aýrý-syrqatyn da anyqtaýǵa bolady. Mysaly, evreı aýrýymen tek evreı ǵana aýyrady. Amozanka taıpalarynyń aýrýymen basqa halyq aýyrmaıdy. Bizdegi kúrdeli másele ıns­tı­týt-ýnıversıtetterde antropo­logııa oqytylmaıdy. Odan keı­in asa bir qundy qańqalar jeke adam­dar­dyń qolynda. Olar qańqanyń ózin, joq degende tisin shet elge kontrabandalyq jolmen satyp jiberip jatyr. 

– Nege?

– Bularǵa aqsha kerek. Al shet­el­dikterge qazaqtyń genetı­ka­lyq qo­ryn bilip alý kerek. Basqa-basqa, bizdiń el shetke taza qan (jıvaıa krov) satýdy bastady. Bir tamshy qanda kúlli ulttyń genetıkalyq zańdylyǵy saqtalady. Álemde 4000-ǵa jýyq etnostyq qaýym bolsa, osylardyń tabıǵı jaratylysynda jazmyshtan berilgen kemshiligi bolady. Osy kemshilikti dál tapsań, sol halyqty 30 jyl­dyń ishinde aqymaq-máńgúrt qylyp ji­be­rýge, 50 jyldan keıin jer be­tinen joq qylyp jiberýge bo­lady. Qazirgi qurlyqaralyq zy­my­ran­dardyń áskerı qupııalyǵy adam­nyń genetıkalyq kodynyń qu­pııasynyń qasynda túkke tur­maıdy. Osyny bizdiń qoǵam tú­sin­beı otyr. Halyqtyń gendik qo­ryn basqanyń qolyna berý – sol ha­lyqty óltirýmen birdeı.

Áńgimelesken 
Beken Qaıratuly, 
«Egemen Qazaqstan»