Oblystyq oftalmologııalyq aýrýhananyń bas dárigeri Dýlat Úderbaev – uzaq jyl boıy «adam janynyń aınasy» atalatyn qos janardyń qalypty jumys istep, qyraǵylyǵyn saqtaýǵa septigin tıgizip kele jatqan bilikti maman. Myńdaǵan naýqastyń alǵysyn alyp, minsiz eńbegi joǵary baǵalanǵan dáriger eń bastysy tıisti merzimde tekserýden ótip otyrý qajet dep esepteıdi. О́z mamandyǵynyń maıtalmany búgingi ózekti máselelerdi qozǵap, aýrýdyń aldyn alý, emdeýde medısınanyń múmkindigi mol ekenin aıtady.
– Irgetasy sonaý 1965 jyly qalanǵan oblystyq oftalmologııalyq aýrýhanaǵa jetpisinshi jyldardyń aıaǵynda keldim. Sol kezde kózge mıkroskoppen operasııany jasaý endi qolǵa alynyp jatqan edi. О́tken ǵasyrdyń alpysynshy-jetpisinshi jyldary jasandy kóz lınzasyn salý alǵash Anglııada, Máskeýde, Japonııada júzege asyryla bastady. О́tken ǵasyrdyń 80-jyldarynyń basynda bul ádis bizge de keldi. Qazir otanyń 100 paıyzy mıkroskoppen jasalady. Densaýlyq saqtaý salasyna qamqorlyqtyń nátıjesinde kóptegen operasııalar jergilikti jerde jasalady, jasandy kóz burshaǵyn salý bizdiń dárigerler úshin kúndelikti sharýaǵa aınaldy. Densaýlyq saqtaý salasyn jańǵyrtý boıynsha atqarylyp jatqan jumys kóp. «Salamatty Qazaqstan», «Densaýlyq» baǵdarlamalary aıasynda bizdiń aýrýhana kóptegen zamanaýı qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etildi. Kózdi jańa tásilmen emdeýdi jolǵa qoıdyq. Mamandar jetkilikti. Talantty jastar ósip kele jatyr. Dárigerlerimiz elimizde, alys-jaqyn shet elderde bilimin jetildirýde, – deıdi Dýlat О́mirzaquly.
Bul, bálkim, qýanta qoımaıtyn derek bolar. Mamandardyń pikirinshe, kóz dárigerleri eshýaqytta jumyssyz qalmaıdy. Álemniń qaı elinde bolsyn, oftolmolog dárigerlerdiń úlesi kóbeıedi eken. Oǵan birqatar sebepter de bar. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń esebi boıynsha jasy qyryqtan asqan adamdardyń 2 paıyzy sý qarańǵy (glaýkoma) keselimen aýyrady. Uıymnyń derekterine súıenetin bolsaq, 7 mıllıonǵa jýyq adam osy aýrýǵa shaldyqqan, sondaı-aq, 2030 jylǵa deıin bul kórsetkish, eki ese artady degen qaýip bar. Aldyn ala qaralyp, emdelmegen jaǵdaıda sýqarańǵylyq keseline ushyraǵan adamdar orta eseppen 4-6 jyl aralyǵynda zaǵıptyqqa dýshar bolady. Úkimet osy máseleni qaperge ala otyryp, áleýmettik mańyzy bar aýrýlardyń qatarynda 2011 jyldan bastap glaýkoma keselin skrınıngtik tásilmen anyqtaıtyn aýrýlar tizimine engizgen. Bul keseldiń taǵy bir jaman jeri kózdiń ishki qysymy joǵary bolǵan adam keı jaǵdaıda kóziniń aýyrǵanyn bilmeıdi. Bastapqy satysy ún-túnsiz júredi. Sondyqtan muny anyqtaý úshin mindetti túrde jasy qyryqtan asqan adamdar 1 jylda bir ret mindetti túrde kóz qysymyn ólshetip turýy tıis. Dýlat О́mirzaqulynyń aıtýynsha, qazirgi tańda sý qarańǵy aýrýymen oblysta 7916 naýqas esepte tur.
Kózdiń ishindegi burshaqtyń qartaıýy (katarakta) da beleń alyp keledi. «Bizdiń jas kezimizde, osydan qyryq jyl buryn, bul kesel kóbinese alpystan asqan adamdarda kezdesetin edi. Qazir 40-50-den asqandarda kezdesýde. Iаǵnı, katarakta keseli jasaryp keledi. Ne sebepti? Birinshiden, qazir ekologııa ózgerdi. Tamaqqa hımııalyq zattar qosyldy. Sondyqtan zat almasý prosesine baılanysty kóz erte qartaıady. Qartaıǵan soń aǵarady. Ekinshiden, aýadaǵy ozon qabaty birte-birte juqarýda, keı jerleri tesilip jatyr. Bul ýltrakúlgin sáýleleriniń túsýin kóbeıtedi. Oftalmologııa ǵylymynyń taǵy da bir ózekti máselesi osy», – deıdi bas dáriger.
О́te ótkir turǵan máselelerdiń taǵy biri – balalar arasynda, medısına tilimen aıtqanda, mıopııa nemese jaqynnan kórgishtik keseliniń ósýi. Bul aýrý mektepke baratyn balalardyń 5 paıyzynda kezdesedi. Demek, bilim berý mekemesine birinshi synypqa barǵan 100 balanyń beseýi kózildirik taǵady. Al, olar mektep bitirgen jyly bul kórsetkish 35 paıyzǵa deıin ósedi. Bul ǵylymı-tehnıkalyq progress pen jańalyqtardyń óteýi ispetti. Balalar burynǵydaı asyr salyp oınamaıdy. Úsh-tórt jasynan kompıýterlik oıyndarmen «saýatyn» ashady. Kúni-túni uıaly telefondy shuqylaıdy, teledıdardyń aldynda otyrady. Smartfonmen saǵattar boıy «syrlasady». Osynyń saldarynan kóz jaqynnan kórýge qalyptasady. Bul – balalar oftalmologııasynyń basty problemasy. Qazir, ásirese, qalanyń balalary alysqa, aspanǵa, taý ushyna qaraı almaıdy. Kóz aldynda kedergi tur. Dárigerdiń aıtýynsha, taýdyń ushar basyna nemese alysqa qaraǵan kezde kózdiń barlyq bulshyq eti bosańsyp, qalypty jumys isteýine múmkindik beredi eken. Al jaqynnan qaraǵan kezde, kózdiń bulshyq etteri tarylyp, jaqynǵa jumys isteýge beıimdeledi.
– Saý kóz qandaı bolýy kerek? Vetnam halqynda «Densaýlyq – adam músheleriniń únsizdigi» degen maqal bar. Basyńyz ne júregińiz aýyrmasa, ol múshelerdiń aýyrtpalyǵyn sezinbeısiz. Adamnyń saý múshesi nemese aǵzasy óz jumysyn «únsiz» atqarady. Sol sııaqty saý kóz de aýyrmaıdy. Eger kóz nemese onyń aınalasy, qabaq ústi aýyrsa, bul onyń qabynýynan nemese kóz qysymynyń artýynan habar beredi. Jalpy, aýyrsyný sezimi – sol múshedegi bir ózgeristiń paıda bolýy týraly alǵashqy belgi. Elemeı qoıa salýǵa bolmaıdy. Saý kóz qyshymaıdy, qyzarmaıdy, alystan da, jaqynnan da jaqsy kóredi. Saý kóz irińdemeıdi, jasaýramaıdy, tike alysqa qaraǵan kezde kórý aýmaǵy 180 gradýsty qamtýy tıis, – deıdi Dýlat О́mirzaquly.
Bilikti basshy Dýlat Úderbaev jetekshilik etetin oblystyq oftalmologııalyq aýrýhanada búginde mıkrohırýrgııalyq operasııanyń 27 túri jáne lazerlik otanyń 10 túri jasalady.
Ǵalymjan Elshibaı,
«Egemen Qazaqstan»
Shymkent
