Polısııanyń oń ımıdjin qalyptastyrý mańyzdy

– Saltanat Ázirbekqyzy, tir­shi­ligi bir sátke tolastamaıtyn alyp shahardyń oqys oqıǵasyz, ty­nysh ótetin kúni bola ma? 

– Almaty − qarqyndy damyp kele jat­­qan qala, elimizdiń eń iri megapolısi. Shahardyń 2 mln-nan astam turǵynyna Almaty oblysynyń keıbir qala qaramaǵyna engen aýdandaryn qosyńyz. Qalaǵa kelip-ketip jatqan óz azamattarymyzdan bólek, shetel azamattary bar. Jeńil jolmen nan tabý nıetimen keletinder de kóbeıip ketti. Ishki mıgrasııa máselesi jáne bar. Al biz qalanyń tórt qaq­pa­syn qatar jaýyp tastap otyra al­maımyz ǵoı. Sondyqtan mıllıonnan astam adam shoǵyrlanǵan qalada, árıne, kúndelikti keleńsiz oqıǵalar, qylmystar bolyp turady. Joq degende, turmystyq jaǵdaılarǵa qatysty qylmystar oryn alyp jatady. Al qazirgi áleýmettik je­liler, ınternet arqyly ondaı ja­ıttyń bári tez jarııa bolyp ke­tedi. Aıaq astynan bir otbasynyń má­selesi kópshiliktiń problema­syna aınalyp shyǵa keledi. Keıbir jýrnalısterdiń ka­bınetten shyq­paı, ǵalamtorlyq resýrstar kó­me­gimen usaq-túıek dúnıeni ilip áketip, jurt­ty dúrliktirip otyrýy dástúrge aınalyp ketti.
Jýyrda ǵana veterınarlyq orta­lyq qyzmetkeriniń avtokóliginde bir ıt ólip qalǵan eken. Sol ıttiń óli­min, onyń qalaı azaptalǵanyn jýr­nalıster qaýymy eki apta boıy áń­gime qyldy. Ol, árıne, Qyl­mystyq kodekstiń 316-baby boıynsha qylmys bo­lyp tabylady, biraq qoǵamnyń problemasy bolmaýy tıis edi. BAQ-ta kórsetýge laıyqty odan da ózekti máseleler bar ǵoı. 

– Qylmystyq ister jaıly aq­pa­­rat­tardy kúndelikti kóp estı be­rý adam psıhı­kasyna keri áserin tıgizbeı me? 

– Árıne, keri áserin tıgizedi. Tájirıbe kórsetkendeı, adamdar qylmystyq qandy oqıǵalardy oqyǵandy, kórgendi unatady. Iаǵ­nı, suranys bolǵan soń, usynys bar. De­gen­men, meni alańdatatyny, qazirgi qoǵam­da­ǵy óskeleń urpaqtyń jaı-kúıi. Shaharda ótip jatqan áldebir tamasha kórme jaıly jazýdyń ornyna, qaıdaǵy bir kishigirim jol apaty jaıly jarysa jazyp, jurtqa jarııalaı bergennen utarymyz qansha? Qazir kishkentaı balalardy dalaǵa jiberip, syrtta oınatýdan góri, qolyna uıaly telefonyn ustatyp, úıde otyrǵanyn jón kóremiz. Tele­dıdardan kil keleńsiz oqıǵalardy kó­rip, estip otyr­ǵan, psıhıkasy qalyptasyp úlgermegen jet­kinshekterdiń boıynda qandaı da bir úreı qalyp qoımas pa eken dep alańdaımyn. Bárinen de qaý­ip­­tisi, balanyń tabıǵaty sondaı, es­tigenin, kórgen-bilgenin qaı­ta­laǵysy kelip turady...  
О́zimniń jeke sýbektıvti pikirim boıynsha, elimizdiń aqparattyq saıa­saty ózgerýi tıis. Aqparat qural­da­ryndaǵy qyl­mystyq baǵyttaǵy baǵ­darlamalarǵa shek­teý qoıyp, qo­ǵamdy rýhanı baıytatyn baǵ­dar­lamalarǵa kóbirek nazar aýdarý ke­­rek. Bizde qazir ár telearnanyń bir-bir krı­mınaldyq hronıkasy bar. Olar qandaı da bir qylmystyń tergeý amaldarynan bas­tap, qalaı bolǵanyna deıin jilik-jiligin sha­ǵyp kórsetip, túrli kadrlarmen árlep kór­set­kende, tóbe quıqańyz shymyrlap otyrady. Keıbir telearnalar etıkany ysyryp tastap, máıitti týra jaqynnan kórsetip jatady. Kóptegen buqaralyq aqparat quraldary, saıt-agenttikter óz reıtıngterin tek oqys oqıǵa, krı­mı­naldyq habar­lar­­men kóte­redi. Al jol júrý ere­je­lerin buzbaýǵa baǵyttalǵan pro­fı­­laktıkalyq ju­mystardy, oqys oqı­ǵanyń aldyn alýǵa arnalǵan sharalardy kórsetýge tilshilerdiń deni qulyq­syz desem, artyq aıtpaspyn.

– Jalpy, qylmystardyń deni qaıdan bas­­taý alady? Adamdardy qylmys ja­saý­ǵa ıtermelep jatatyn basty faktor ne?

– Tek Almaty qalasyna ǵana emes, jalpy qoǵam úshin úlken prob­lema – urlyq. Mysaly, búkil qyl­mystyń 70 paıyzyn bótenniń múlkin qoldy qylý derekteri qurap otyr. Qalta urlyǵy, páter, avtokólik tonaý isi kúndelikti bolyp jatady. Olarǵa tótep berý de múmkin bolmaı otyr, óıtkeni ár kóliktiń janyna bir polısııa qyzmetkerin kúzetke qoıý múmkin emes qoı. Sondyqtan, azamattar birinshi kezekte saqtyq sharalaryn ózderi tanytýy tıis. Sondaı-aq, kólik apaty jıi oryn alady. Almaty qalasynda resmı túrde 570 myń avtokólik tirkelgen. Al qalaǵa tranzıttik joldar arqyly syrttan kúndelikti 250-300 myńdaı avtokóliktiń kiretinin eskersek, mıllıonǵa jýyq kóligi bar qala úshin jol apaty óte ózekti másele bolyp tabylady. 
 

– Saltanat Ázirbekqyzy, áıel adam úshin kún saıyn ondaǵan qyl­mys túrin, onyń jaı-jap­sa­ryn estip, qabyldap otyrý aýyr emes pe? 

– Bizdegi  6 myń polısııanyń 1 myń­nan as­tamy áıel qyzmetkerler. Árı­ne, ár qyl­mystyq oqıǵa – bi­re­ý­diń, bir otbasynyń tragedııasy. Biraq názik jandy áıel ekenbiz dep, olardyń árqaısysyna jylap, kóz ja­symyzdy kól qylyp otyra bersek,  ózi­mizdiń jaıymyz ne bol­maq? Son­dyq­tan, biz ózimizge psı­ho­lo­gııalyq tosqaýyl qoıyp úı­ren­genbiz.
Desek te, balalarǵa qatysty qyl­mystar, oqys oqıǵalar júre­gimdi aýyr­tady. Byltyr ǵana ózen ja­ǵasynda demalyp júrgen bir ot­ba­synyń 15 jasar úlken qyzy kish­ken­taı sińlisin qolyna ustap, sý orta­synda sýretke túspek bolǵanda, sá­bıdi qolynan túsirip alǵan. О́zenniń qatty aǵysy kishkentaı sábıdi birden aǵyzyp alyp ketken... Bul ol otbasy úshin úlken tragedııa, ásirese, úlken qyzynyń psıhıkasy ońala ma, belgisiz... 
Sondaı-aq, meniń janyma aı­ryq­sha batatyny, polısııa qyz­met­ker­lerine qatysty qyl­mys­tar. Po­lısııa qyzmetkerin kórgende ju­dy­ryq ala júgiretinder kóbeıip ket­ti. Mektep janynda oınap júrgen ba­lalarǵa tıisken bir mas er adam mek­tep ınspektoryn, 21 jastaǵy boıjetkendi quqyqtyq tártipti buzbaý jóninde eskertý jasaǵany úshin soqqyǵa jyqty. Al ol −  buryn pýltti bermeı qoıǵany úshin óz ákesin uryp óltirip, jazasyn ótep shyqqan, psıhıkasy buzylǵan adam. Polısııa qyzmetkerin, onyń ishinde, áıel adamdy bulaı tepkilep urý asqan ar­syz­dyq der edim. Mundaı faktiler kóp-aq. Joldaǵy jol-pat­rýldik polısııa­syna qoqan-loqy kórsetip, erteń jumystan qý­y­lasyń dep qor­qy­tatyndar kóbeıip ketti. Mu­nyń bári zańǵa baǵynǵysy kelmeýshilikti bildirse kerek.

– Bálkim, bul polısııa qyz­met­ker­leriniń oń ımıdjin jet­kilikti qa­lyptastyra almaýymyzdyń sal­dary shyǵar?

– О́kinishke qaraı, bizdiń sala­myz­da da óz mindetin adal atqara almaıtyn qyzmetkerler kezdesip qalyp jatady. «Bir qumalaq bir qaryn maıdy shiritedi» demekshi, ondaılardy ká­sibine kezdeısoq kelgender deýge bolar. Áıtpese, eren eń­bek etip júr­gen árip­tes­terimiz kóp. Jalpy, ja­ǵymdy dú­nıe­ler­den góri, ja­ǵym­syz habardy birden ilip áke­týge beıim qoǵam Polısııa kú­ni­ne oraı, eń bolmasa, qaza tapqan qyz­met­kerlerdi eske alyp otyrsa ǵoı deı­siń... 
Mysaly, byltyrǵy shilde aıynda bolǵan lańkestik oqıǵada Aıan Ǵalıev, Baýyrjan Nurmahanbetov, Maqsat Sálimbaev, Meı­ram­bek Rah­matýllaev, Tımýr Begasylov, Se­rik Ábdildaev, Jalǵas Keldibaev syn­dy azamattar qyrshyn ketti... Uı­ym­dasqan qylmysqa qarsy kúres bas­qarmasynyń jedel ýákili bolǵan Valerıı Avakov degen jap-jas jigit te izdeýde júrgen qaýipti qyl­mys­ker­diń jolyna tosqaýyl qoımaq bo­lyp tura umtylǵanda, mert boldy. Qylmysker esh shimirikpesten ony kóligimen basyp ótip ketken... 
1993 jyl men 2016 jyl ara­ly­ǵynda qyzmettik mindetin oryn­daý barysynda ishki ister or­gan­darynyń 764 qyzmetkeri qaza tapqan eken... Sonyń 50-den astamy Almaty qalasynyń polısııa qyz­metkerleri. Bizge quqyq qorǵaý or­gandary ókilderiniń sondaı erl­ik­terin kóbirek nasıhattaý, jarııa etý jetispeıdi. 
Qazaqstanda 90 myńnan astam polısııa qyzmetkeri jumys iste­se, solardyń árqaısysy jeke tul­ǵa, bir-bir kásibı maman dep aı­ta alamyn. О́ıtkeni, olardyń je­ke ómirlerindegi tur­mystyq jaǵ­daılardy bylaı qoı­ǵanda, ju­my­syndaǵy qıyn­dyq­tardyń da ońaı emestigin men óz basym­nan bilemin. Táýelsiz elimizdiń po­lısııa qurylymynyń qurylǵanyna 25 jyl toldy, bul bireýler úshin az ýaqyt bolǵanmen, biz úshin úlken ju­mystar atqarylǵan jemisti jyldar bolyp sanalady. Eldiń, Otannyń qamyn oılap júrgen áriptesterime sáttilik tileımin.

– Áńgimeńizge rahmet. 

Áńgimelesken Mıra BAIBEK,
«Egemen Qazaqstan»

ALMATY