Qatar kıkiljińi qaterli me?

Brıýsselde ótken NATO el­de­ri qorǵanys mınıstrleriniń kez­desýindegi basty másele de osy Qatar tóńireginde órbidi. Bu­dan keıin Túrkııa men AQSh-tyń qor­ǵanys mınıstrleri Fıkrı Ishyk pen Djeıms Mettıs  jeke júz­desip, Qatar daǵdarysy jáne Sırııa men Iraktaǵy áskerı qaq­tyǵysty retteý máselesin ke­ńinen talqylady.
Derekterge qaraǵanda, ózara qaq­tyǵysqan taraptar ara­syn­daǵy dıalogty júrgizýge bel­gili bir alǵysharttar qalyptasa bas­ta­ǵan. Máselen, Qatardyń syrt­qy ister mınıstri Muhammed ben Abdýrrahman Ál-Tanı Qatardyń Parsy shyǵanaǵy elderimen dıp­lo­­matııalyq qarym-qatynasty, daǵ­­darysty retteýge daıyn eke­nin jarııalady. Bul týraly mınıstr Vashıngtonǵa barǵan saparynda jýrnalısterge málimdedi.
«Doha óńirlik daǵdarysqa qa­laı núkte qoıýǵa bolatyny jó­nin­degi «aqyldy sheshimderdi» arab memleketterimen birge tal­qy­laýǵa daıyn», dedi mınıstr. Ol Vashıngtonǵa sapary kezinde AQSh memlekettik hatshysy Re­ks Tıllersonmen kelissózder júr­­­­g­i­zip, «qaqtyǵystyń saıası she­shi­lý perspektıvalaryn» tal­qy­laǵanyn aıtty. Mınıstr­diń só­zin­she, Tıllerson arab el­de­ri­niń Qa­tarǵa qoıyp otyrǵan tala­by «is­ke asyrylýy jaǵynan kúr­de­li» dep baǵalaǵan.
Qatar onyń aldynda Saýd Arab­ııasy, Bahreın, Mysyr, Bi­rikken Arab Ámirlikteri qoı­ǵan ýltımatýmnan bas tartqan bo­latyn. Olar Iranmen áskerı já­ne dıplomatııalyq áriptestik deń­geı­in tómendetýdi, «Ál-Jazıra» te­learnasyn jabýdy, Qatar qa­byl­daǵan, izdestirýde júrgen bar­lyq adamdy qaı­ta­rýdy, Saýd Ara­bııasy, Bahreın, Mysyr, BAÁ  azamattaryna qorǵanys me­ken­de­rin usynýdy do­ǵarýdy talap etip otyr. Sondaı-aq, Túrkııanyń ás­kerı bazasyn ja­býdy da talap etken. Buǵan deı­in Túrkııa par­la­menti Qa­tar­daǵy bazaǵa tú­rik­tiń ás­ke­rı qyzmetshilerin or­na­las­ty­rý­ǵa ruqsat beretin zańdy qa­byl­dap, osy elde jandarmdardy oqy­tý jónindegi árip­testikke qol jetkizgen bolatyn. Onyń al­dynda Túrkııa syrtqy ister mı­nı­strliginiń ókili Ankara men Dohanyń Qa­tarda túrik ás­ke­rı ba­zasyn qurý týraly nıeti ba­ryn ra­staǵan edi. 
Qatarda túrik áskerı baza­sy­nyń ornalasýy eki el arasyn­da 2015 jyly qol qoıylǵan qaý­ip­­siz­­dik pen jandarmerııany oqy­tý sa­lasyndaǵy kelisimge sáı­­kes jú­zege asyrylǵanyn da eske sala ke­teıik. Munyń bárin eksheı kelgende, týyndap otyrǵan daǵdarystyń óńir­lik jáne jahandyq oıyn­shy­lardyń áreketinsiz sheshil­meı­­­tinin baǵamdaýǵa bolady. Osy turǵydan alǵanda, Túr­kııa já­­­ne AQSh sekildi yq­pal­dy oı­yn­shylardyń Qatar daǵ­da­ry­syn bir­­­t­indep retteýge ábden múm­kin­digi bar. 
Taıaý Shyǵys pen Soltústik Afrıka elderi jáne Qatar arasynda shıelenisken dıp­lo­matııalyq qaq­tyǵys soń­ǵy jyldardaǵy óńir­lik turaq­ty­lyqty saqtaýǵa úl­ken synaq boldy. Bıyl 5 maý­symda Saýd Arabııasy men onyń odaqtas­tary Qatarmen dıp­lo­ma­tııa­lyq qarym-qatynastyń úzil­ge­­nin málimdedi. Olar Dohany aý­maǵyndaǵy ekstremızm men terrorıstik toptardy qoldady dep kinálap otyr.
Álbette, arab elderi ara­syn­daǵy mundaı kıkiljińniń bolýy kez­deısoqtyq emes. Buǵan deıin de Qatar ózge elderdiń isine ara­las­yp, terrorıstik toptardy qol­­dady dep aıyptalǵan bolatyn. 2014 jyldyń naýryz aıynda Bahreın, Saýd Arabııasy já­ne Birikken Arab Ámirlikteri Dohadaǵy óz elshilikterin ke­ri shaqyryp aldy.  Alaıda, dıp­lomatııalyq baılanystyń úzil­geni óz aldynda, Qatardy múl­de oqshaýlap tastady. Qazirgi tań­da Ámirliktermen qurlyq, áýe, teńiz qarym-qatynasy toq­tatyldy. Monarhııa, sondaı-aq, Saýd Arabııasy koalısııasy bas­qaratyn Iemendegi áskerı operasııadan shettetildi.
Sarapshylardyń aıtýynsha, Parsy shyǵanaǵyndaǵy shıe­le­nis­tiń ári qaraı damýy Qatar men basqa da arab memleketteri ara­syn­daǵy qarsylyqqa tike­leı baılanysty. Eger kıkil­jiń jal­ǵasa beretin bolsa, onyń óńir­lik jáne álemdik eko­no­mı­kaǵa tıgizer zardaby kóp bol­maq.
Parsy shyǵanaǵy elderi úshin kómirsýtegi saýdasy – ekspo­rt qu­rylymynda basty ról at­qa­rad­y, olardyń arasynda saýda-sattyq, ınvestısııalyq baılanys osaldaý. Bul, aınalyp kelgende, qaqtyǵystyń ekonomıkalyq tu­raqtylyqqa tıgizetin áserin azaı­­tady. Máselen, BAÁ – Qa­tar­­dyń Shyǵanaqtaǵy iri saý­da seriktesi. Qatardyń qor na­ry­ǵyn­daǵy aýmaqtyq elder ak­tıv­teriniń úlesi 5-ten 10 paıyz sha­masynda. Iаǵnı, oıynshylar naryqtan ketkeniniń ózinde na­ryqtyń quldyraý qaýpi joq. 
Qatarmen aradaǵy alaý­­yz­dyqqa baılanysty Mysyr ja­­pa shegýi múmkin. Jyl basynan beri Mysyrdyń gazdy ımport­taý salasyndaǵy qatarlyq jet­kizýshilerdiń úlesi 84 paıyzdy qu­raǵan. Mysyrdyń elektr ener­gı­ıasynyń 80 paıyzy tabıǵı gaz ón­diretin elektrstansalarda shy­ǵa­rylady. Demek, Qatardan ke­le­tin ımport jaryqtyń úzdik­siz ke­lýi úshin qajet. 
Osy kıkiljińge qatysy bar elder jaǵdaıdyń osylaı ý­shyq­­­qanyn obektıvti túr­de qalamaıdy. Bir-birine táý­el­­di Parsy shyǵanaǵy elderi daǵ­darystan shyǵýdyń jolda­ryn izdestiretini anyq. Osy tur­ǵy­dan alǵanda, bul saıası jaǵdaı áskerı qaqtyǵysqa ulaspaıdy.
Saýd Arabııasy úshin de Parsy shy­ǵanaǵy mem­le­ket­te­rinen bó­lin­geni tıimdi emes. Olar ekinshi tarappen erekshe mámilege kelýdi jón sanaıdy. Mysaly, Qatardyń Saýd Arabııasy múddesin kóbirek kózdegenin qalar edi. Tipti, Qatar shegindi degenniń ózinde olardyń qolynda úlken qarjylyq resýrs jáne AQSh qoldap otyrǵan áskerı kúsh bar. Sondyqtan Qatar jeke saıasatyn júrgize be­rýge tyrysady. Bul keleshekte de dál osyndaı daǵdarystyń qaı­talanýyna ákelýi múmkin. 
Arab memleketteri men Qatar ara­syndaǵy dıplomatııalyq qaq­ty­ǵys Astanadaǵy Sırııa jó­nindegi kelissózderdiń ilgeri­leý­­ine keri áserin tıgizýi de múm­kin. Kıkiljiń ári qaraı sozyla ber­­se, ártúrli arab elderiniń ókil­­deri baqylap otyrǵan ishki Sırııa oppozısııalarynyń qar­sy­lyǵyn kúsheıte túsýi de ǵajap emes.
Jalpy, bul kıkiljiń Munaı eksporttaýshy elder uıymynyń pá­týalastyǵyna onsha áser ete qoımasa da, suıytylǵan tabıǵı gaz tasymalyna salqynyn tıg­i­z­ýi múmkin. Sebebi, Qatardyń kó­bi­nese gaz shyǵaratyn memleket ekeni belgili. 

Rýslan IZIMOV, saıasattanýshy