Mindetimiz – sapaly elektr qýatymen qamtamasyz etý

– «Alataý jaryq kompanııasy» qala men oblystaǵy halyqty energııamen qamtamasyz etip otyr. Halyqqa sapaly qyzmet kórsetilip jatyr ma? 
– Bul óte ózekti suraq, ári mańyzdy másele. «Alataý jaryq kompa­nııasy» AQ – Almaty qalasy men oblysynyń turǵyndaryna, óndi­ristik kásiporyn­dar men memle­kettik mekemelerge, aýylsharýa­shylyq qojalyqtaryna elektr qýatyn jetkizýmen, sondaı-aq, taratýmen aınalysatyn respýblı­kamyz­dyń ońtústigindegi eń iri ener­ge­tıkalyq júıe. Sonymen qatar, «AJK» AQ Ortalyq Azııanyń birtutas energetıkalyq júıesindegi О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Túrkimenstan sııaqty kórshiles elderdegi elektr qýaty sala­syndaǵy alpaýyt kompa­nııalardyń senimdi seriktesi. Osy naryqta jetekshi kompanııa bolyp otyrǵanynyń ózi kompanııanyń elektr qýaty sapaly jáne básekege qabiletti ekenin kórsetedi. Jalpy, kompanııanyń elektrtasymaldaýshy jelisiniń uzyndyǵy 29 myń kılometrden asady, al transformatorly qosalqy stansalardyń sany jeti myńnan asady, kúshti transformatorlardyń jalpy qýaty  9467 MVA. 2017-2020 jyldardaǵy ınves­­tısııalarymyzdyń jalpy quny 51,9 mıllıard teńge. Bul halyqqa jetkiziletin elektr qýatynyń odan da sapaly ári tıimdi jetýin qamtamasyz etý úshin jumsalatyn qarjy.
– Olardy tasymaldaýshy kabelder júıesi jańartylyp jatyr ma? 
– Qazir biz úkimetpen jáne qalalyq ákimdikpen birlesip, joǵary voltti qosalqy stansalardy  jańartyp, qaıta salý ústindemiz. Sonymen qatar, 6-10 kV kabelder júıesi jańartylyp jatyr. 2012 jyldan beri ózdiginen ustasa­tyn oqshaýlanǵan sym kabelderimen elektr trassalaryn jańartýmen aınalysyp kelemiz. Bul óte yńǵaıly, qaýipsiz kabelder. Jel soqqanda da, qaterli daýyldarda da elektr qýatyn tutynýshylarǵa úzbeı jetkizip turady. Jer astyndaǵy jáne áýe kabelderin jańartý úshin qomaqty qarjy kerek. Onyń ústine, bul ońaı bite salatyn sharýa emes. 
Bizdiń aldymyzdaǵy bar mindet, Elbasynyń «Ult jospary – 100 naqty qadam» baǵdarlamalyq tapsyr­malarynyń ishinde tur. 2015 jyly biz jalpy kabelder júıesiniń 12 paıyzyn jańartqan bolatynbyz. Odan keıin qaladaǵy kabeldik júıeni rettep, qaıtadan tolyq jóndeýden ótkizdik. Sondyqtan, «Nurly jol» memlekettik baǵdarlamasyna súıenip, sol baǵytta osy jumystardyń bárin rettep jatyrmyz. 
Áýe jelisine qaraǵanda, jer astymen jetetin elektr júıesi qaýipsiz. Iаǵnı, tabıǵattyń túrli tosyn minezine kóp tap bolmaıdy. Máselen, daýyl kezinde nemese qatty nóserde áýedegi jeliler apatqa jıi ushyraıdy. Al jerasty júıesi turaqty ári sapaly jumysty qamtamasyz etýmen birge uzaq merzimge shydaıdy. Árıne, onyń qurylys smetasy qymbatqa túsedi, degenmen, eks­plýatasııalyq shyǵyny tómen, sondaı-aq, tehnıkalyq aqaýy da az bolady. Elektr qýatynyń jerasty júıesine brondalǵan jelilerdi paıdalanǵan durys. О́ıtkeni, onyń syrtqy metaldy qaptamalary hımııa­­lyq áserge tótep bere alady, errozııaǵa ushyramaıdy. Eger bron­dalmaǵan kabel tóseletin bolsa, arnaıy tehnologııalyq qorǵanys júıeleri qoldanylady.
– Osy jumystardy kompanııa óz qarajatymen atqaryp otyr ma? Álde memlekettik baǵdarlamalarǵa súıenip jasap jatyr ma?
– Aldynda aıtylǵandaı, mem­lekettiń kómegimen de, óz qaraja­tymyzben de kóptegen mańyzdy jobalardy iske asyryp jatyrmyz. 2009-2015 jyldar aralyǵynda kompanııa 92 mıllıard teńgeni quraıtyn ınvestısııalyq baǵdarlamany júzege asyrdy. Onyń 53 paıyzy bıýdjet qarajaty. Nátıjesinde qýat kúshi ońtaıly ósip 3 061 MVA-ǵa jetti. Osy baǵdar­lama boıynsha «Alataý jaryq kompanııasy» AQ-tyń 2017-2020 jyldardaǵy qarjysy 51,9 mıllıard teńgeni qurap otyr. 
– Qala ósip, mańyndaǵy aýyldar da úlkeıip jatyr. Bárine elektr qýatyn jetkizý qıyndyq týdyryp jatqan joq pa?
– Qalany qorshaı ornalasqan 220 kV elektr jetkizýshi jeliler jumysyn aıaqtadyq. Bul elimizdegi eń iri elektrli aınalma kópir! Iаǵnı, energetıkterdiń talaıdan kútken shyn mánindegi úlken armany oryndaldy. Ony júzege asyrý úshin qalany elektr jelisimen tolyqtaı aınaldyryp óttik. Bul úlken is «2005-2015 jyldary Almaty qalasyn damytý jáne energetıkalyq keshenin modernızasııalaý» baǵdarlamasy boıynsha júzege asty. Qalanyń elektr jelisi 220/110/10 kV elektr jetkizýshi jeliler 220 kV «Alma» – «Besaǵash» – «Ermensaı» qosalqy stansalaryn salý arqyly bir-birimen ushtasty. «Ermensaı – Besaǵash» elektr tasymaldaýshy jelisi eń iri jobalardyń biri. Jalpy uzyndyǵy 81 kılometr bolatyn 220 kV elektr jelisi júrgizildi.Onyń 27 kılometri jerasty kabeli. Ol kabelderdi Ońtústik Koreıadan arnaıy aldyrdyq. Shyǵarýshy memleket kabel sapasyna 30 jyl kepildik berip otyr.
110/10 kV – Bostandyq aýdanynda «Esentaı» jáne Túrksib aýdanynda «Altaı» qosalqy stansalaryn iske qostyq. Bul qalany elektr qýatymen qamtamasyz etýdi tıimdi jáne nátıjeli etýdi qadaǵalaýǵa múmkindik berip otyr. Qurylys kezinde barlyq nysandarda otandyq ónimdermen qatar SIMENS, ABB, taǵy basqa zamanaýı, myqty, jetekshi kompanııalardyń ónimderi paıdalanyldy. Qosalqy stansalar avtomatty relelik qorǵanystyń mıkroprosessorlyq tehnologııalarymen jabdyqtalǵan. 
Bul modernızasııalar qysqy «Azıada» oıyndary kezinde alǵash ret synaqtan ótse, bıyl ǵana elimiz úlken abyroımen atqarǵan «Ýnıversıada» oıyndary kezinde óziniń qýaty men qyzmetin taǵy bir dáleldedi. 
– Jańa elektr jelileriniń artyq­shylyǵy nede?
– О́zdiginen ustasatyn oqshaýlanǵan symnyń (SIP) artyqshylyǵy, úsh baǵyt bir-birine jel soqqanda nemese jaýyndy kúnderi kedergi keltirmeıdi.Olardyń árqaısysy bólek-bólek qorǵanysh qabyǵymen oralǵan. Iаǵnı, adam ómirine qaýipsiz. 
– Elektr qýatyn qalaı baqy­laısyzdar? Urlaıtyndar joq pa? Elektr qýatynyń normatıvti ysy­ra­by qaı deńgeıde? Bul sizderge qanshalyqty shyǵyn ákeledi?
– Burynǵydaı emes, qazir halyq­tyń jaǵdaıy jaqsy. Qazir elektr qýatyn urlaý joq desek te bolady. Soǵan qara­mastan, normatıvti ysyrapty boldyrmaý, qadaǵalap otyrý kompanııanyń negizgi mindetiniń biri.Osy tańda bul kórsetkish 2001 jylmen salystyrǵanda edáýir tómendegen. О́tken 2016 jyly 13,46 paıyzdy qu­ra­sa, 2017 jyldyń 5 aıynyń qory­tyn­­­dysy boıynsha 12,83 paıyzdy qu­rap otyr. Bul negizinde jaqsy je­tis­­tik. B­i­raq aldaǵy kezde osy kór­set­kish­­ti ta­ǵy da tómendetý degen  josparymyz bar.
«Alataý jaryq kompanııasy» AQ qazir Elektr energııasyn kom­mersııalyq esepke alýdyń avtomat­tandyrylǵan júıesi (ASKÝE) tıisti jabdyqtarymen ózine tıesili aımaqty jabdyqtap jatyr. Bul jumys birneshe kezeńdi qamtıdy. 2013 jyly bul baǵdarlamanyń serverlik jabdyqtarmen jasaqtaıtyn, aqparatty saqtap, saraptaıtyn orta­lyq ózegi jasaldy. Sol jyldan bastap tómengi kerneýli jelilerge Elektr energııasyn kommersııalyq esepke alýdyń avtomattandyrylǵan júıesi (ASKÝE) engizile bastady. Bul elektr júıesin modernızasııalaýdyń ońtaıly joly.
ASKÝE bizge ár esepteýishtegi kórsetkishti bilýge múmkindik beredi. Zamanaýı elektr júıesinde bári biryńǵaı bolýy shart. Sol úshin biz elektr jelileri men esepteýishterdi, transformatorlardy jańalap, qosalqy stansalardy zamanǵa laıyq­tap salyp jatyrmyz. 
– Kompanııalaryńyzdyń al­daǵy jylǵa qandaı josparlary bar?
– Jyldan-jylǵa elektr qýatyna degen suranys artyp keledi. 2016 jyldyń qorytyndysy boıynsha elektr qýatyn tasymaldaý jáne taratý  2010 jylmen salystyrǵanda 19 paıyzǵa joǵary. Osy jyldyń birinshi maýsymynyń qorytyndysy boıynsha, byltyrǵy jylmen salys­tyrǵanda tutynýshylyq qyzmet 7 paıyzǵa ósken. Bul osy jyldyń aıaǵyna deıin bıylǵy kórsetkish odan da joǵary bolady degen sóz. Demek biz naryqta óz orny­myzdy odan ári keńeıtip, halyqty tıis­ti jaryqpen qamtamasyz etý qyzme­tin odan ári abyroımen jalǵasty­ra beremiz. Bizdiń mindetimiz, halyqty sapaly elektr qýatymen qamtamasyz etý. Aldymyzda áli kóptegen min­det tur. Eń birinshi – halyqtyń úmi­tin aq­taý, olarǵa qolaısyzdyq týdyr­­maý. Onyń bári tehnıkalyq, ekono­mı­ka­lyq jaǵ­daılarǵa baılanysty. Ekinshi – ózi­mizdiń tasymaldaýshy trassa­lar­dy modernızasııa­laýdy jalǵas­tyrý. Bul «Jańa ındýstrıalızasııa» baǵ­darlamasyndaǵy eń birinshi atqary­la­tyn jumystar dep esepteımin. Son­dyq­tan aldaǵy mindetterdi joǵary dáre­jede oryndaımyz dep senemin. 
Bizge qala, oblys ákimdigi de qol­daý kórsetip otyr. Taýly qyratta orna­las­qan №131A qosalqy stansasy qaýipti aımaqta bolǵandyqtan onyń júktemesi Ermensaı №160A qosalqy stansasyna aýystyrylý ústinde. Ony osy jyldyń aıaǵynda bitiremiz dep josparlap otyrmyz. Oǵan qoldaý kórsetken qala ákimi Baýyrjan Baıbek myrzaǵa erekshe alǵys aıtamyn.
– Oblystyq maslıhattyń depýtatysyz. Halyqpen jıi kezdesip turatyn shyǵarsyz. Bul bir jaǵy sizdiń negizgi jumysyńyzǵa da tıimdi bolar?
− Árıne, el ishinde depýtattyq jumystarmen jıi bolamyz. Bul eń aldymen halyqty jaqynnan tanýǵa, ishki jaǵdaılary men kóńil kúıin bilýge eń jaqsy jol dep túsinemin. Jaqynda Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasyn halyqqa túsindirý jumystarymen eldi araladyq. Bul  maqala ózderińiz bilesizder, el ishinde, baspasóz betinde, zııaly qaýym arasynda keńinen taldanyp, tarazylanyp, qoldaýǵa ıe bolyp otyr. Biz de soǵan óz úlesimiz­di qosý ústindemiz. Elbasynyń jyl saıynǵy dástúrli halyqqa Joldaýy men Úndeýleri el men jer, memleket úshin asa mańyzdy máselelerdi qozǵap, árqashan aldymyzǵa uzaq merzimdi tapsyrmalardy qoıyp keledi. «AJK» AQ sol tapsyrmalardy joǵary deńgeıde oryndap otyr. Endi rýhanı jańǵyrýǵa bizdiń kompanııanyń qandaı septigi tıedi? Ol halyqty eń aldymen úzdiksiz elektr jaryǵymen qamtamasyz etip, qolaıly jaǵdaı jasaý. Halyqtyń turmysy jaqsy bolsa, rýhanı izdenis te, rýhanı jańǵyrý da tıisti deńgeıde bolmaq. Biz halyqqa sondaı múmkindik týǵyzýǵa barymyzdy salýdamyz.
– Kitap oqısyz ba?
– Iá.
– Súıikti aqyndaryńyz kimder?
−Bala kezimizden Súıinbaı, Jam­byl atalarymyzdyń óleńderin, el arasyn­daǵy aıtqan sheshendik sózderin estip, jattap óstik. «Bórili baıraq uranym» degen Súıinbaı babamyzdyń elshil, kópshil, rýhty jyrlary bala kezimizden boıymyzǵa adamgershilik dánin ekse, eldik pen erlikti jyrlaǵan Jambyl jyrlary jerdi súıýip, óz elimizdiń patrıoty bolýǵa tárbıeledi. Odan keıin de neshe tolqyn aqyndardy oqydyq. Biraq jú regime alǵash rýhanı nur sepken osy eki aqyn erekshe jaqyn.
– Siz úshin eń úlken baqyt ne?
Elimizdiń Táýelsizdigi!
– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken
Baǵashar TURSYNBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»