2020 jylǵa qaraı álem boıynsha eńbek naryǵynda 40 mln joǵary bilimdi mamanǵa qajettilik bolady degen boljam bar. Degenmen, iri memleketterdiń turǵyndarynda «Bilim alǵan salamyz suranysqa saı bolmaı qalmaı ma?» degen kúdik pen úreı basym eken. Pew Research Center júrgizgen zertteý nátıjesine sensek, amerıkalyqtardyń 87 paıyzy jumys oryndaryn saqtap qalý úshin qosymsha bilim alýǵa daıyn ekendikterin aıtypty. Sonymen qatar, atalǵan baıandamada sarapshylardyń 48 paıyzy bolashaqta robot tehnıkasynyń damýy saldarynan jumys oryndary azaıatynyn aıtqan. Olardyń aıtýynsha, bir robot myń adamnyń ornyn basyp, halyqtyń jumyspen qamtý deńgeıi tómendeýi múmkin.
2015 jyly Oksford ýnıversıtetiniń baspasynan Rıchard Sasskınd pen Denıel Sasskındtiń «Mamandyqtar bolashaǵy» (The Future of the Professions) atty kitaby jaryq kórgen. Onda bolashaqta qazirgi mamandyqtardy eki túrli ózgeris kútip turǵany aıtylǵan. Birinshiden, jańa tehnologııalar dástúrli jumys túrin jeńildetýi múmkin. Mysaly, dáriger emdelýshimen Skype arqyly baılanysady, sáýletshi dızaın jasaý úshin kompıýterlik baǵdarlamalardy qoldanady. Ekinshiden, tehnologııalar kez kelgen salada problemalardy sheshýdiń tıimdi tásiline aınalady. Mysaly, joǵaryda aıtylǵan medısınalyq onlaın dıagnostıkalaý mamanynyń jumysyn jeńildetse, keıbir jańa tehnologııalar kesirinen qyzmetkerler jumysynan aıyrylýy múmkin.
Bıll Geıtstiń aıtýynsha, aldaǵy 20 jylda qazirgi mamandyqtardyń kópshiligi avtomatty baǵdarlamalarmen jabdyqtalyp, biliktiligi tómen qyzmetkerler básekege ilese almaı qalýy múmkin. Elbasy Nursultan Nazarbaev ta bir sózinde: «Bolashaqta múldem jańa mamandyqtarǵa qajettilik týady. Robottar jumys isteı bastaıdy. Qazir ǵylym gendi ınjenerııa men bıologııa salasyn damytý úshin jumys isteýde. Ázirge barlyq kompıýterler adam mıyn almastyra almaıdy. Biraq jasandy ıntellekt bar. Barlyq qıyn jumysty kompıýterler men robottar atqarady. Bizdiń mamandyq týraly barlyq túsinikterimiz ózgeredi. Sondyqtan, biz qalasaq ta, qalamasaq ta jumys oryndary qysqara bastaıdy», degen edi. Rasymen, Oksford sarapshylarynyń aıtýynsha, aldaǵy 20 jylda qazirgi mamandyqtardyń 47 paıyzy joıylady. Zertteý nátıjeleri kórsetkendeı, qazir mektepte oqyp jatqandardyń 65 paıyzy bolashaqta endi paıda bolatyn mamandyq ıeleri atanady.
Jaqynda Forbes, Popular Science basylymdary bolashaqta paıda bolýy múmkin 162 mamandyq tizimin jasady. Onda bizdiń oıymyzǵa kirip te shyqpaǵan roboetıka boıynsha advokat, qorshaǵan ortany qalpyna keltirý menedjeri, krıptovalıýta bankıri, IT-genetık, ıntellektýaldy jekemenshikti baǵalaý, neıropsıholog, medısınalyq robottehnık, vırtýaldy ómir arhıtektory sekildi mamandyqtar bar. Sonyń ishinde 2020 jyly embrıondy emdeý, ıaǵnı shtegi uryqtyń aýrýyn anyqtap, bala týmaı jatyp emdeý mamany, 2025 jyly galaktıkalyq arhıtektor mamandyqtary joǵary oqý oryndarynda resmı túrde ashyla bastaıdy dep josparlanǵany aıtylǵan. Árıne, ázirge bul mamandyqtardyń Qazaqstanda qashan paıda bolýy múmkin ekenin dóp basyp aıtý qıyn. Bir anyǵy, bolashaqta biz eski mamandyqtardyń joǵalǵanyna da, jańa jumys oryndardyń ashylǵanyna da kýá bolamyz.
Osy oraıda «Egemen Qazaqstan» gazetiniń resmı saýalyna jaýap bergen Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń ókilderi 2009 jyldan bastap Qazaqstanda 89 mamandyq jańadan ashylǵanyn aıtty. Onyń ishinde bakalavrıatta – 15, magıstratýrada – 13, rezıdentýrada – 50, doktorantýrada 11 mamandyq paıda bolǵan.
JOO-da jańadan ashylatyn mamandyqtar belgili bir satylardan ótedi. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń aıtýynsha, kez kelgen mamandyq boıynsha bilim berý qyzmetimen aınalysý úshin lısenzııa alýǵa Joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi mamandyqtar jikteýishi negiz bolady. Qazaqstanda bul qujat 2009 jyly 20 naýryzda bekitilgen. Al jańa mamandyqtyń ashylýyna joǵary bilimi bar mamandardyń qajettiligi týraly taldaý qorytyndylary, memlekettik organdar men uıymdardyń usynystary áser etedi eken.
Qazirgi tańda kadrlardy daıyndaý Qazaqstan Respýblıkasy Joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi mamandyqtar jikteýishine sáıkes júzege asyrylady. Búgingi tańda Qazaqstanda 603 mamandyq oqytylady. Onyń ishinde bakalavrıatta – 175, magıstratýrada – 190, rezıdentýrada – 50, doktorantýrada – 188. Bul mamandyqtar boıynsha 2016-2017 oqý jyldarynda respýblıkanyń 130 JOO-da 472577 adam oqýda.
Biraq, Elbasy Nursultan Nazarbaev aıtqandaı, bedeldi joǵary oqý ornyn bitirý árdaıym mańyzdy bola bermeıdi. Prezıdent: «Eń bastysy – eńbek naryǵynda suranys bar mamandyqqa ıe bolý. Bul, ásirese, aqparattyq tehnologııalar, óndiristi sıfrlandyrý jáne kompıýterlendirý dáýirinde ózekti bolmaq. Taıaý bolashaqta qazirgi mamandyqtardyń 50 paıyzyna suranys bolmaıdy. Sondyqtan, ýaqyt talabyna saı bolý kerek», degen bolatyn.
Osy pikirge uqsas oılar byltyr Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forým barysynda da aıtylǵan. Onda sarapshylar bilim berý salasy adamdardyń bolashaqtaǵy jumysqa qabiletin saqtap qalýǵa kómektesý úshin ózgerýi kerektigine basa nazar aýdarǵan. «Bilim berý júıesi adamdardy ózgerip turatyn jańa eńbek naryǵyna beıimdeýi kerek. Sonymen qatar, qazir aqparattyq tehnologııalar bilimge basqa da joldar ashty», delingen forým baıandamasynda.
Kóptegen zertteýshiler de tek mamandyqty ıgerý azdyq etetinin, bolashaqta jan-jaqty qabilet joǵary baǵalanatynyn aıtýda. «Future Workplace Experience» basylymynyń saraptamasyna den qoısaq, mamandardyń birneshe qyzmetti qatar alyp júrýi basty orynǵa shyqpaq. Iаǵnı, bir mamandyq basqa birneshe mamandyqtyń qabiletin ıgerýdi talap etetin bolady. Mysaly, qazirdiń ózinde til bilý qajettiligi aıqyn baıqalady. Qazaqstanda 42 JOO-da pedagogıkalyq, tehnıkalyq, jaratylystaný ǵylymdary boıynsha úsh tildi bilim berý júıesi bar. Biraq qúndizgi bólimde oqıtyn 358 myń stýdenttiń tek 5 paıyzy úsh tildi erkin meńgergenin aıta ketý kerek. Degenmen, bolashaqtaǵy ózgeristerge daıyn bolý úshin Qazaqstanda qazirden qajetti sharalar qolǵa alynǵan. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan strategııalyq josparynda «Nazarbaev ýnıversıtet» úlgisimen ujymdyq basqarý artatyny, 19 JOO-da baqylaý keńesi qurylatyny aıtylǵan. Qazirgi tańda JOO-da 3 tehnopark, 4 bıznes-ınkýbator men 500-den astam ǵylymı-zertteý ınstıtýty bar. Sondaı-aq, bilim, ǵylym men bıznes ıntegrasııasy da myqtap qolǵa alynbaq. Munyń ózi kez kelgen ózgeriske beıimdele alatyn maman daıyndaýǵa septigin tıgize alatyny anyq.
Gúlnur Qýanyshbekqyzy,
«Egemen Qazaqstan»
