XV ǵasyrda ómir súrgen oıshyl Asan qaıǵynyń «qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan zaman» men Jeruıyqty izdep sabylýy, sharq urýy tegin emes. Teńdik pen baılyǵy mol Jeruıyqqa ornalasqan elge tek ózin-ózi rýhanı jetildirgen adamdar jáne ádil qoǵam ornatqanda ǵana jetýge bolady.
Dala oıshylynyń dúnıetanymdyq kózqarasynyń murageri – óziniń fılosofııalyq oı-tolǵaýlary arqyly qazaq halqynyń rýhanı bolmysyna nazar aýdarǵan Abaı Qunanbaıuly boldy. Abaıdy «qazaq órkenıetiniń aınasy» dep tegin aıtpaǵan. Qazaqstanda HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda qulyqtyq-etıkalyq máseleler kúrt shıelenisti. 1867 jylǵy reformadan keıin otarlaýshy bılik ulttyń qoǵamdyq damýyn toqyratty, dástúrli áleýmettik ınstıtýttar degradasııaǵa ushyrady. Osy tusta rýhanı bastaýǵa qaıta oralyp, halyqtyń tól muralaryn baǵdar retinde ustaný qajet boldy.
Uly aqyn, danyshpan fılosof Abaıdyń oılary «Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – sol ulttyq kodyńdy saqtaı bilý. Onsyz jańǵyrý degenińizdiń qur jańǵyryqqa aınalýy op-ońaı. Biraq, ulttyq kodymdy saqtaımyn dep boıyńdaǵy jaqsy men jamannyń bərin, ıaǵnı bolashaqqa senimdi nyǵaıtyp, alǵa bastaıtyn qasıetterdi de, kejegesi keri tartyp turatyn, aıaqtan shalatyn ədetterdi de ulttyq sananyń aıasynda súrlep qoıýǵa bolmaıtyny aıdan anyq», – degen negizgi jáne basty jańǵyrtý ulttyq tamyrǵa kóńil bólý kerektigine basa nazar aýdarǵan Elbasynyń baǵdarlamalyq maqalasymen úndesedi.
Abaıdyń rýhanııat ilimi qaı ýaqytta bolsa da óz mánin joımaıdy, búgingi kúnde de ózekti. Árbir jańa urpaq Abaıdy oqı otyryp, ony jańa qyrynan tanıdy, ózderin tolǵandyryp júrgen suraqqa jaýap tabady. Sondyqtan, meniń oıymsha, onyń murasy Qazaqstandaǵy barlyq joǵary oqý oryndarynda nasıhattalýy kerek jáne oqý úrdisine engizilgeni jón. Oqytylǵanda da tanymdyq, dıskýssııalyq turǵydan taldanyp oqytylsa ǵana Abaıdy tereńirek tanımyz. Pikirtalas arqyly aqıqatqa jetýge bolady, senim qalyptasady, jeke dúnıetanymdyq ustanymynyń tańdaýy anyqtalady.
«Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda Elbasy qazaq ultynyń HHI ǵasyrda sátti beıimdelýine jaǵdaı jasaıtyn ashyq álem, jańa bilimdi qabyldaýdy, belsendi patrıotızmdi, týǵan ólkeniń, Otannyń kórkeıýine atsalysýyn málimdedi. Bul – Elbasynyń Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan bastaǵan strategııalyq baǵytynyń logıkalyq jalǵasy. Bul jumysynda ol qazaq halqynyń passıonarlyq qýatyn (L.N.Gýmılev teorııasy) buzyp ótetin jolda ne kedergi keltiretinin naqty kórsetip, naqty tapsyrmalar berdi. Maqalada kórsetilgen «Týǵan jer» baǵdarlamasy sheńberinde aýqymdy jáne irgeli jumystar ózin kútip turǵany daýsyz.
Respýblıkanyń barlyq joǵary oqý oryndaryndaı, Pavlodar memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýty da «Týǵan jer» baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa kirisip ketti. Baǵdarlamalyq maqalanyń mazmunynan shyǵatyn otbasy men mekteptiń tyǵyz yntymaqtastyǵyn, ártúrli bilim berý deńgeıleriniń (mektepke deıingi, mekteptegi, mektepten keıingi) ózara árekettestigin qamtamasyz etetin, tapsyrmalardy iske asyrýda ǵylymı-pedagogıkalyq qoǵamdastyqtyń belsendi qyzmetin engizetin, ulttyq tárbıege negizdelgen keshendi ǵylymı-pedagogıkalyq baǵdarlama kerek.
Eń aldymen, otbasy ınstıtýtyn nyǵaıtý kerek. Rasynda, tulǵany qalyptastyratyn orta, degenmen, otbasylyq tárbıe qajet. Abaı da parasatty ájesi Zere men ákesi Qunanbaıdyń aqylymen Tulǵa bolyp qalyptasty. Árıne, HIH ǵasyrdaǵy jas otbasymen birge turatyn atalar men ájeler ınstıtýty negizindegi qazaqtyń dástúrli otbasyn búgingi HHI ǵasyrǵa ózgertip ákele almaımyz. Degenmen, dástúrli otbasylyq qundylyqtardy nasıhattaýǵa, olardy kúndelikti josynǵa salýǵa áleýetimiz jetkilikti.
«Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» jobasy der kezinde ómirge kelgen mańyzdy taqyryptyń biri. Táýelsizdikpen birge elimizdiń damýyna úlesin qosyp júrgen san alýan etnos ókilderinen quralǵan daryndy tulǵalardy elge tanytýdy maqsat etedi. Elbasy maqalasynda: «Jobada naqty adamdardyń naqty taǵdyrlary men ómirbaıandary arqyly búgingi, zamanaýı Qazaqstannyń kelbeti kórinis tabady», – dep jobanyń maqsat-muratyn aıqyndap berdi. Bul jobanyń keleshek urpaq úshin qanshalyqty mańyzdy ekenin kórsetedi. «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» jobasy elimizdiń damýyna eleýli úles qosqan ata-babalarymyzdyń óshpes tulǵasyna qurmet kórsetýdiń tájirıbelik turǵydan joǵala bastaǵan dástúrin qaıta jańǵyrtatyny sózsiz. Japondyqtar ózderiniń búgingi bar, tirshilik etip júrgen adamdaryn «Ulttyq baılyq» retinde qurmetteıdi. Sol sııaqty «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» de Táýelsiz Qazaqstannyń ıgi dástúrine aınalatynyna senimimiz mol.
Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasy búgingi tańdaǵy eń ózekti suraqtarǵa jaýap beredi. Asan qaıǵy izdegen Jeruıyq – búgingi Qazaqstan, alaıda bul «bórikti aspanǵa atatyn» ýaqyt keldi degen sóz emes. Biz mentalıtetimizge jat, elimizdiń táýelsizdik tuǵyryn qulatýǵa beıim, zııandy ıdeologııasy bar kúrdeli de aýmaly-tókpeli zamanda ómir súrip jatyrmyz. Álemdegi irgesi sógilip, tas-talqan bolyp, halqy bosyp ketken memleketter sonyń aıǵaǵy. Tek bizge senimdilik beretin kúsh-qýat – ol eldiń maqsatqa jetýdegi birligi men jaqsy turmysy jáne Otanǵa degen súıispenshiligi. Bizdiń árqaısymyzǵa jiger beretin de osy.
Orbulaq shaıqasynda 50 myń qoldy jońǵar áskerine 600 qazaq batyry tótep berdi. Urysta qazaq jasaǵy joǵarǵy patrıottyq ıdeal úshin ózin qurban etýge ázir ekenin kórsete bildi. Alaıda qazirgi qazaqtar týǵan jeri úshin jaýǵa qarsy turǵan ata-babalarynyń óshpeıtin erliginen góri Spartan patshasy Leonıd pen onyń 300 jaýyngeriniń erligin jaqsy biledi. Bul tarıhı jadtyń óshýi me, álde...?! Bizdiń batyrlarǵa jońǵarlardy jeńýge kómektesken jaǵdaı – halqyna, otbasyna, Otanyna degen súıspenshilik jáne ulttyń tutastyǵy, birligi boldy.
Rýhanı irgetasymyz – óz tilimizdi, tól mədenıetimiz ben salt dəstúrlerimizdi áspettep, jas urpaqqa, búkil əlemge nasıhattaý, zaman talabyna saı iskerliktiń ozyq tájirıbesi men jańashyl jolyn úıretý kókiregi nurly, sanasy sáýleli stýdentterge sapaly bilim arqyly serpin berý, ultjandylyqty damytý úshin sanaly tárbıege ekpin berý bizge, JOO-nyń basshylaryna zor jaýapkershilik artady. Jalpy, ulttyq rýhtyń qaınar kózi týǵan jerden bastalady. Elbasy maqalasyndaǵy aıtylǵan ulttyq kodtyń – til, dil, dinniń qaımaǵy buzylmaı saqtalǵan jeri de – aýyl, týǵan jer, týǵan ólke.
Elbasy patrıottyq sezimniń, eń aldymen, kindik qanyń tamǵan jerińe, týǵan elińe degen súıispenshilikten bastalatynyn qadap aıtty. Baǵdarlamanyń mánin túsindire kelip: «Bul bilim berý salasynda aýqymdy ólketaný jumystaryn júrgizýdi, ekologııany jaqsartýǵa jáne eldi mekenderdi abattandyrýǵa basa mán berýdi, jergilikti deńgeıdegi tarıhı eskertkishter men mádenı nysandardy qalpyna keltirýdi kózdeıdi», – dep ólketaný negizinde týǵan jerdiń tarıhyn zerdeleý kerektigine basa kóńil bóledi. Otansúıgishtikke tárbıeleıtin joldyń biri de osy tarıhı ólketaný. Bizdiń ınstıtýtta «Serpin-2050» baǵdarlamasymen Qazaqstannyń ońtústiginen kelip oqyp jatqan 500-ge tarta stýdentimiz bar. Bolashaqta ózderi bilim nárin alyp jatqan Ertis-Baıan óńirinde jumys istep, otbasyn quryp, tamyryn tereńge jiberý úshin olardy osy ólkemen jan-jaqty tanystyrýdy jón kórdik.
Eń aldymen, jas ólketanýshy-saıahatshylardyń tiziminde oblys ortalyǵymen baılanystyratyn, uzaqtyǵy 12 shaqyrymǵa sozylǵan Qazaqstan men Ortalyq Azııadaǵy eń uzyn kópir arqyly ótetin Aqsý qalasy boldy. Ekibastuzdaǵy kómirdi ashyq ádispen óndiretin, álemdegi eń úlken ken orny «Bogatyr Kómir» stýdentterdiń zor qyzyǵýshylyǵyn týǵyzdy. Sapar altyn ken ornymen tanymal Maıqaıyńnan keıin Baıanaýyl memlekettik ulttyq tabıǵı parkine baǵyttaldy. Stýdentter bul jerde alashtyń demokrat aqyny Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń murajaıymen tanysyp, aqyn ómirine qatysty kóp maǵlumat aldy. Stýdentterdiń alǵan áserin sózben jetkizý múmkin emes. Olar Reseımen shektesetin Ertis-Baıan jeriniń tarıhı baı ólke ekenin alǵash ret bildi. О́lkedegi andronov taıpasynyń qonysyn, qımaq qalalarynyń ornyn, jońǵarlarmen aıqasqan jerlerdi óz kózderimen kórip tanysty. Olar bizdiń ólkeniń jaquty – Baıanaýyldy alǵash ret kórdi. Mine, osyndaı kózben kórip, qolmen ustap tanyp-bilgen sheksiz áserli sezimnen keıin keń-baıtaq Qazaqstannyń kez kelgen jerin kórsem, bilsem degen qulshynys oıanady. Osydan bizdiń tutas tarıhı sanamyz qalyptasady, aımaqtyq jikteliske qarsy turatyn ult birligi uıysady. Osyndaı áserli silkinisten keıin týǵan jerge degen súıispenshilik nyǵaıady.
«El erdi ósiredi, er eldi ósiredi» degen danalyq sóz bar. Ǵasyrlar toǵysynda, Qazaqstan tarıhı tańdaýdyń aldynda turǵanda ult taǵdyryn Elbasy Nursultan Nazarbaev óz qolyna aldy. Halyq aldyndaǵy zor jaýapkershilik, aýyr mindet. Alaıda, joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, Asan qaıǵy izdegen Jeruıyqty búginde Qazaqstanmen salystyrý tegin emes. Rasynda, bizdiń elimiz aınalamyzdaǵy silkinip jatqan álem ortasyndaǵy tatýlyq pen kelisimniń jazırasy. Onyń osylaı uıysqan Jeruıyq bolyp turýy bolashaq urpaqtyń patrıottyq sezimi men azamattyq ustanymyna qatysty. Sondyqtan Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasy Uly Dala elinde Táýelsizdiktiń baıandylyǵyn kórip, juldyzy jarqyraǵan Máńgilik El – Qazaq memleketiniń damýyndaǵy strategııalyq mańyzy bar tereń tamyrly temirqazyqtaı jańa baǵdar bolyp tabylady.
Altynbek NÝHULY,
Pavlodar memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń rektory
